Қабылданған заңға сәйкес, басып алынған аумақтардағы палестиналық тұрғындардың істері қаралатын әскери сотқа Израиль азаматтарын террористік мақсатта өлтіргені үшін өлім жазасын кесу міндеттелді. Өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына ауыстыру тек «ерекше жағдайда» ғана мүмкін. Сонымен қатар, әскери соттар прокуратура тарапынан тиісті өтініш түспеген жағдайда да, өлім жазасын шығаруға міндетті.

Үкім шығарылған күннен бастап 90 күн ішінде дарға асу арқылы жүзеге асырылады. Жазаны орындау мерзімін тек Премьер-министр ғана кейінге қалдыра алады, бірақ бұл мерзім қосымша 90 күннен аспауы тиіс. Өлім жазасына кесілгендер сыртқы адамдармен кездесу құқығынсыз бөлек мекемеде ұсталады, ал заңгерлік кеңестер тек бейнебайланыс режимінде жүргізіледі.

Заңның екінші бөлімі Израиль азаматтары мен оның аумағында тұрақты тұруға рұқсаты бар тұлғаларға қолданылатын Қылмыстық кодекске түзетулер енгізеді. Бұл санат бойынша өлім жазасы кез келген кісі өлтірген террористке емес, тек «Израиль мемлекетінің өмір сүруін тоқтату ниетімен» әрекет еткендерге ғана тағайындалады. Осылайша, заң іс жүзінде еврей террористеріне өлім жазасын қолдану мүмкіндігін жоққа шығарады.

Израиль Әділет министрі бұл заңға қарсылық білдірді

Аталған құжаттың қабылдануына Ұлттық қауіпсіздік министрі Итамар Бен-Гвир мен оның оңшыл радикалды «Еврей қуаты» партиясы басты лоббиші ретінде ықпал етті. Оларды «Ликуд» және «НДИ» партиялары қолдады. Осы орайда өткен сайлау алдындағы науқан кезінде орын алған бір оқиға айтарлықтай маңызды: Бен-Гвир үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп жатқанда, оның жанындағы жақтастарының бірі «Арабтар өлсін!» деп ұрандата бастайды. Бен-Гвир сөзін бөліп, оған: «Жоқ! Террористер өлсін!» деп айқайлайды. Бұл әрекетімен ол «Арабтарға өлім» деп емес, «Террористерге өлім» деп айту керек деген ишара білдірген, ал жақтасы оның бұл меңзеуін бірден түсінген.

Бұл заңның қабылдануы жоғарыда айтылған оқиғамен тікелей байланысты. Бен-Гвир палестиналықтарға қатысты қатаң жазаны жақтаса да, заңды Кнессет депутаттары еш күмәнсіз мақұлдауы үшін оны басқаша сипатта ұсынуы керек болды. «Арабтарға өлім!» деген ұранмен бұл заң өтпес еді. Себебі министрліктердегі кәсіби мамандардың көбі бұл заңға қарсы екенін ашық айтқан болатын. Израильдің Әділет министрі де бұл заңның мемлекетке қиындық әкелетінін түсініп, оған қарсы шықты. Бірақ соған қарамастан, Ұлттық қауіпсіздік министрі мен оның тобы заңды қабылдатты.
Ілмек белгісі

Заң жобасын насихаттау кезінде және қабылданған күні Бен-Гвир мен оның жақтастары костюмдерінің жағасына дарға асу ілмегі бейнеленген белгі тағып жүрді. Дауыс беру аяқталған соң, олар бұл оқиғаны арзан шампан ішіп атап өтті. Әлеуметтік желілерде Бен-Гвир бастаған топтың: «Тарих жазылды! Уәде бердік – сөзімізде тұрдық!» деп қуанып жатқан видеосы тарап кетті. Кейінірек ол жазаны орындайтын арнайы кешенді және палестиналықтар өлім жазасына кесілетін ілмегі бар камераны көрсетті.

Айта кететін маңызды жайт, өлім жазасы туралы заң жалпы қылмыстық құқық аясында емес, ұлттық және саяси қақтығыс тұрғысынан қабылданды. Сондықтан бұл құжат дәстүрлі заңнаманың бір бөлігі емес, көбіне саяси құрал ретінде қабылданады.
Нетаньяху жауапты

Бұл заңды Биньямин Нетаньяху да қолдады, өйткені оған коалиция бірлігін сақтап қалу қажет болды. Заңның қабылдануын жақтаушылар Премьер-министрге қысым көрсеткен болуы мүмкін. Себебі Бен-Гвир өлім жазасы туралы заңның қабылдануын мемлекеттік бюджеттің бекітілуімен байланыстырды. Егер мемлекеттік бюджет 31 наурызға дейін бекітілмесе, Кнессет таратылып, Израильде жаңа сайлау өтуі тиіс еді. Нетаньяхудың жаңа сайлауды қаламайтыны және одан қашатыны анық, сондықтан ол шегініс жасап, өлім жазасы туралы заңның қабылдануына келісті.

Бұл заң тек қауіпсіздік шарасы емес, Израильдегі саяси және әлеуметтік көзқарастардың өзгергенін көрсетеді. Қазіргі таңда палестиналықтарды саяси қарсылас емес, жау ретінде көріп, оларды жаппай жазалауды қолдайтындар көбейіп келеді. Бұл жағдай Израиль саясаты мен қоғамының ұлттық және діни экстремизмге қарай бет бұрғанын байқатады.

Осылайша, аталған заң израильдік қоғамның тым оңшыл көзқарастарға ауысқанын дәлелдейді. Мұндай өзгерістер тек саясатта емес, елдің заңнамасында, сот жүйесінде және әділдік туралы түсініктің өзінде де көрініс табуда.

Нәсілшіл заң

Бұл заңның ең қауіпті тұсы — оның ашық нәсілшілдік сипатында. Құжатта жазаның қолдану аясы «идеологиялық немесе ұлттық» себептермен жасалған қылмыстар деп көрсетілген. Мұндай кең ауқымды анықтама іс жүзінде заңның тек палестиналықтарға қарсы бағытталатынын білдіреді.

Екінші жағынан, халықаралық деңгейде және бұқаралық ақпарат құралдарында «сионистік терроризм» деген ұғым танымал болса да, бұл заң нормалары палестиналықтарды ұлттық немесе діни негізде өлтірген еврей қоныстанушыларына немесе Израиль азаматтарына қолданылмайды.

Осылайша, жалпыға ортақ құқықтық құжат болудың орнына, бұл заң адамдарды ұлты мен бірегейлігіне қарай бөлектейтін кемсіту құралына айналды. Бұл — апартеид режиміне тән басты белгі, яғни кемсітушілік тек іс жүзінде емес, заң жүзінде де бекітілген.

Бұл — апартеидтік заң

Кнессет депутаты Аида Тума-Сулейман MEE (Middle East Eye) арнасының тілшісі Каролина Педрацциге берген сұхбатында былай деді:
«Бұл — апартеид заңы. Осы құжатқа сәйкес, тек бір халықтың өмірі ғана құнды деп танылады. Ол — тек еврейлердің өмірі. Ал палестиналықтардың өмірі маңызды емес. Бұл — өлім мен қанның, фашизм мен апартеидтің салтанаты болды. Үкімет ауысуы мүмкін, бірақ мұндай қатыгез құндылықтар қоғам санасына терең сіңіп кетсе, нағыз қасіретке айналмақ».

Іс жүзінде заң жобасы Израильдегі еврей қоныстанушыларының терроризмін мүлдем жоққа шығару идеясына негізделген. Сонымен қатар, палестиналықтардың барлығы, тіпті балаларға дейін «террорист» санатына жатқызылған. Мұндай кең ауқымды топтастыру заңды тек қылмысты атқарушыларға ғана емес, оған қатысушыларға, жоспарлаушыларға, көмектесушілерге, тіпті оқиғаны қолдады немесе мақтады деп айыпталғандарға, сондай-ақ олардың отбасы мүшелеріне немесе жай ғана қасынан өтіп бара жатқандарға да қолдануға жол ашады.

Демек, өлім жазасына кесілетіндердің тізімі айтарлықтай ұлғаюы мүмкін. Дәл осы жайт бұл заңның тек кісі өлтіргені үшін берілетін жаза емес, бүкіл палестиналық қоғамды жаппай сескендіру мен тежеу құралы екенін дәлелдейді.
Улы инъекция немесе дарға асу

«Мен Кнессетке сайланғанда, жиындарда у салу, дарға асу немесе басқа да өлім жазасының түрлерін талқылаймыз деп ойламаппын. Бұл комитеттегі талқылаудың бір бөлігі еді. Ашығын айтқанда, бұл өте қорқынышты болды. Адамгершілікке жатпайтын бұл әрекеттер оларға ұнап жатқандай көрінді. Бұл заң 7 қазандағы шабуылдан кейін, израильдіктердің үрейі мен сезімін пайдалану арқылы қолдау тауып, алға жылжыды», — дейді Аида Тума-Сулейман.

Заңгер-сарапшылардың пікірінше, бұл құжат Ұлттық қауіпсіздік министріне кең ауқымды өкілеттік береді. Енді ол мемлекеттік айыптаушының тікелей сұрауынсыз немесе әскери судьялардың толық келісімінсіз-ақ өлім жазасын орындатуға қол жеткізе алады. Бұл өлім жазасына қатысты істерде қолданылатын сот кепілдіктерін айтарлықтай әлсіретеді.

Мәселенің тағы бір қауіпті тұсы — заң өлім жазасын жүзеге асыратын израильдік офицерге шексіз иммунитет (жауапкершіліктен қорғау) береді. Іс жүзінде бұл офицерді әрі «судья», әрі «жазалаушы» етіп жібереді. Мұндай жағдай үкім кесу мен оны орындау жауапкершілігін бөлек қарастыратын қылмыстық әділдіктің қарапайым қағидаларына қайшы келеді.

Израиль қауіпсіздік күштерінің өкілдері ашық мәлімдегендей, палестиналықтардың әскери іс-қимыл жасаған немесе соған күдіктелген жағдайларының 80 пайызында олар сол жерде бірден өлтірілген. Демек, іс жүзінде оларға адам өлтіру үшін арнайы заңның да қажеті жоқ екенін байқауға болады.

Адам өлтіруді заңдастыру саясатына көшу

Заңда үкімді қайта қарау немесе шағымдану мүмкіндігі іс жүзінде қарастырылмаған. Үкім шыққаннан кейін оны жеңілдетуге немесе күшін жоюға тыйым салынады, ал өлім жазасы прокурордың сұрауынсыз-ақ кесіле береді. Бұл ретте жаза түпкілікті шешім шыққан сәттен бастап 90 күн ішінде орындалуы тиіс.

Құқықтық тұрғыдан алғанда, бұл өте қауіпті жағдай. Себебі әлемдегі сот жүйелерінің көбінде өлім жазасының қайтымсыздығы мен сот қателігінің зардабы ескеріліп, үкімді бірнеше сатыда қайта қарау мен шағымдануға толық мүмкіндік беріледі.

Палестиналықтар бұл заңның мақсаты әділдік орнату емес, жазаны тезірек жүзеге асыру деп есептейді. Яғни, заң тек болашақтағы оқиғаларға ғана емес, қазірдің өзінде түрмеде отырған тұтқындарға қарсы қолданылуы мүмкін.

Ең алдымен, өлім жазасы Рамла сияқты жерасты түрмелерінде отырған Газа секторының жүздеген «элиталық» тұтқындарына қатысты орындалуы ықтимал. Болжам бойынша, онда 1400-ге жуық адам бар. Осылайша, Кнессет қабылдаған бұл құжат қылмыстық заңнан гөрі, жаппай жазалау құралына ұқсайды.

Жалпы жағдайға үңілетін болсақ, бүгінде Израиль түрмелерінде 9500-ге жуық палестиналық тұтқын отыр. Олардың ішінде 350-дей бала мен 66 әйел бар. Тұтқындар азаптау, аштық және медициналық көмектің жоқтығы сияқты өте ауыр жағдайларды бастан кешуде. 2023 жылдың 7 қазанынан бері медициналық салғырттық пен қатыгездіктің салдарынан ондаған адам көз жұмды. Кейбір деректер бойынша, осы кезеңде қаза тапқан тұтқындардың саны 100-ге жуықтаған. Осындай жағдайда өлім жазасы туралы заңның қабылдануын түрмелердегі осы қатаң тәртіп пен ауыр ахуалдан бөліп қарау мүмкін емес.

Бұл жағдайдың бәрі түрмедегі қатаң тәртіптің енді заңдастырылған кісі өлтіру саясатына ұласып жатқанын айқын аңғартады.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Израильде өлім жазасы тек бір-ақ рет қолданылған. Ол 1962 жылы нацистік қылмыскер Адольф Эйхманға қатысты жүзеге асырылды. Израильдік саяси риторикада бұл оқиға өлім жазасының тек адамзатқа қарсы жасалған аса ауыр қылмыстар үшін ғана қолданылатын, өте сирек әрі ерекше шара екенін дәлелдеу үшін үнемі алға тартылатын.

Алайда, бүгінде бұл заңның палестиналық тұтқындарға қатысты қабылдануы Израильдің өлім жазасына деген көзқарасының түбегейлі өзгергенін білдіреді. Енді бұл жаза түрі сирек қолданылатын ерекше шарадан саяси және ұлттық күрестің құралына айналып отыр.

Тұтастай алғанда, бұл заңды Израиль мемлекетінің, оның заңнамасы мен қоғамының іштей терең трансформацияға ұшырауының көрсеткіші деп қарастыруға болады. Бұл өзгерістер жер мен құқық жолындағы саяси күресті қарсы тарапты адам санатынан шығаруға және оны негізгі заңды құқықтарынан айыруға негізделген, заңдастырылған бітіспес қақтығысқа біржола ұластырып жіберді.

Бұл заңның қабылдануында айқын нышандық мән бар: ондаған жылдар бұрын басталған жер үшін күрес палестиналықтар үшін енді өмір сүру құқығы жолындағы күреске айналды. Ал Израиль үшін бұл тек жерге иелік ету ғана емес, палестиналық арабтардың өмірі мен өлімін де бақылауда ұстау құқығы үшін жүргізіліп жатқан соғысқа ұласты.

Гуманитарлық құқық пен Женева конвенцияларының бұзылуы

Израиль Кнессетінің оккупацияланған аймақтағы халыққа өлім жазасын қолдану туралы заң қабылдауы халықаралық гуманитарлық құқық пен Женева конвенциялары тұрғысынан күрделі құқықтық қайшылықтар тудырады. Бұл халықаралық құжаттар оккупациялаушы мемлекет пен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынасты реттейді. Сондай-ақ, әскери соттар немесе қарулы қақтығыс жағдайында тағайындалатын жаза түрлеріне, әсіресе ең ауыр жазаларға қатысты қатаң шектеулер қояды.

Осылайша, бұл заң Израильді халықаралық құқық жүйесімен құқықтық әрі моралдық текетіреске итермелейді. Кейбір елдер халықаралық құқық нормаларын өрескел бұзғанымен, бұл жүйе әлі де өз күшінде. Сондықтан бұл қадам Тель-Авивке қарсы «халықаралық гуманитарлық құқықты бұзды» деген айыптарды одан әрі күшейте түспек.

Екі заң өзара байланысты

«Сол күнгі жалпы отырыстағы жағдайды сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес… Мен Кнессетте 11 жылдан бері қызмет етіп келемін. Осы уақыт аралығында тек екі-ақ рет жыладым: бірі — «Еврей ұлттық мемлекеті туралы» заң қабылданғанда, екіншісі — осы заң мақұлданғанда… Бұл екі заң бір-бірімен тығыз байланысты», — дейді Аида Тума-Сулейман.

«Еврей ұлттық мемлекеті туралы» заңда палестиналықтар мен олардың атамекені арасында ешқандай байланыс жоқ екені ашық көрсетілген.

«Олар біздің палестиналық ретінде осы отанға деген құқығымызды жоққа шығарады. Тіпті біздің адамдық болмысымызды да мойындамайды. Ол заңда біз туралы ешқандай сөз жоқ. «Еврей ұлттық мемлекеті туралы» заң үшін біз мүлдем жоқ адамдар сияқтымыз», — деп мәлімдеді Аида.

Израильдің азаматтық құқықтарды қорғау жөніндегі құқық қорғау ұйымы бұл заңды «кемсітушілік сипаты бар» деп танып, оның күшін жоюды талап етіп Жоғарғы сотқа шағым түсірді. Кнессет мүшесі Тума-Сулейман былай деп түсіндіреді:
«Білесіз бе, адамдар бізден: «Неге Жоғарғы сотқа жүгінесіздер? Одан үлкен үміт күтесіздер ме?» деп сұрайды. Дәл осылай біздің халықаралық қауымдастық пен түрлі мемлекеттерге не үшін жүгінгенімізді де сұрауға болар еді. Екі жылға созылған геноцид кезінде әлемнің нақты ешқандай әрекет жасамағанын көріп отырмыз, бірақ біз күресті тоқтатпаймыз және оларды іс-қимылға шақыра береміз. Сондай-ақ біз түрлі мемлекеттерді өз саясаты үшін жауапқа тарту бағытында жұмыс істеп жатырмыз».

Халықаралық қауымдастықтың бұл жағдайға реакциясы өте теріс болғанымен, әзірге еш нәтиже берген жоқ. БҰҰ сарапшылары осы жылдың ақпан айында бұл бастамадан бас тартуды талап еткен баяндама жариялады. Онда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында бекітілген «өмір сүру құқығының» бұзылуы және «екі деңгейлі» сот жүйесі туралы айтылды. Атап айтқанда, Батыс жағалаудағы палестиналықтар израильдік қоныстанушыларға қарағанда процестік кепілдіктері төмен әскери соттарда сотталады.

Палестиналықтар халықаралық құқыққа әлі де сенетін сияқты және оны қорғап қалуға тырысуда.Еегер бұл құқық жүйесі біржола жойылса, адамзат тағылық пен жабайылық дәуіріне қайта оралатынын олар жақсы түсінеді. Ондай жағдайда қиянат көріп жатқандарды қорғаудың ешқандай жолы қалмайды.

Кез келген мемлекеттің сот немесе заң шығару жүйесі сол қоғамдағы құндылықтардың айнасы іспетті. Негізінде, еврей ұлтынан шыққан израильдіктер бұл заңға палестиналықтардан да бетер қарсы шығуы керек. Себебі бұл заң — осындай құжатты дүниеге әкеле алған қоғамның бет-бейнесін әшкерелейтін үкім.

The post Израильде палестиналықтарға қатысты өлім жазасы туралы заң қабылданды appeared first on Eurasia24 QAZ.

Goldman Sachs мәліметтері бойынша, Ормуз бұғазы арқылы тасымалданатын мұнай көлемі күніне 19,5 млн баррельден 0,5 млн баррельге дейін айтарлықтай төмендеген. Жұмыс процесіндегі іркілістердің нақты көлемі тәулігіне 17,2 млн баррельді құрап отыр. Екі тәуелсіз кеме қатынасын қадағалау қызметі 2026 жылғы 12 наурызда бұғаз арқылы өтетін мұнай танкерлерінің болмағанын ресми түрде тіркеді. Әлемдегі ең ірі энергетикалық тораптың қызметі әскери-теңіз күштерінің араласуынсыз, электрондық есептеулер мен деректерді басқару тетіктері арқылы тоқтатылды.

Solvency II хаттамаларына сәйкес, 5 наурыздан бастап жеті ірі қаржы клубы Парсы шығанағындағы әскери тәуекелдерді сақтандыруды тоқтатты. Осыған байланысты, қалған рейстер үшін сақтандыру жарналары 300-1000%-ға дейін өсіп, кеме корпусы құнының 1%-ын құрады. Нәтижесінде, VLCC (сыйымдылығы аса жоғары шикі мұнай танкері) санатындағы кемелерді сақтандыру құны жеті күнге ұзарту мүмкіндігімен 2-ден 3 миллион долларға дейінгі аралыққа жетті.

Әлемдегі ең ірі жария сақтандыру компаниясы Chubb Insurance қолдауына ие 20 миллиард долларлық қайта сақтандыру бағдарламасының (DFC) қамту аясы шектеулі болып отыр. Бұл аталған бағдарламаның P&I (кеме иелерінің үшінші тұлғалар алдындағы жауапкершілігін сақтандыру) бойынша толық жауапкершілікті өз мойнына алмауына байланысты. Күрделі және бірегей тәуекелдерді сақтандыру саласындағы көне нарық Lloyd’s әлі де болса бір реттік рейстерге арналған сақтандыру қызметін ұсынуда. Алайда, бұл қызметке сұраныс жоқ. Себебі сақтандыру сыйлықақысы мина қаупі бар аймақтарға да таралады, ал теңіз түбіндегі миналар нақты қауіп төндіріп отыр. Қазіргі таңда бұғаз ашық болғанымен, сақтандыру кепілдігі жоқ. Ал тиісті сақтандыру полисінсіз бірде-бір кеме қозғалысқа шыға алмайды.

Тек белгілі бір санаттағы кемелердің қозғалысы тіркелуде

Жүк тиеу бекетінің екі жағында тәулігіне 19 миллион баррель мұнай тиелген кемелер тоқтап тұрған кезде, тек бір санаттағы кемелер транзитті жалғастыруда. Олар — есеп айырысуы юаньмен жүргізілетін, иран мұнайын тасымалдайтын Қытай флотының танкерлері. Kpler компаниясының деректеріне сәйкес, 28 ақпаннан бастап Қытайға 11,7-ден 16,5 млн баррельге дейін мұнай жеткізілген. Аталған танкерлер батыстық сақтандыру қызметін қолданбайды және оған мұқтаж емес. Олар Қытай мемлекетінің қолдауымен, Ислам революциясы сақшылар корпусы (ИРСК) катерлерінің ілесіп жүруімен қауіпсіз өтуде. Сондай-ақ, есеп айырысу жұмыстары юаньмен жүргізілетін төлем жүйесі арқылы іске асырылуда. Бұл жүйе 2025 жылы 24,5 трлн доллар көлеміндегі қаражатты өңдеген, бұл өткен жылмен салыстырғанда 43%-ға жоғары. Қазіргі уақытта Ормуз бұғазы арқылы тасымалданатын жалғыз мұнай — бағамы долларға тәуелді емес шикізат.

Мұнай-доллар жүйесінің ыдырауы

1974 жылы Сауд Арабиясы АҚШ тарапынан берілетін әскери қорғаныс кепілдігіне айырбас ретінде мұнай бағасын тек доллармен белгілеуге келісім берді. Бұл уағдаластық әлемдік экономиканың жаңа моделін қалыптастырды: әрбір баррель мұнай доллармен есептеліп, энергия ресурстарына деген қажеттілікке байланысты әрбір орталық банк өз резервтерін доллармен сақтауға мәжбүр болды. Осылайша, АҚШ-тың қаржылық гегемониясы «мұнай долларға тең» деген қарапайым тұжырымға негізделді. Елу екі жыл бойы бұл экономикалық теңдік өзгеріссіз сақталып келді.

2026 жылғы әскери іс-қимылдар бұл жүйені саяси шешімдермен емес, нақты физикалық факторлар арқылы күйретуде. Мұнай транзитін доллармен қамтамасыз етіп келген сақтандыру жүйесі толығымен істен шықты. Қазіргі таңда тасымалдаудың жалғыз жұмыс істеп тұрған тетігі — юаньмен есеп айырысу арқылы жүзеге асырылатын транзит қана болып отыр.

Әлемдік резервтердегі доллардың үлесі 2000 жылы 71%-дан бүгінгі таңда 59%-ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, юаньмен жүргізілетін жаһандық төлемдердің үлесі 2,89% деңгейінде қалып отыр. Мұнай-доллар жүйесін бір ғана оқиғамен күйрету мүмкін емес. Дегенмен, Goldman Sachs деректері бұл пікірге қарсы тараптар ескермей жүрген маңызды жайтты айқындап берді: қазіргі уақытта болып жатқан әскери қақтығыстар доллардан кейінгі энергетикалық жүйенің толық ауқымда жұмыс істеуге қабілетті екенін іс жүзінде дәлелдеді.

Долларды алмастыру механизмінің іс жүзіндегі көрінісі

Қытай танкерлері бұғаз арқылы транзитті кедергісіз жүзеге асыруда. Юань бағамы тұрақталу үстінде. 2015 жылы юаньмен трансшекаралық есеп айырысуларды жүргізу және қаржылық хабарламалармен алмасу мақсатында іске қосылған CIPS (Трансшекаралық банкаралық төлем жүйесі) қызметі оңтайландырылуда. Бұл жүйе батыстық SWIFT жүйесіне тәуелсіз балама ретінде қарастырылады; ол юаньді халықаралық деңгейге шығару және деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалған.

Иран мұнайы Қытайдың мұнай өңдеу зауыттарына Brent маркалы мұнайдың құнынан 9–12 долларға арзан бағамен жеткізілуде, ал батыстық сатып алушылар үшін мұнай бағасы 96,72 долларды құрап отыр. Бұл жүйе өз тиімділігін қазірдің өзінде іс жүзінде дәлелдеуде. Бұғаз арқылы доллармен есеп айырысатын тасымалдың тоқтап тұрған әрбір күні — баламалы тетіктің долларлық номиналға тәуелсіз жұмыс істей алатынының айқын айғағы.

Президент Трамптың көпұлтты әскери армада құру туралы бастамасы — бұл қалыптасқан жағдайға қарсы әрекет: «Әскери-теңіз күштерін жұмылдырып, бұғазды қайта ашу, доллармен есеп айырысу жүйесін қалпына келтіру және юань арқылы жүзеге асатын балама тетіктің кең етек жаюына жол бермей, оның көзін жою».

Егер коалиция өз мақсатына жетсе, мұнай нарығындағы долларлық баға белгілеу жүйесі сақталады. Ал егер бұл бастама сәтсіздікке ұшырап немесе коалиция ыдырайтын болса, Иранның ядролық бағдарламасын жою мақсатында басталған соғыс, керісінше, көпполярлы энергетикалық тәртіптің орнауына жағдай жасайды. Айта кету керек, доллар жүйесі дәл осындай баламалы тәртіптің қалыптасуына жол бермеу үшін құрылған болатын.

Халықаралық энергетикалық агенттік (МЭА) стратегиялық қорлардан 400 миллион баррель мұнай бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл — тарихтағы ең ірі үйлестірілген резервтерді пайдалану шарасы. Бұл көлем тәулігіне 17,2 миллион баррель деңгейіндегі тапшылықты шамамен 23 күнге жабуға мүмкіндік береді. Қақтығыстың басталғанына он алты күн болды. Қорлар шектеулі. Ал сақтандырудың күшін жою мәселесі қарастырылмай отыр.

Тәулігіне 19 миллион баррель көлеміндегі тасымал жарты миллион баррельге дейін қысқарды. 12 наурызда Ормуз бұғазында мұнай танкерлері болған жоқ. Қазір тек юаньмен төленген мұнайды тасымалдайтын танкерлер ғана қозғалып жүр. Ал әрбір баррель мұнай доллармен бағаланатын, елу екі жыл бұрын қалыптасқан жүйе енді өзі бұрын жұмыс істеген теңіз жолы арқылы оның қалайша басқа жүйемен алмастырылып жатқанын нақты уақыт режимінде бақылап отыр.

The post Ормуз бұғазының жабылуы және дедолларизация үдерісінің жеделдеуі appeared first on Eurasia24 QAZ.

Жақында жасалған әскери келісім аясында Ресей Иранға қару-жарақ жеткізіп отыр. Ал Қытай Иранға АҚШ күштерінің қозғалысы туралы жедел ақпарат беруге көмектесіп, өз спутниктік желісіне қолжетімділік ұсынып, басқару және үйлестіру жүйелерінің жұмысын сақтауға жәрдемдесуде. Осы жағдайды ескерсек, Вашингтонның Иранның әскери басшылығы мен басқару орталықтарын жоюға бағытталған әрекеттері күткендей нәтиже бермеуі мүмкін. Бұл өз кезегінде Тегеранға зымыран соққыларын жалғастыруға мүмкіндік беріп, АҚШ үшін елеулі шығын қаупін арттырады. Тіпті Иранның кейбір байланыс арналары уақытша істен шығарылған күннің өзінде, Тегеран Таяу Шығыс аймағындағы стационарлық америкалық әскери базаларға соққы жасау мүмкіндігін сақтап қала алады.

Еске сала кетсек, 2025 жылы маусымдағы соғыс барысында Иран Израильдің соққыларына қарамастан зымырандық шабуыл жасау қабілетін көрсетті. Болжанып отырған әскери сценарий жүзеге асқан жағдайда да Иран қарсылас тарап бітімге ұмтылғанға дейін Израильге соққыларын жалғастыра беруі мүмкін. Мұндай жағдай ирандық билік құлағанға дейін жалғасып, соңында тараптардың келісімге келуімен аяқталуы мүмкін.

2025 жылы маусым айында Иран небәрі 12 күннің ішінде АҚШ-тың THAAD зымыранға қарсы кешендерінің шамамен 25%-ын жойғаны айтылды. Ұзаққа созылған соғыс жағдайында АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің қоры едәуір сарқылып, оның Азия-Тынық мұхиты аймағындағы әскери позицияларына қауіп төндіруі мүмкін. Егер Иран Парсы шығанағындағы америкалық базаларды да нысанаға алып, қысқа және орта қашықтықтағы зымырандар орналасқан нысандарға соққы жасаса, қорғаныс жүйесінің ресурстары әдеттегіден әлдеқайда тез сарқылуы мүмкін.

Өңірдегі америкалық әскери базаларға елеулі залал келуі ықтимал, бұл әскери қызметшілер арасындағы шығындардың ұлғаюына алып келуі мүмкін. Мұндай жағдайды саяси тұрғыдан негіздеу АҚШ басшылығы үшін күрделі болмақ, соның салдарынан атысты тоқтату мәселесін қарастыруға мәжбүр болуы мүмкін.

Мәмілеге келу — ең қисынды шешім

АҚШ-тың өткен тәжірибесі көрсеткендей, тіпті екі әуеатасушы топты жұмылдырғанына қарамастан, Солтүстік Йемендегі хуситтерді біржолата талқандау мүмкін емес. Осыған ұқсас жағдай Ливанда да байқалады: Израиль «Хезболланың» басшылық құрамының басым бөлігін жойғанымен, бұл қарулы топ әлсірегеніне қарамастан өз қызметін тоқтатқан жоқ. Керісінше, халық пен үкімет оны аймақтағы нақты күш ретінде мойындап отыр. Ал ХАМАС болса, Израиль тарапынан оқ атуды тоқтату режимі жиі бұзылып жатса да, Газа секторын басқаруды әлі де өз қолында ұстап тұр.

Демек, Ақ үй әуе соққылары арқылы Ирандағы билік жүйесін құлата алмайтынын түсінуі тиіс. Себебі бұл елдегі биліктің үш тармағы — рухани, зайырлы және әскери (Ислам революциясы сақшылар корпусы) құрылымдары өзара үйлесімді әрі жүйелі әрекет етеді. Вашингтон бұл жағдайда тек белгілі бір жеңілдіктерге немесе шегіністерге ғана қол жеткізе алуы мүмкін. Осыны ескере отырып, Вашингтон үшін ресми мәмілеге келу ең тиімді әрі қисынды қадам болмақ.

Энергетикалық инфрақұрылымға келетін залал шектеулі болмақ

Егер АҚШ тарапы Иранның энергетикалық нысандарын бомбалауды мақсат етсе, Тегеран қарсы іс-қимыл ретінде Таяу Шығыстағы американдық меншіктегі энергетикалық нысандарға соққы беруі мүмкін. Демек, энергетикалық инфрақұрылымға келетін нұқсанның көлемі шектеулі болмақ, өйткені екі тарап та өзара шабуылдың ауыр салдары мен орасан зор шығынын жете түсінеді.

Иран Ормуз бұғазын жабуға мүдделі емес, өйткені мұндай қадам Таяу Шығыстағы өзге мемлекеттердің соғысқа тартылу қаупін арттырады. Тегеранның негізгі мақсаты — өңірлік ойыншыларды АҚШ-пен тікелей қарсыласудан алшақ ұстау, сондықтан әрекеттері шектеулі әрі нысаналы сипатта болуы ықтимал.

Осы тұрғыдан алғанда, АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыстың жаһандық энергетикалық дағдарыс деңгейіне жету ықтималдығы төмен деп бағаланады.

Ұзаққа созылған соғыс ешкімге тиімді емес

Хезболла, ХАМАС немесе Йемендегі хуситтерден айырмашылығы, Тегеран көтерілісшілер қозғалысы сияқты соғыс жүргізе алмайды. Иран — ұлттық мүдделерін айқын түсінетін үкіметі бар ірі өңірлік мемлекет. Бұл мүдделер елден өнеркәсіптік әлеуетті сақтауды, басқару және бақылау жүйесінің тұрақты жұмысын қамтамасыз етуді, сондай-ақ санкциялар әлсіреткен экономика мен сыртқы ықпалға ұшырап отырған қаржы жүйесінің тұрақтылығын ұстап тұруды талап етеді. Осы себепті Иран үшін ұзаққа созылатын соғысқа қатысу стратегиялық тұрғыдан тиімсіз.

АҚШ Президенті де өз айналасындағылардың Иранмен арадағы созылмалы соғысқа жол бермейтінін жақсы түсінеді. Бұған, әсіресе, американдық оңшыл күштер арасында Израильге деген теріс көзқарастың артуы айтарлықтай әсер етуде. Қазіргі таңда алдағы аралық сайлау мерзімдері де үлкен маңызға ие. Трамптың айналасындағы саяси топтардың басым бөлігі Израиль ықпалына үзілді-кесілді қарсылық танытып отыр. Бұл жағдай АҚШ әкімшілігінің жоғары лауазымды өкілдері мен олардың демеушілерінің есімі аталған Эпштейн ісіне қатысты ашық деректердің жариялануымен тікелей байланысты.

АҚШ президентінің Украина, Газа және Иран бағыттары бойынша басты келіссөз жүргізушісі ретінде әрекет етіп жүрген жылжымайтын мүлік саласының девелопері әрі Трамптың жақын серігі Стив Уиткофф Иранның америкалық әскери қатысудың күшеюіне қарамастан «тізе бүкпегеніне» Трамптың көңілі қалғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Вашингтон тарапынан жасалған әскери-саяси қысымның күтілген нәтижені бермегенін аңғартады.

Орынсыз немесе асығыс шешімдердің қабылдану қаупі бар ма?

Иранға қарсы шиеленістің күшеюіне, ең алдымен, Тель-Авивтің ұстанымы ықпал етіп отыр деген пікір бар: АҚШ саяси жүйесіндегі ықпалын пайдалана отырып, Нетаньяху Иранға алдын ала соққы беру арқылы Вашингтонды соғысқа жанама түрде тарту және Израильді қорғау үшін АҚШ-ты араласуға мәжбүр етуі мүмкін деген қауіп айтылады. Сонымен қатар, израильдік тараптың талаптары тек ядролық бағдарлама мәселесімен шектелмей, Иранның зымыран өндірісіне және елдегі саяси жүйеге қатысты өзгерістерді де қамтиды. АҚШ президенті бұл талаптарды жария түрде айтқанымен, іс жүзінде олардың жүзеге асуын мүмкіндігінше кейінге шегеріп отырғаны байқалады.

Израильдің Иранға қатысты алға тартып отырған талаптарының орындалуы іс жүзінде мүмкін емес. Бұл ұстанымды Иран басшылығы бірнеше рет ресми түрде мәлімдеген. Тегеран ядролық бағдарлама бойынша жекелеген шектеулер мен келісімдерге баруы ықтимал, алайда оны толық тоқтату мәселесін қарастырмайды, себебі бейбіт атом энергетикасын дамыту елдің ұзақмерзімді стратегиялық мүдделеріне жатады. Сонымен қатар өңірлік қауіпсіздік тәуекелдері, ең алдымен Израиль тарапынан төнетін қатер факторы, Иранның зымыран әлеуетінен бас тартуына жол бермейді. Осыған байланысты Тель-Авив пен Вашингтон талап етіп отырған зымыран бағдарламасын тоқтату және толық әскери шектеулер енгізу Тегеран үшін стратегиялық тұрғыдан қабылданбайтын талаптар ретінде бағаланады.

Сол сияқты, Иран «Хезболлаға», сондай-ақ ирактық қарулы топтарға көрсететін қолдауын тоқтатуы екіталай. Ливандық «Хезболланың» негізін қалаушылар Ирандағы 1979 жылғы Ислам революциясына дейін-ақ ирактық дін қайраткерлерінің ықпалымен «вилаят әл-фақих» идеясын қабылдаған. Ливан, Ирак және Иран шииттері, әсіресе жетекші діни әулеттер, тарихи тұрғыдан өзара тығыз байланысқан. 1960–1970 жылдары ливандық шиит көшбасшыларының бір бөлігі Парсы өңірі мен Ливаннан шыққан, Ирактағы діни орталықтарда білім алған тұлғалар болған. Қазіргі кезеңде Ирактағы бейресми саяси ықпал орталықтарының қалыптасуына да Иранның қолдауы елеулі әсер етті. Бұған қоса, Ирак шииттері өңірдегі геосаяси тепе-теңдікті сақтау үшін қуатты Иран факторына мүдделі, өйткені бұл оларды көршілес сунниттік державалардың ықпалынан қорғайтын стратегиялық тірек ретінде қарастырылады. Осы себепті қалыптасқан шииттік геосаяси өзекті толық әлсірету немесе ыдырату шынайы саяси жағдайда жүзеге асуы қиын міндет болып саналады.

Бұл талаптардың тым жоғары болуы Израиль үшін соғысты ақтаудың саяси негізіне, ал АҚШ әкімшілігі үшін қақтығысты негіздеудің құралына айналып отырғанын көрсетеді. Мұндай жағдайда қате шешімдер қабылдау қаупі артып, ірі өңірлік соғысқа ұласу ықтималдығы жоғарылайды, оның салдары жаһандық деңгейде болжауға келмейтін болуы мүмкін.

Басқа қырынан алғанда, Израиль тарапынан соғысқа шақыратын мәлімдемелердің күшеюі және АҚШ-тың өңірдегі әскери қатысуының артуы байқалғанымен, Ақ үйдің ресми ұстанымы салыстырмалы түрде байсалды сипатта қалып отыр. Осы кезеңде Қытай, Ресей және Иран әлемдік энергетика үшін стратегиялық маңызы зор Ормуз бұғазы маңында «Теңіз қауіпсіздігі белдеуі – 2026» атты бірлескен әскери-теңіз оқу-жаттығуларын өткізуде.

Сонымен қатар АҚШ пен Иран арасында ядролық бағдарламаға қатысты келіссөздер жалғасатыны хабарланды. Келесі келіссөз кезеңі 27 ақпан, жұма күні өтпек.

Жағдайдың одан әрі ушығуына жол берілмей, салмақты әрі ұтымды шешімдер қабылданады деген үміт бар.

The post Ақырзаман болмайды appeared first on Eurasia24 QAZ.

Дегенмен, жобаны бекіту кезеңінің өзінде-ақ бұл бастаманың халықаралық қоғамдастықты екіге бөлгені белгілі болды. Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесінің екеуі — Ресей мен Қытай дауыс беруден қалыс қалды. Олар Газаны мандаты түсініксіз құрылымның басқаруына беру қаупі бар екенін ескертіп, екі мемлекет құру принципінің ескерусіз қалғанына назар аударды. Өз кезегінде, ХАМАС бұл жобаны егемендікке тікелей қол сұғушылық деп атады.

Трамптың жоспары іске асырылды ма?

Палестина тарапының ескертпелері мен Израиль тарапынан қойылған шектеулерге қарамастан, жоспардың бірінші кезеңі ресми түрде іске асырылды. 2026 жылдың 15 қаңтарынан бастап екінші кезеңге өту жоспарланған болатын. Алайда Израиль бірінші кезеңнің бірқатар ережелерін орындамай, іс жүзінде екінші кезеңнің іске асырылуына тосқауыл қойды.

Трамп жоспары аясында Газаға Израильдің біржақты бақылау орнатуына жол бермеу және салыстырмалы түрде тәуелсіз әрекет ету мақсатында Палестиналық басқару комитеті құрылды. Осы мақсатта құжаттың үшінші тармағында барлық әскери қимылдарды толық тоқтату және әскерлерді кезең-кезеңімен шығару басталғанға дейін майдан шебін өзгеріссіз сақтау тікелей қарастырылды. Дегенмен, Израиль күштері майдан шебінен өтіп, жаңа аумақтарды иеленіп алды.

Жоспардың жетінші тармағында кешенді гуманитарлық көмекті дереу жеткізу, су, электр және санитарлық инфрақұрылымды, ауруханалар мен наубайханаларды қалпына келтіру, сондай-ақ үйінділерді тазарту мен жолдарды ашу қарастырылған болатын. Бұл міндеттемелер орындалған жоқ.

Сегізінші тармақта гуманитарлық көмекті жеткізу мен үлестіру тараптардың араласуынсыз, БҰҰ, Қызыл Жарты Ай және басқа да халықаралық ұйымдар арқылы жүзеге асырылуы тиіс екені белгіленген. Алайда Израиль бұл құрылымдардың қатысуын теріске шығарып, іс жүзінде Қызыл Крест пен ондаған басқа гуманитарлық ұйымдардың Газа секторындағы жұмысына тосқауыл қойды. Ал 2026 жылы 20 қаңтарда Иерусалимде ұлттық қауіпсіздіктің оңшыл радикалы, министр Итамар Бен-Гвирдің тікелей қадағалауымен БҰҰ-ның палестиналықтарға көмек көрсету агенттігінің (БАПОР) кеңсесі қиратылып, оның орнына Израиль туы тігілді.

Тоғызыншы тармақта Газаны басқаруды уақытша технократиялық Палестиналық басқару комитетіне беру қарастырылды. Бұл комитет Дональд Трамп басқаратын Бейбітшілік кеңесі деп аталатын халықаралық қадағалау органына бағынуы тиіс еді. Технократиялық Палестиналық комитет жасақталып, оның құрамына экономика, қаржы, денсаулық сақтау, білім беру, инфрақұрылым, ауыл шаруашылығы, әлеуметтік және діни мәселелер, сондай-ақ ішкі қауіпсіздік сияқты негізгі салалардың өкілдері енді. Комитет құрамы Газа секторындағы негізгі әлеуметтік және отбасылық топтардың мүддесін қамтыды және оны Рамалладағы Палестина әкімшілігі де, ХАМАС қозғалысы да мақұлдады.

Бұл орган Палестина әкімшілігіндегі реформалар аяқталып, оның секторды басқаруға қайта оралуына дейін Газаны қалпына келтіру жұмыстарын үйлестіруі тиіс еді. Алайда Израиль билігі бастан-ақ комитетке теріс көзқарас танытып, оның мүшелеріне секторға кіруге тыйым салу арқылы жұмысына іс жүзінде тосқауыл қойды. Бұл ұстаным Израильдің оккупациялық билігінің Трамп жоспарына және оның саяси салдарына деген нақты көзқарасын айқын көрсетіп берді.

Трамптың «жетістігі» қандай?

Газадағы үкіметтік медиа-кеңсесінің 2026 жылғы 5 ақпандағы мәліметі бойынша, секторда оқ атуды тоқтату режимі жарияланған 115 күн ішінде Израиль армиясы бітім шарттарын 1520 рет бұзған. Израиль тарапынан жасалған шабуылдардың салдарынан осы кезеңде 556 палестиналық қаза тапты. Олардың ішінде 228-і — әйелдер, балалар және қарттар. Қаза болғандардың барлығы дерлік бейбіт тұрғындар екені анықталды.

Шабуыл кезінде 1500 палестиналық жараланды, олардың 1488-і — бейбіт тұрғындар. Жараланғандардың 900-і— әйелдер, балалар мен қарттар. Барлық шабуылдар Израиль әскері шегінуі тиіс болған «сары сызықтан» жырақта, яғни бейбіт тұрғындар тұратын аудандарда болған. Сондай-ақ «бітімгершілік» кезеңінде Израиль тарапы 522 рет оқ жаудырып, әскери техникамен Газаның тұрғын аудандарына 73 рет басып кіргені хабарланды. Оған қоса, 704 рет бомбалап, 221 үй мен ғимаратты жарып жіберген. Израиль армиясы 50 палестиналықты тұтқындаған.

Медиа-кеңсе мәлімдемесінде оқ атуды тоқтату туралы келісімге сәйкес, Газаға 69 мың гуманитарлық және коммерциялық жүк көлігі мен жанармай цистернасы кіруі тиіс болғаны айтылады. Алайда Израиль оның тек 29 603-ін, яғни қажетті көмек көлемінің небәрі 43 пайызын ғана өткізген. Израильдің медициналық жабдықтарды, денсаулық сақтау құралдары мен дәрі-дәрмектерді жеткізуге де шектеу қойғаны айтылады. Сонымен қатар, шатырлар мен контейнерлік үйлер сияқты уақытша баспана құралдарын кіргізуге де тосқауыл қойылып, электр станцияларының жұмысына кедергі жасалған. Қыста ауа райы күрт суытқан кезде, осы тапшылықтың салдарынан оннан астам нәресте үсіп қайтыс болды.

Израиль тарапынан жасалып отырған іс-әрекетттердің негізгі қатері – бағындыруға, аштық пен ауыр тұрмыстық шектеулерге сүйенетін басқару тәсілін халықаралық деңгейде қалыпты құбылыс ретінде орнықтыруға ұмтылуында.

Бейбітшіліктің негізгі шарты

Қазіргі уақытта Газа секторын басқаруды өз мойнына алуы тиіс халықаралық құрылымдар ХАМАС-ты 3–5 ай ішінде қарусыздандыру үдерісінің аяқталуын күтуде. Қару-жарақты жинау міндетін Израиль армиясына немесе халықаралық күштерге емес, Египетте даярлықтан өткен палестиналық полицияға жүктеу көзделіп отыр. Сонымен қатар Трамп толық қарусыздану талап етілетінін ескертіп, бұл шарт орындалмаған жағдайда Израильге мәжбүрлі қарусыздандыру жүргізуге рұқсат берілетінін мәлімдеді.

ХАМАС-ты қарусыздандыру бейбітшілікке қол жеткізудің және секторды қалпына келтіруді бастаудың негізгі шарты ретінде қарастырылады. Ондаған жылдар бойы қорғаныс құралы ретінде ұсынылған қарулы қарсылық бүгінде сектор халқының пікірін ескермей, толық бақылау орнатуға, жаппай блокада енгізуге және Газа шындығын қайта қалыптастыруға сылтау болып отыр. Қазіргі таңда Газа енді ұрыс алаңы емес — жүйелі түрде бөлшектеу нысанына айналдыруда. «Қауіпсіздік» пен «қарусыздандыру» ұрандарының тасасында палестиналық саяси субъектілігі жойылуда.

ХАМАС қарулы үстемдігін сақтауды талап ете отырып, осы үдеріске жанама түрде қатысып отыр, яғни Газаны оккупациялауды, ұжымдық жазалауды және институционалдық тұрғыдан жоққа шығаруды ақтайтын әмбебап себепке айналды.

«Жергілікті жағдай»

Сонымен қатар, Израиль аймақтағы жағдайды өз пайдасына бекіту үшін нақты қадамдар жасап жатыр. Спутниктік мәліметтер мен құжаттардың жария болып кеткен үзінділері Газаның іс жүзінде бірнеше аймаққа бөлініп жатқанын көрсетеді: әскери дәліздер, базалар, жолдар мен орлар салынып, бақылаудың ұзақ мерзімді жүйесі қалыптасуда. Біріккен Араб Әмірліктері Рафах қаласында ондаған мың палестиналыққа арналған «тұрғын аймақ» бойынша пилоттық жобаны іске асыруды жоспарлап отыр. Бұл жоба биометриялық тіркеуді, қозғалысты қатаң бақылауды, қадағалау астындағы цифрлық экономиканы және идеологиялық сүзгіден өткен білім беру жүйесін көздейді. Негізінен, бұл – Газаның «тексеруден өткен» тұрғындарына арналған мекен құруды мақсат ететін «баламалы қауіпсіз қауымдастық» жобасы.

Хабарламаларға сәйкес, бұл бастаманы Трамптың кеңесшілері Уиткофф пен Кушнер, сондай-ақ Израиль үкіметі қолдаған. Жоба аясында Израильдің ішкі барлау қызметі мақұлдаған палестиналықтарға ғана бұл аймаққа кіруге рұқсат беріледі деп болжануда.

Бұл модель азаматтық өмірді қалпына келтіруден гөрі, қатаң бақылауда ұстау лагерьлерінің қайта жаңғыртылған түрін көбірек еске салады.

Гибридтік соғыс және палестиналықтардың ұстанымы

Азық-түлік, су, дәрі-дәрмек пен тұрғын үйге қатысты блокада арқылы Нетаньяху үкіметі тудырған гуманитарлық апат жалғасып жатқан жағдайда гибридтік ақпараттық соғыс та өрши түсуде. Қоғамдық кеңістікте талдамалық материалдар, мәлімдемелер мен үгіт-насихаттың тоқтаусыз легі байқалады. Алайда бұл ақпараттық ағын халықаралық қоғамдық пікірді біріктірген жоқ, керісінше, алауыздықты күшейтті. Еуропа мен Америка қалаларындағы наразылық акциялары мен көшедегі қоғамдық жұмылдырудың мұсылман және араб елдерінің астаналарымен салыстырғанда анағұрлым белсенді әрі ықпалды болғаны айқын көрініс тапты.

Газа тұрғындары үшін саяси пікірталастар әлдеқашан маңызын жоғалтқан. Қазіргі кезде олар үшін ең бастысы — қираған үйінділердің астында қалған жақындарының мәйіттерін табу, оларды жерлеу, бомбалау жағдайында аман қалу, атыс орындарынан «қауіпсіз аймақтарға» жету және азық-түлік табу. Өзге елдерде жаңбыр мен салқын ауа райы береке саналса, Газада бұл — үрей мен қорқыныш нышаны. Жыртылған шатырлардан су сорғалап, халық нөсер астында түнеп жатыр; суықтан қалтыраған балалар үсіп қаза табуда. Электр энергиясы қолжетпес арманға айналды: жұрт бір ғана қоңырау шалу үшін телефондарын қуаттауға бірнеше генератордың алдында сағаттап, жүздеген метрлік кезекте тұруға мәжбүр. Осындай қиын-қыстау кезеңде Газа тұрғындарының алдында жалғыз-ақ мақсат қалды: «Тірі қалу және туған жерден кетпеу».

Сирия – жоспардың бір бөлігі

Сырт көзге ұқсамайтындай көрінгенімен, дәл осындай қасіретті оқиғалар Сирияда да өршіп тұр. АҚШ-тың терроризмге қарсы күрестегі одақтасы болған күрдтерді тағдыр тәлкегіне тастауы және оларды үкімет әскерінің күшпен басып-жаншуы; алавилер мен друздарды аяусыз қырып-жоюы; бұған дейін Американың есебінен түрмелер мен лагерьлерде ұсталып келген ИШИМ содырлары мен олардың отбасыларының бостандыққа шығуы — осы факторлардың барлығы аймақ шеңберінен әлдеқайда асып түсетін тұрақсыздық қаупін тудырып отыр.

Бұл ретте Сирияны басқаруға қатысты негізгі шешімдер іс жүзінде бір террористік ұйым жетекшісінің қолына шоғырланған. Ал оған батыстық санкциялар мен саяси тетіктер арқылы ықпал ету шаралары жүргізілуде. Осы тетіктерді пайдалана отырып, Израиль Голан жоталарын иеленді, елдің оңтүстігінде буферлік аймақ құрды және қазіргі уақытта Дамаскімен бейбіт келісімге қол қоюға дайындық үстінде.

«Сирияның «президенті» деп аталып жүрген тұлғаға халықаралық жиһадты мақсат еткен өзінің радикалды айналасы да қатты қысым көрсетіп отыр. Негізінде, олардың Сирияға жиналуының басты себебі — «ислам халифатын» құру болатын. Осындай екіжақты қысымға тап болған Сирияның қазіргі үкіметі өзін-өзі сақтап қалу үшін және саяси тепе-теңдік іздеп, Ресейден көмек сұрауға мәжбүр.

«Мұның бәрі Сирия мен Палестинадағы «дағдарыстан кейінгі қалпына келтіру» емес, аймақтың саяси болмысын түбегейлі өзгерту жүріп жатқанын аңғартады. Жергілікті халықтың сыртқы оккупацияға көрсеткен кез келген қарсылығы барған сайын «тұрақтылыққа төнген қауіп» ретінде сипатталып, жаңа бомбалаулармен немесе жаңа санкциялармен жазалануда. Ал «қауіпсіздікті қамтамасыз ету» ұғымы сыртқы күштердің араласуын ақтап алудың құралына айналды.

Бұл басқару жүйесінің негізгі тірегі — өмір сүруге қажетті басты ресурстарды шектеу болып отыр. Ас-су мен дәрі-дәрмек бүгінде саяси қысымның құралына айналды. Гуманитарлық көмек өзінің бейтарап сипатын жоғалтып, қоғамды тізгіндеу тетігіне айналды. Бұл жағдайда адамдардың зардап шегуі соғыстың кездейсоқ салдары емес, басқару жүйесінің құрамдас бөлігіне айналған.

Сонымен қатар, палестиналықтар мен сириялықтар үшін саяси мүмкіндіктер көжиегі тарылып барады. Ұлттық мүдделердің орнын «дағдарысты басқару» логикасы басты. Оккупациядан азат болу ұғымы «тұрақтылық» туралы риторикамен алмастырылып, халықтың өзін-өзі билеу құқығы жай ғана гуманитарлық сұраныстар жиынтығына дейін төмендетілді. Ұсынылып отырған «бейбітшілік» моделі дайын технологиялық шешім ретінде ұсынылғанымен, оның ішінде ең маңызды элементтер жоқ: әскери қылмыстар үшін жауапкершілік, әділетті өтпелі кезең және сыртқы бақылау құрылымдарын толық жою қарастырылмаған.

«Бейбітшілік кеңесі»

Трамп бастамасының негізгі институционалдық элементі. Бұл – БҰҰ-ның уақытша мандатына ие, бірақ АҚШ Президенті тұрақты түрде басқаратын, вето қою құқығы мен қаржыландыруды бақылау тізгініне ие болған ұлттық деңгейден жоғары орган. Кеңеске мүшелік мерзімі үш жылмен шектелген, алайда 1 миллиард доллар көлемінде жарна төленген жағдайда мүшелік мерзімсіз сипатқа ие болады. Құрылымда іс жүзінде иерархиялық модель қалыптасқан: жоғарғы деңгейде жеке тұлғаға негізделген басшылық пен атқарушы орган орналасқан. Оның құрамына Джаред Кушнер, Марко Рубио, Стив Уиткофф, Тони Блэр және «Ұлы Израиль» тұжырымдамасын ашық қолдайтын, сондай-ақ Газадағы гуманитарлық апаттың ауқымын жоққа шығаратын басқа да тұлғалар кіреді.

Трамптың шақыруын қабылдаған елдер орта деңгейдегі буынды құрайды. Сауд Арабиясы, Түркия, Мысыр және басқа да мемлекеттер Газадағы шектеулі болса да ықпалын сақтап қалу мақсатында жобаға қатысуға келісті. «Моральдық тұрғыдан ымыраға келу» қаупі мен халықаралық сыни пікірлерге қарамастан, бұл бастамаға Қазақстан мен Өзбекстан да қосылды.

Қазақстан бейбіт бастамаларды қолдай отырып, «Бейбітшілік кеңесіне» қатысады, бірақ оны БҰҰ-ның баламасы ретінде қарастырмайды. Еліміз екі мемлекет құру принципіне және БҰҰ Жарғысының негіздеріне адалдығын сақтайды. Қазақстанның бұл жобаға қатысуы бейбіт процестерге жәрдемдесуге және бұл форматтың ерікті әрі қайта қаралуы мүмкін сипатта қалыптасуына ықпал етуге бағытталған. Трамптың әлемдік саясаттағы пәрменін және халықаралық қауымдастықтың қақтығыстарды реттеудегі дәрменсіздігін ескере отырып, Қазақстан бұл процесске сырттан бақылаушы болғаннан гөрі, оның ішінде болып, ықпал етуді тиімдірек деп санайды.

Отандық дипломаттар «процестен шетте қалғанша, оған қатысушы тарап болуды» дұрыс деп санайды. Демек, еліміздің қатысуына идеология емес, стратегиялық мүдде түрткі болды. Бұл — АҚШ-пен байланысты бекіту, аймақтық және халықаралық деңгейдегі саяси-экономикалық мүмкіндіктерді ұлғайту, сондай-ақ сыртқы саясаттағы көпвекторлы икемділікті қорғау тетігі.

Ұсынылып отырған басқару моделінің төменгі деңгейінде палестиналықтарға нақты өкілеттігі жоқ, тек технократиялық орындаушылар рөлі берілген. Times of Israel басылымының редакциясы жариялаған әрі растаған «Кеңес» Жарғысында Газа секторы туралы мүлдем айтылмаған, тіпті палестиналықтардың егемендігі мен мәртебесі туралы мәселе де қозғалмаған. Сондай-ақ, құжатта палестиналықтардың өз жеріне қайта оралу және өзін-өзі билеу құқығы да ұмыт қалған.

АҚШ-тың батыстағы одақтастары — Франция, Ұлыбритания, Канада және Германия бұл бастамадан алшақтап, «Бейбітшілік кеңесін» БҰҰ-ны айналып өту және қалыптасқан көпжақты тетіктерге нұқсан келтіру әрекеті ретінде қарастырды. Еуропа тарапы бұл жағдайға, әсіресе, Трамптың жаһандық саясатта жеке төреші ретінде әрекет етуге деген ұмтылысына байланысты өте өткір реакция білдірді.

Іс жүзінде біз соғыс өрті шарпыған және егемендігінен жұрдай болған аймақты басқарудың тәжірибелік үлгісін көріп отырмыз. Шын мәнінде, халықаралық заңдардың орнын жеке мүдделерге негізделген дипломатия мен сауда-саттық қағидалары басты. Дәл осы себепті Газаны үлкен сынақ полигоны деуге болады — бұл әлемнің кез келген нүктесінде қолдануға дайын тұрған басқарудың жаңа механизмі.

«Бейбітшілік кеңесіне» 60-қа жуық мемлекет қатысуы. Бұл — БҰҰ-ға мүше 190 елдің үштен бір бөлігі. Мұндай ауқым айтарлықтай үлкен көрінгенімен, оның өзі ғана жаңа құрылымның заңдылығын қамтамасыз ете алмайды. Бұл жерде халықаралық құқық нормалары мен ресми рәсімдерді аттап өтіп, өзара тікелей келісім жасай беретін ойыншылардың тар шеңбері қалыптасып жатқаны байқалады.

Жеке тұлғаларға негізделген дипломатия жедел әрі әсерлі көрінгенімен, тұрақты бейбітшілік бір реттік мәмілелермен орнамайды. Нағыз бейбітшілік — ортақ ережелерге, өзара жауапкершілік пен жалпыға бірдей танылған қағидаттарға сүйенгенде ғана баянды болады.

Геосаяси тұрғыдан алғанда, бұл жоспар Израильдің стратегиялық мақсаттарын қайта қарауды көздемейді және Палестина мемлекеттілігінің құрылуына ешқандай алғышарт жасамайды. Керісінше, бұл құжат «қақтығысты шешпей-ақ басқару» логикасына толықтай сәйкес келеді. Мұнда оккупация мен егемендік мәселелерін қозғамай, уақытша үзілістер, гуманитарлық тетіктер және экономикалық ынталандыру шаралары ғана ұсынылған. Осыған ұқсас модельдер кезінде Иракта, Ауғанстанда және Боснияда қолданылған болатын. Алайда бұл тәжірибелер осындай жүйенің тиімділігі шектеулі екенін және ұзақ мерзімді қауіп-қатерлердің жоғары болатынын көрсетті.

Әскери операциялар тоқтамай, қираған қалалар мен қаза тапқандардың, соның ішінде жүздеген журналист пен дәрігердің саны бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен тұста, бейбітшілік пен қалпына келтіру туралы айтылып жатқан сөздер тек жаңа статус-квоны заңдастырудың құралы іспетті көрінеді.

Адамзатты алда қандай әлем күтіп тұр?

Бүгінгі болып жатқан оқиғалардың ауқымын жете түсіну үшін қазіргі соғыстарға жай ғана жекелеген оқиғалардың тізбегі немесе дағдарысты басқарудың кезекті міндеті ретінде қарау жеткіліксіз. Ең бастысы — осы қақтығыстар арқылы биліктің қалай қайта бөлініп жатқанын, шешім қабылдау құқығы кімнің қолына өтіп жатқанын және қоғамға қандай жаңа шектеулер мен қағидалардың таңылып отырғанын көре білу маңызды.
Қорытындылай келе, Трамптың «бейбітшілік жоспарын» тұрақты реттеуге бастайтын жол емес, керісінше, жаһандық басқару жүйесіндегі терең дағдарыстың белгісі ретінде қарастырған жөн. Бұл — БҰҰ рөлінің әлсіреуін, халықаралық құқықтың трансұлттық компаниялар логикасымен алмасуын және дипломатияның «жекешеленуін» аңғартады. Егер уақыт өте келе мұсылман елдері мен Түркі мемлекеттері ұйымына (ТМҰ) мүше мемлекеттер «Бейбітшілік кеңесіндегі» бастаманы өз қолдарына алып, оның бағытын Палестина мемлекетін құруға, оның дәстүрлі ұлттық болмысын, тарихы мен мәдениетін сақтап қалуға қарай бұра алмаса, жағдай осы күйінде қалмақ.

Palantir компаниясының бұрынғы қызметкері жария еткен мәлімет қоғамды шошытты: оның айтуынша, Газадағы қанды оқиғалар жасанды интеллект алгоритмдерін жетілдіру үшін құнды дереккөз ретінде пайдаланылған. Жаппай бомбалаудан жансауғалап, пана іздеген, жақындарын іздеп жанталасқан халықтың әрбір қоңырауы мен қозғалысы цифрлық ізге айналып, технологиялық компаниялардың игілігіне жұмыс істеп жатыр. Кейін бұл деректер коммерциялық өнімге — мәселен, төтенше жағдайдағы кадрларды басқару жүйелеріне айналдырылуда.

Осылайша, адамзат қасіреті жекелеген елдер мен компаниялардың технологиялық әрі қаржылық дамуы үшін шикізат ретінде жұмсалып отыр. Бұл нацизмнің жаңа формасы емес пе?

Осындай жағдайда: «Бейбітшілік кеңесі» шын мәнінде не үшін құрылды?» деген сұрақ туындайды. Біз жоспарланған «бейбітшілікті» орнату әрекетін бақылап отырмыз ба, әлде гуманитарлық риторикамен жасырылған, цифрлық трансұлттық құрылымдар басқаратын неоколониялық жүйенің қалыптасуына куә болып отырмыз ба?

The post Газадан «Бейбітшілік кеңесіне» дейін: жаһандық басқару қағидалары қалай қайта қалыптастырылуда appeared first on Eurasia24 QAZ.

Ұрлық емес, заңсыз иемдену

Белгілі болғандай, арнайы әскери операция басталғаннан кейін G7 елдері Ресейдің шамамен 300 млрд еуро көлеміндегі алтын-валюта резервтерін бұғаттады. Аталған қаражаттың 200 млрд еуродан астамы Еуропалық одақ аумағында орналасқан, оның ішінде 180 млрд еуроға жуығы әлемдегі ең ірі есеп айырысу-клирингтік жүйелердің бірі саналатын Бельгиядағы Euroclear шоттарында сақтаулы. Еурокомиссияның мәліметінше, 2025 жылдың қаңтар–қараша айлары аралығында Еуропалық одақ бұғатталған ресейлік активтерден түскен кіріс есебінен Украинаға 17,1 млрд еуро аударған.

Ресей президенті Владимир Путин Еуропада Ресей активтерін иемдену әрекеттерін «тонау» деп атады, өйткені оның айтуынша, «ұрлық» ұғымы бұл жағдайға дәл келмейді. «Алайда бұл тонауды неге жүзеге асыру мүмкін болмай отыр? Себебі оның салдары тонаушылардың өзі үшін ауыр болуы мүмкін», – деді мемлекет басшысы жұма күні, 19 желтоқсанда Мәскеуде өткен жыл сайынғы тікелей желі мен баспасөз конференциясы барысында.

Оның айтуынша, бұл тек имиджге нұқсан келтіру емес, ең алдымен сенімге соққы болып отыр. Себебі Еуроаймақта өз алтын-валюта резервтерін сақтайтын елдер көп, олардың қатарында тек Ресей ғана емес, еркін қаржы ресурстары бар мемлекеттер де бар. Ең алдымен, бұл – мұнай өндіруші елдер. Ресей президенті мұндай тәжірибе алдағы уақытта өзге мемлекеттердің де активтеріне қатысты қолданылуы мүмкін екенін айтты. Мәселен, ол Еуроодақпен ЛГБТ саясаты мәселелерінде келіспейтін әрі дәстүрлі құндылықтарды ұстанатын мұсылман елдерінің егемендік қорлары түрлі сылтаумен тәркілеу нысанына айналуы ықтимал екенін атап өтті. «Басқа да себеп табылуы мүмкін. Сондықтан мұның салдары тек шығындармен шектелмей, қазіргі жаһандық қаржы жүйесінің негізгі қағидаттарына тікелей залал келтіруі мүмкін», – деп атап көрсетті ол.Сонымен қатар Ресей өз мүдделерін қорғауға ниетті екенін мәлімдеді. «Ең алдымен сот тәртібімен әрекет етеміз. Сондай-ақ саяси шешімдерге тәуелсіз болатын құқықтық алаңды табуға тырысамыз», – деді Ресей Федерациясының президенті.

«Еуропалық арманның» күйреуі

Брюссельде өткен саммиттің күтпеген қорытындысы бұғатталған ресейлік активтерді тәркілеу және оларды Украинаны қолдауға пайдалану жөніндегі «еуропалық арманға» нүкте қойды. Ресей қаражаты есебінен Киевке несие беру туралы жоба жүзеге аспай қалды. Бұл шешім Украина президенті Владимир Зеленскийдің үндеулеріне және саммит қарсаңында бірқатар батыстық бұқаралық ақпарат құралдары таратқан, «репарациялық несиеге балама жоқ, ал балама — Украинаның банкротқа ұшырауы мен тізе бүгуі» деген мазмұндағы жарияланымдарға қарамастан қабылданды.

Нәтижесінде еуропалық көшбасшылар бұған дейін «өте тиімсіз әрі іске аспайтын» деп бағаланған балама нұсқаны қабылдауға мәжбүр болды. Олар алдағы екі жыл ішінде Украинаны қаржыландыруға арналған бап бойынша Еуропалық одақ бюджетінің кепілдігімен капитал нарықтарынан 90 млрд еуро көлемінде қарыз тарту туралы шешімге келді. Алайда Германия канцлері Мерц бұл қаражат кейіннен ресейлік активтер есебінен өтелетінін мәлімдеді. Мұндай өтеуді болашақта жүзеге асыру мүмкін болады деген пікірдің қандай негізге сүйенетіні, егер бұл қадамды қазір іске асыру мүмкін болмаған болса, түсініксіз күйінде қалып отыр.

Осылайша, Еуропалық одақ Ресейді соғыс шығындарын өтеуге мәжбүрлей алмады. Мәскеудің активтерін тәркілеу жолын таңдаудың орнына, Еуропа капитал нарықтарынан қарыз алуға шешім қабылдап, ұзақ мерзімді қарыздар бойынша пайыздық төлемдердің жүктемесін өз салық төлеушілерінің мойнына жүктеді. Бұл жағдайда белгілі бір сәтке болсын саяси ұстанымдардан гөрі шынайы жағдайды бағалау басым түскендей болды: ресейлік активтер тәркіленбеді, алайда олар бұрынғыша бұғатталған күйінде қалды.

Халықаралық деңгейде активтерді түпкілікті заңсыз иемденуге негізгі кедергі Бельгия болды. Дәл осы елде Euroclear жүйесі аясында Ресейдің бұғатталған активтері сақтаулы. Брюссель ықтимал қарсы шаралар жағдайында Кремль тарапынан туындауы мүмкін құқықтық және қаржылық тәуекелдерді өз мойнына алудан бас тартып, қосымша кепілдіктер талап етті. Алайда Еуропалық одақ мұндай кепілдіктерді ұсынуға қауқарсыз болып шықты.

Бельгияның премьер-министрі Барт Де Вевер репарациялық несие беру Euroclear үшін аса жоғары тәуекелдерге алып келетінін ескертті. Ол бұл ұстанымын былайша түйіндеді:

«Мұндай қадам Ресейге Euroclear-ге қарсы заңдық тұрғыдан шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Егер сіздер Путиннің, яғни орталық банктің қаражатын алып, оны Украинаға берсеңіздер, бұл ақша іс жүзінде жоғалады, қайта қайтарылмайды. Алайда сіздер сол арқылы Путинге қарсы тәркілеу тетігін іске қосуға жол ашасыздар. Ол дереу 17 млрд еуроны қайтарып алады да, Ресейде бұғатталған активтерден, жеке компаниялардың қаражатынан немесе Ресейден тыс, өзіне жақын юрисдикцияларда — Беларусь, Қытай, Гонконг, Оңтүстік Африка сияқты елдерде — батысқа тиесілі өзге де миллиардтаған активтерді тәркілеу жолдарын іздей бастайды. Нәтижесінде, сіздер оған өздеріңіз көмектескен болып шығасыздар: оның ақшасын Украинаға бересіздер, ал ол сол соманы сіздерден кері алып қояды. Яғни екі рет ұтыласыздар. Ал соғыс аяқталып, Украинаны қалпына келтіру қажет болғанда, қаражат қалмаса, оның шығынын кім өтейді? Тағы да біз. Сонда біз үш есе көп төлеуге мәжбүр боламыз».

Ықтимал қарсы әрекеттерден қауіптену және еуроға деген сенімнің әлсіреу қаупі Еуропаны кері шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде мерзімі белгісіз қарыздық тұйық қалыптасты: Еуропалық одақ 90 млрд еуро көлемінде ортақ қарыз тарту туралы шешім қабылдады. Алайда Венгрия, Чехия және Словакия бұл қарызды өтеуге қатысудан бас тартты. Сонымен қатар, аталған үш мемлекет ортақ қарыз бойынша төлемдерден босатылған жағдайда, қарыз жүктемесі жоғары өзге елдерді де міндеттемелер аясынан шығару қажеттілігі туындауы мүмкін. Бұл өз кезегінде қарыз тарту шарттарын келісу үдерісін едәуір күрделендіреді.

Сәйкесінше, Еуропалық одақ іс жүзінде Украина экономикасының жалғыз қаржылық тірегіне айналып отыр: аталған қаражатсыз елді қаржылық күйреу қаупі күтіп тұр. Бұл жағдайда Еуропаның таңдау мүмкіндігі шектеулі — ол не қаржыландыруды жалғастыруға мәжбүр, не Украинаға бағытталған көпжылдық ірі инвестициялық саясаттың саяси сәтсіздігін мойындауға тиіс.

Макрон Мәскеумен диалогты қайта жандандыру қажеттігін айтты

Ресейдің активтерін тәркілеу жөніндегі жоспар жүзеге аспағаннан кейін Франция президенті Эммануэль Макрон Мәскеумен диалогты қайта бастау қажеттігі туралы мәлімдеді. Бұл ұстанымның мәні мынада: соғыс шығындары Ресейдің есебінен өтеледі деген болжам болған кезде қақтығысты жалғастыру орынды деп қарастырылды; ал қаржылық ауыртпалықтың Еуропаның өзіне түсетіні анықталған соң, дипломатиялық жолдар қайтадан өзектілікке ие болды.

Өткен саммит Еуропалық одақ басшылығы үшін саяси сәтсіздікке айналғанын қатаң ұстанымды жақтаушылары өзі де мойындап отыр. Уәде етілген 140–200 млрд еуроның орнына Украина тек 90 млрд еуро алады, ал Еуроодақ қарыздық міндеттемелерді өз мойнына алып, бұрынғыдан да терең ішкі алауыздыққа тап болды.

Испанияның El Mundo басылымы Еуропалық одақ саммитінің қорытындыларын былай сипаттайды: «ЕО саммиті Урсула фон дер Ляйен мен Фридрих Мерц үшін толық сәтсіздікке және қосарланған саяси жеңіліске айналды. Бұған қоса, Франция мен Италия тарапынан көрсетілген елеулі қарсылық MERCOSUR мен ЕО арасындағы еркін сауда туралы келісімге қол қоюды кейінге қалдыруға алып келді».

The Financial Times басылымының хабарлауынша, Ұлыбритания үкіметі ел аумағындағы банктерде сақтаулы тұрған, көлемі шамамен 8 млрд фунт стерлингті құрайтын Ресейдің бұғатталған активтерін Украинаға қолдау көрсету мақсатында пайдалану мүмкіндігін қарастырмайтынын мәлімдеді. Мұндай шешім Еуропалық одақта осыған ұқсас бастама қолдау таппағаннан кейін қабылданған.

Сонымен қатар Лондон Украинаға қатысты 2 млрд фунт стерлинг көлеміндегі кредиттік кепілдіктерді қайта бағыттап, оларды Дүниежүзілік банк арқылы кредит беру тетігіне бейімдеді. Қолданыстағы міндеттемелер «Украинаның қаржыландыруға деген шұғыл қажеттіліктерін қамтамасыз ету» мақсатында 2026 жылға ауыстырылды. Financial Times нақтылағандай, бұл — мерзімі келесі жылға ұзартылған кепілдіктер. Бұған қоса, Ұлыбритания Украинаға жыл сайын 3 млрд фунт стерлинг көлемінде әскери көмек көрсету жөнінде жеке әрі тұрақты міндеттеме алғанын растады.

Еуропалық одақ пен Ұлыбританияның жаңа шешімі Украина үшін алдағы екі жылға қаржыландырудың формалды түрде қамтамасыз етілетінін және бұғатталған ресейлік активтердің болашақта қалпына келтіру мақсаттарына пайдаланылуы мүмкін екенін білдіреді. Алайда бұл тәсіл бірқатар елеулі шектеулер мен тәуекелдерді қамтиды.

Екіншіден, көрсетілетін көмектің көлемі Киев бұрын күткен деңгейден едәуір аз. Бұл жағдай Украинаны әскери бағдарламаларды қысқарту, мемлекеттік шығыстарды оңтайландыру немесе қақтығыстан шығудың саяси жолдарын іздеу сияқты күрделі таңдау жасауға мәжбүр етеді.

Брюссельдегі саммит қорытындысы бойынша тағы екі маңызды тұжырым жасауға болады. Біріншіден, егер Еуропалық одақтың бастапқы жоспары іске асып, Украинаға Ресейдің бұғатталған активтері есебінен өтемақы сипатындағы несие берілген жағдайда, ЕО АҚШ президенті Дональд Трамп ұсынған «бейбіт реттеу жоспарын» жүзеге асырмауға мүмкіндік алған болар еді. Аталған жоспар соғыс аяқталғаннан кейін бұғатталған ресейлік активтердің бір бөлігін Украинаны қалпына келтіруге, ал екінші бөлігін Ресей мен АҚШ арасындағы бірлескен жобаларға пайдалануды көздейді.

Аталған «Трамп жоспарының» бұл тармағы да, жалпы жоспардың өзі де Ресей мен АҚШ арасындағы жалғасып жатқан екіжақты бейбіт келіссөздер барысында Мәскеумен келісілгені анық. Қазіргі таңда оның басқа да маңызды мәселелері бойынша түпкілікті келісімге қол жеткізілген жоқ. Атап айтқанда, Донецк облысынан украин әскерлерін шығару, Запорожье атом электр станциясының мәртебесі және қауіпсіздік кепілдіктері жөніндегі мәселелер әлі талқылану үстінде. Дегенмен, кемінде шешілмеген мәселелердің саны артқан жоқ, бұл өз кезегінде оң белгі ретінде бағалануы мүмкін.

Сондай-ақ Ресей активтерін тәркілеу жүзеге асқан жағдайда Еуропа мен Ресей арасындағы онсыз да ушығып тұрған текетірестің одан әрі күшеюіне, тіпті тікелей әскери қақтығысқа дейін ұласуына жол берілмеді. Мұндай қадам қабылданған жағдайда мұндай шиеленістің болмауы мүмкін емес еді.

Өз-өзінен орындалатын қауіптілік                         

Осы ахуал аясында Еуропадағы алаңдаушылық күшейе түсуде. Еуропалық саясаткерлер Ресеймен соғыс сөзсіз деген пікірді жиі айта бастады. Алайда The Financial Times басылымы ескерткендей, тараптардың бірі соғысты сөзсіз деп қабылдаған сайын, екінші тарап та осы ұстанымға сенгендей әсер қалдырады. Мұндай жағдайда тіпті жекелеген оқиғалардың өзі шабуылға дайындық ретінде түсіндірілуі мүмкін. «Соғыстың өзін-өзі ақтайтын болжамға айналу қаупі барған сайын артып отыр», – дейді ядролық қарудың таралуын болдырмау жөніндегі Еуразиялық бағдарлама директоры Ханна Нотте. Оның пікірін газеттің өзі келтіреді.

Мақала авторы Еуропаның бірқатар әскери қызметкерлері мен саясаткерлерінің мәлімдемелерін келтіреді. Олардың айтуынша, «біз бейбіт өмір сүрген соңғы жазды өткеріп қойдық» және Еуропаны «ата-бабаларымыз соғысқандай ауқымды» қақтығыс күтіп тұрған көрінеді. Қорытындылай келе, Ханна Нотте Еуропа елдерінің Ресеймен шиеленіс пен АҚШ саясатының болжап болмайтын сипаты жағдайында қорғаныс қабілетін күшейтуге құқылы екенін жазады. Соғысты алдын ала сөзсіз деп тану Еуропаны өзі қауіптеніп отырған нәтижеге жақындата түсуі мүмкін.

Өз кезегінде АҚШ-тың Ұлттық барлау директоры Тулси Габбард Reuters агенттігінің Ресей президенті Владимир Путиннің бүкіл Украинаны басып алып, кейін Еуропаға шабуыл жасауды жоспарлап отыр деген мәлімдемесін «жалған ақпарат» деп атады. Габбардтың бұл пікірі жұма күні жарияланған Reuters материалына жауап ретінде айтылды. Аталған есепте АҚШ барлау деректеріне сілтеме жасай отырып, Владимир Путин Украина аумағын толық бақылауға алуды және бұрын Кеңес Одағы құрамында болған Еуропа өңірлеріне ықпалын қалпына келтіруді көздейді деген тұжырым келтірілген. Reuters материалында АҚШ барлауымен «таныс» екені айтылатын аты-жөні көрсетілмеген дереккөздерге сілтеме жасалған. Сыншылардың пікірінше, ұлттық қауіпсіздік тақырыбындағы мұндай жарияланымдарда анонимді дереккөздерге сүйену агенттік баяндауының айқын ерекшелігіне айналған.

«Жоқ, бұл – жалған ақпарат және Reuters соғысқа итермелейтін күштердің мүддесіне қызмет етіп, әдейі таратып отырған насихат», – деп жазды Тулси Габбард X әлеуметтік желісінде. Ол агенттікті қоғамда үрей қалыптастыру арқылы «соғысты ақтауға тырысып отыр» деп айыптап, мұндай жарияланымдар АҚШ президенті Дональд Трамптың Украинадағы қақтығысты тоқтатуға бағытталған мәлімделген бастамаларына нұқсан келтіреді деп атап өтті. АҚШ Ұлттық барлау қызметінің басшысы, шын мәнінде, НАТО мен Еуропалық одақ Америка Құрама Штаттарын Ресеймен тікелей әскери қақтығысқа тартуға ұмтылып отыр деген пікір білдірді.

Ресей президентінің арнайы өкілі Кирилл Дмитриев Украина мәселесі бойынша америкалық-ресейлік келіссөздерге қатыса отырып, Тулси Габбардты Вашингтондағы сирек кездесетін балама көзқарас өкілі ретінде жоғары бағалады. Ол «терең мемлекет тарапынан соғысқа итермелейтін тетік» деп сипаттаған құбылысты Еуропа аумағында антиресейлік үрейдің күшеюіне себеп болып отыр деп айыптады. Дмитриевтің айтуынша, мұндай мәлімдемелер әлемді ауқымды әрі қауіпті қақтығысқа бұрынғыдан да жақындата түсуі мүмкін.

The post Пайдасы жоқ ЕО саммиті appeared first on Eurasia24 QAZ.

«Темір ханымның» ізі

Маргарет Тэтчердің туғанына 100 жыл толуына орай оның есімі берілген орталық демеушілердің қатысуымен арнайы шара ұйымдастырды.

Іс-шараның шарықтау шегі ретінде өткен аукционда Борис Джонсонмен теннис ойнау мүмкіндігі бастапқы бағасы 1000 фунттан ұсынылып, ақырында 21 000 фунт стерлингке сатылды. Жүргізуші Борис Джонсонды «Одесса қаласында көшеге есімі берілген ұлттық қаһарман» ретінде таныстырды.

Лондондағы салтанатты залда, британдық қолбасшылардың мүсіндері мен ежелгі рыцарлық тулармен безендірілген кеңістікте, баронесса Тэтчердің жақтастары оның құрметіне тост көтеріп жатқан сәтте, Глазго қаласының жүздеген тұрғыны көшеге шықты.
Олар Тэтчердің қайтыс болуына байланысты акция ұйымдастырып, волынка әуенімен “Мэгги, Мэгги, Мэгги” деп айқайлап, көпшілік “өлді, өлді, өлді” деп жауап қатты. Марқұмдарға қатысты мұндай әрекеттердің орынсыздығына қарамастан, Ұлыбританияның тұңғыш әйел премьер-министрі болған Маргарет Тэтчердің тұлғасы әлі күнге дейін қоғамда пікірталас тудырып, партияішілік және ұлттық деңгейдегі келіспеушіліктердің себебі болып отыр.

Ресейлік публицист Израиль Шамирдің пікірінше, Михаил Горбачёв КСРО-ны қалай құрдымға жіберсе, Маргарет Тэтчер де Англияға сондай зиян келтірген. Тэтчер елдің өнеркәсібін құлатып, шахталарды жапты, әскер мен флоттың негізгі тірегі болған жұмысшы табын бағынышты қызметшілерге айналдырды, білім беру мен денсаулық сақтау жүйелерін әлсіретті. Публицисттің көзқарасы бойынша, Тэтчердің саясаты Англияны Англия банкінің қосымшасына айналдырды. «Егер банк операциялары көбірек табыс әкелсе, неге темір соғып, жер жырту керек? Ал қарапайым халық байларға қызмет етпесе, не үшін керек?» – деп ол тэтчеризмнің ұраны осылай сипаттайды. Шамирдің пікірінше, бүгінгі Англияның экономикалық қиындықтарының себебі де сол дәуірден бастау алады. «Егер қазір Англия банкроттықтың шегінде тұрса, бұл үшін “Мэггиге рақмет айту керек”», – дейді ол. Публицисттің айтуынша, Тэтчер билігі кезінде иммиграция күрт артқан, ал бұл саясат жұмысшылардың еңбекақысын төмендетуге мүмкіндік берді. Шамир Тэтчер дәуіріне дейін Ұлыбританияда өмір сүрген.

Дегенмен, Тэтчердің жақтастары оны өз елінде либерализм қағидаттарын орнықтырып, Ұлыбританияны жаһандық нарық пен әлемдік банк жүйесінің маңызды бөлігіне айналдырғаны үшін жоғары бағалайды.

“Темір ханымнан кейінгі дауыл”: Джонсон, Фараж және Ұлыбританияның болашағы

Сонымен қатар, қазіргі уақытта Біріккен Корольдік күрделі кезеңді бастан өткеріп отыр.Ел тұрғындарының лейбористер партиясының саясатына көңілі толмауының айғағы ретінде премьер-министр Киир Стармердің Даунинг-стрит, 10 мекенжайындағы кеңсесінің алдында күн сайын өтетін наразылық акциялары өтеді.

Осы жағдай аясында консерваторлардың бір бөлігі Борис Джонсонның саяси мансабын қайта жандандыруға талпынып жатыр.

Өз кезегінде, бұрынғы Brexit партиясы реформаланып, Reform UK атауымен қайта құрылған ұйым Борис Джонсонның саясатқа оралуына жол бермеу үшін бар күшін салып отыр. «Джонсоннан кейін қалған бейберекетті реттеу қажет, – деп мәлімдеді “реформистердің” жетекшісі Найджел Фараж The Times газетіне берген сұхбатында. – Әйтпесе Boriswave бізді күйретеді». «Борис толқыны» деп 2023 жылдың маусым айында Джонсон үкіметі тұсында елге келген 906 мың мигранттан тұратын ауқымды ағым аталып жүр.

“Реформа партиясының” жаңа жоспарына сәйкес, Ұлыбритания аумағында мерзімсіз тұру мүмкіндігі жойылмақ, деп жазады Spectator басылымы. Партия өкілдерінің мәлімдеуінше, олар «мерзімсіз тұруға рұқсат» (ILR) деп аталатын мәртебені алып тастауды көздеп отыр. Бұл мәртебе бойынша елде бес жылдан астам уақыт өмір сүрген шетел азаматтары әлеуметтік жәрдемақы алуға және азаматтыққа өтініш беруге құқылы болатын. Жаңа жоспар аясында ағылшын тілін меңгеру деңгейіне және еңбекақы мөлшеріне қатысты талаптар да күшейтіледі. Сонымен қатар, шетелдік мигранттар бұрын беріліп келген бірқатар жеңілдіктерден айырылмақ. “Реформистердің” есебінше, бұл шаралар мемлекеттік бюджетке шамамен 234 миллиард фунт стерлинг үнемдеуге мүмкіндік береді. Аталған бастама қоғамда екі түрлі пікір туғызды: бір бөлігі көші-қон саясатын қатаңдатуды қолдаса, екінші бөлігі мұндай шешімге түбегейлі қарсы.

Борис Джонсонның өзі қалалық мэриядағы кешкі ас барысында сөйлеген сөзінде Ұлыбритания экономикасының қазіргі жағдайын 1979 жылғы дағдарыспен және “қырғи-қабақ соғыс” кезеңімен салыстырды. Ол сондай-ақ Лейбористік партияның саясатын сынға алып, “ел қауіпті лейбористік үкіметтің басшылығымен апатқа қарай бет алды” деп мәлімдеді. Джонсонның айтуынша, “мемлекеттік шығындар бақылаудан шығып, үкіметтік қарыздардың құны соңғы 30 жылдағы ең жоғары деңгейге жеткен”.

Борис Джонсон атап өткендей, 1970-жылдардағы балалық шағынан бері алғаш рет Ұлыбритания тұрғындары жаппай елден көшіп жатыр. «Қабілетті азаматтар тек Дубайға ғана кетіп жатқан жоқ, ол бүгінде халқының саны бойынша Ұлыбританияның 17-ші “қаласына” айналды. Олар Миланға, Португалияға, Бельгияға да қоныс аударуда», — деп қынжылды Джонсон.

Brexit-тен кейінгі сынақтар

Британдық консерваторлар арасындағы терең алауыздықтың түп-төркіні 2016 жылғы оқиғалармен байланысты. Ол кезде партия мүшелерінің өте аз бөлігі ғана Brexit бастамасын қолдаған, көпшілігі оны «түбегейлі қате идея» деп санаған. Алайда 2017 жылы сайлау алдында Консервативтік партия атынан парламенте үміткерлер бұл саясатты ұстануға немесе қызметтен кетуге мәжбүр болды. Нәтижесінде, Еуропалық одақтан шығуды жақтаған топ партия ішінде айтарлықтай ықпалға ие болды.

2019 жыл Ұлыбритания үшін бетбұрыс кезеңіне айналды. Лондон мэрі қызметіндегі қарапайым өмір салтымен  танылған Борис Джонсон билікке келіп, Консервативтік партияны Brexit-ті қолдайтын күш ретінде түбегейлі қайта айқындады. Парламент сайлауында тори бұрын ешқашан жеңіске жетпеген кейбір графтықтарда басым дауыс жинады. Алайда бұл өңірлерден сайланған үміткерлердің көбі саясатта тәжірибесіз, бірақ Brexit идеясын белсенді қолдаушылар болатын. Сонымен бірге, партияның бұрынғы тәжірибелі мүшелерінің басым бөлігі жаңа бағытпен келіспей, ұйымнан кетуге шешім қабылдады.

2024 жылға қарай консерваторлар ерекше күрделі жағдайда қалды. Үкімет жұмысына қатысу үшін олар Brexit жобасына және Борис Джонсонның өзіне адалдық антын беруге тиіс болды. Алайда Джонсонды көптеген сарапшылар «фундаменталды тұрғыда салғырт және тиімсіз премьер-министр» деп сипаттайды. Нәтижесінде, билік құрылымына енген депутаттардың басым бөлігі радикалды көзқарастағы адамдарға айналып, ғылым мен ақиқатқа, сондай-ақ моральдық ұстанымдарға деген адалдығын оңай құрбан етуге дайын болды. Қазіргі таңда партияны бұрын шеткері топтарға жатқызылған саясаткерлер толықтай бақылауына алған.

Сонымен қатар, партияның жаңа мүшелерінің басым бөлігі алғаш рет 2017–2019 жылдар аралығындағы сайлауларда дауыс берген буынға жатады. Олар үшін Борис Джонсонның популистік басқару тәсілі — саясаттың жалғыз таныс үлгісі іспетті. Бұл топқа Найджел Фараждың Reform UK қозғалысы ұстанған ұлтшыл риторика, сондай-ақ АҚШ-та Дональд Трамптың билікке келуі мен Еуропадағы өзге де оңшыл популистік саясаткерлердің ықпалы әсер етті. Нәтижесінде, Консервативтік партия қатарында тәжірибелі, саяси мәдениеті қалыптасқан аға буын өкілдері өте аз қалды.

Украина мәселесі төңірегіндегі Джонсон–Фараж қарама-қайшылығы

Борис Джонсон мен Найджел Фараж арасындағы қарама-қайшылық тек консерваторлардың Brexit пен көші-қон саясатына деген көзқарасындағы айырмашылықтан ғана емес, сонымен қатар Украинадағы соғысқа қатысты ұстанымнан да туындайды. Reform UK партиясының өкілдері Джонсонды 2022 жылғы наурызда Стамбулда Киев пен Мәскеу арасында бейбіт келісімге қол қою процесін бұзғаны үшін айыптайды.

Өткен жылы Найджел Фараж НАТО-ны Ресейді Украинамен соғысқа итермеледі деп айыптаған болатын. Қазіргі таңда Reform UK партиясы әлеуметтік сауалнамаларда алдыңғы орындарда тұр. Бұл — Ұлыбритания тұрғындарының басым бөлігі бақылаусыз көші-қонға қарсы болып, экономикалық жағдай мен әлеуметтік саясатқа көңілі толмайтынына, сондай-ақ Киевтің жеңісіне сенбейтіні және Ресеймен қақтығысқа тартылғысы келмейтініне байланысты. Өз кезегінде Борис Джонсон Фаражды «Путинді жақтаушы» деп атап, Тэтчердің 100 жылдығына арналған кешкі ас кезінде сөйлеген сөзінің басым бөлігін Украинадағы соғысқа, Ресей президентіне және өзінің саяси қарсыласын сынауға арнады.

Алайда рәсім басталар алдында Маргарет Тэтчер атындағы орталықтың өкілі Борис Джонсонға арнайы марапат табыстап, оның мәнін атап өтті. Спикердің айтуынша, “Ұлыбританияның егемендігін қайта нығайтуға қосқан үлесі үшін емес, Украина аумағына жасалған қатыгез басқыншылықтан кейін халықаралық көшбасшылық танытқаны үшін” берілді. Сондай-ақ ол Джонсонның “халықаралық қоғамдық пікірді біріктіріп, біздің ең сенімді одақтасымыз — Америка Құрама Штаттарын Ескі құрлыққа қайта оралып, тирания мен агрессияға қарсы тұруға үндегенін” атап өтті.

Өз сөзінде Борис Джонсон Маргарет Тэтчердің басты тірегі Рональд Рейганмен орнатқан серіктестік болғанын атап өтті. Осы ынтымақтастықтың арқасында Ұлыбритания Батыстың қорғаныс әлеуетін арттыруға — кәдімгі қару-жарақ жүйелерінен бастап Стратегиялық қорғаныс бастамасына дейін — белсенді түрде қатысқанын айтты. Алайда көптеген британдықтар, керісінше, елдің АҚШ-қа шамадан тыс тәуелді болып кеткенін алға тартады. Сонымен қатар, Дональд Трамп Зеленскиймен кездесуде “АҚШ-тың мүддесіне зиян келтіріп, Киевке қару жеткізу арқылы елін қауіпке ұшырата алмайтынын” мәлімдеп, “Путин Украинадан бір бөлігін алады, өйткені ол бұл аумақты жеңіп алған” деген пікір білдірді.

Дегенмен, ақ шашты британ саясаткер өз сөзінде Украинадағы соғысты XXI ғасырдың басындағы шешуші қақтығыс деп атап, “дәл осы соғыс бойынша тарих бізге баға береді” деді. Борис Джонсон Еуропаның қарулы күштерінен құралған еріктілер коалициясына үн қатып, олардың Украинаға әскер енгізу жоспары бар екенін айтып, “неліктен олар әлі әрекет етпей отыр?” деген сұрақ қойды. Сонымен қатар, Джонсонның пайымдауынша, ешқандай жағдайда шетелдік әскерлердің тікелей әскери қимылдарға қатысуына жол берілмеуі тиіс.

«…Алайда Украинада көптеген қауіпсіз аймақтар бар екенін ескере отырып», — коалиция әскерлері «соларға дереу келіп, жоспарлау, логистика және оқыту жұмыстарын жалғастыруы керек, — деді Джонсон, — бұл Украина бар екенін және әрқашан тәуелсіз ел болып қалатынын айқындап көрсету үшін қажет». Басқаша айтқанда, Джонсонның жоспары бойынша НАТО күштері тылда қалып, орыс әскерімен тікелей соғыспайды. Олардың өкілі — соңына дейін соғысуға дайын прокси-армия ретінде — әлі де Украина Қарулы Күштері болып қалуы тиіс.

Екіжүзділіктің шегі

Бұдан бөлек, әдеттегі ерекше мінезімен танылған Борис Джонсон салтанатты кешкі асқа жиналған көпшілікті Батысқа төнуі мүмкін қауіп туралы ескертіп, алаңдаушылық білдірді.
Ол өз сөзінде “авторитарлық мемлекеттердің басшылары Шанхайда бас қосып, Батысқа қарсы әрекеттерді жоспарлап жатыр, ал олардың арасында сенім тудырмайтын күмәнді тұлғалар бар” деп мәлімдеді.

Борис Джонсон өз сөзінде қазіргі геосаяси ахуалға алаңдаушылық білдіріп, Ресейдің әрекеттерін қатаң сынға алды. «Біз реваншистік саясат ұстанған Мәскеуді көріп отырмыз. Ол соңғы 80 жылдағы ең қатыгез әрі аяусыз соғысты бастап, Украинадағы жазықсыз адамдардың өмірін қиюда. Дәл қазір, біз осы кешкі ас үстінде отырған сәтте, ресейлік дрондар Польша аспанында, жойғыш ұшақтар Эстония маңында ұшып жүр, ал ресейлік кибершабуылдар Маргарет Тэтчер қайта түлеткен британ өнеркәсібіне зиян келтіріп жатыр», – деді ол. Сонымен қатар, саясаткер өз сөзінде Газа секторындағы палестиналықтарға қарсы зорлық-зомбылық немесе Сириядағы алавиттер, друздар, шииттер мен христиандарға қарсы жасалған діни қудалаулар туралы бір ауыз сөз айтқан жоқ.

Борис Джонсон өз сөзінде марқұм Маргарет Тэтчердің рухы мен қайсарлығына жүгінді.
«Бізге дәл қазір оның сол өткір де табанды көзқарасы мен сенімді, сабырлы да беделді дауысымен бұрынғы КГБ қызметкері, мырза Путинге кезінде Мәскеудегі оның алдындағы басшыларға айтқан шындықты қайталап айтуы қажет еді. Ол жеңіске жете алмайды және ешқашан жетпейді. Демократия әрдайым тоталитаризмді, ал еркіндік әрқашан тиранияны жеңеді», – деді Джонсон.

Джонсонның ұранға толы сөзінен кейін Сириядағы жағдай еріксіз еске түсті, онда “демократия мен бостандық” ұрандары астында шетелдік және жергілікті содырлар билікке келген еді. Айта кетерлігі, бұл үдеріс белгілі бір деңгейде Джонсонның өзі мен Ұлыбритания арнайы қызметтерінің қолдауынсыз да өткен жоқ.

КСРО-ны бірде-бір оқ атпай жеңді

Маргарет Тэтчерді еске алуға арналған кеште сөйлегендердің басым бөлігі оның “КСРО-ны бірде-бір оқ атпай жеңгенін” атап өтті. Борис Джонсон да өз сөзінде Кеңес Одағының ыдырауындағы Тэтчердің рөліне арнайы тоқталып өтті:

«Оның ерік-жігері мен батылдығының арқасында сол онжылдық Кеңес Одағының күйреуімен және кемінде жиырма үш жаңа мемлекеттің пайда болуымен аяқталды. Ол қырғи-қабақ соғысты тоқтатты. ГУЛАГ жүйесіне нүкте қойды. КГБ дәуірінің аяқталғанын көрсетті. Шығыс Еуропа мен бұрынғы Кеңес Одағы халықтарының жүздеген миллионына үміт, қуаныш және жақсы өмір сыйлады. Ол түнгі есік қаққаннан қорқып өмір сүрген отбасылардың үрейіне нүкте қойды», – деді Джонсон.

Олар шынымен де бұрынғы “23 жаңа мемлекеттің” халқының барлығы тәуелсіздікке дән риза деп ойлай ма екен? Кеңес дәуірінің күрделі тарихын бәрі біркелкі қабылдайды деп сену тым аңғалдық болар еді. Олар, шамасы, посткеңестік елдердегі көпшіліктің Путиннің «кім Кеңес Одағының қайта құрылуын қаласа — ол ақылсыз, ал кім оның күйреуіне өкінбесе — мейірімсіз»,- деген сөзін орынды деп санайтынын білгісі де келмейтін секілді:. Бірақ Борис Джонсон сияқты саясаткерлер әлі күнге дейін өздері қатты қорқып, іштей өшпенділікпен қабылдаған кеңестік кезеңнің шеңберінен шыға алмай жүргендей әсер қалдырады.

Ауру кетсе де, әдет қалмайды

Ерекше мінезімен және өткір мәлімдемелерімен танылған Борис Джонсон Венгрияның ұстанымын да сынға алды. Оның айтуынша, Будапешт Еуропалық Одақтың Бельгия банктеріндегі Ресейге тиесілі 300 миллиард долларды бұғаттап, кейін оны Украинаға беру жөніндегі бастамасын бөгеген. Джонсон бұл қаражатты дереу босатып, Киевке беруді талап етті. Сондай-ақ ол жиналғандарға “Батыстың мақсаты – Украина жеңісі” екенін Путинге ашық айтуға шақырды. Веллингтон герцогының ескерткішіне қарап қолын көтерген Джонсон өз қарсыласы Найджел Фаражды аты-жөнін атамай сынады.
«Менің ойымша, Маргарет Тэтчер НАТО-ны айыптағандарды естісе, қатты ашуланар еді, – деді ол. – Ол мұндай пікір айтушылардың Кремльдің риторикасын қайталап тұрғанын бірден байқар еді».

Ол Ресейге қарсы жедел әрекет жасауға шақырып, жиылғандарға былай деді: «санкцияларды бұзып жүрген мұнай тасымалдаушы танкерлердің жасырын флотын — Путиннің жасырын флотын теңіздерден алып тастау керек. Егер олардың бірі Дэви Джонстың қапшығына түссе (яғни батырылса), онда ол жаман емес» деген сөздерді айтты.

«Біз Трамптың үлгісін ұстануымыз керек, ресейлік көмірсутектерді әлі де ірі көлемде сатып алып, осылайша Путиннің әскери машинасын қаржыландырып отырғандарды қаржылық тұрғыдан ауыр жазалау қажет».

Шын мәнінде, “жасырын флот” деген ұғым мүлде жоқ. Бұл – ағылшын-саксон елдері британдық сақтандыру компанияларында тіркелмеген кемелерді атау үшін қолданатын бейресми термин ғана.

«Борис файлдарының» жария болуы

Маргарет Тэтчердің 100 жылдығына арналған кешкі ас 13 қазан, дүйсенбі күні өтті. Ал оған дейінгі жұмада The Guardian газеті британдық қару-жарақ өндіруші компанияның ірі акционері Кристофер Харборн туралы материал жариялады.
Басылымның хабарлауынша, оның роботтары мен ұшқышсыз аппараттары Украина армиясына жеткізіліп келеді. Сол компанияның иесі Борис Джонсонның жеке қорына 1 миллион фунт стерлинг көлемінде қайырымдылық қаражатын аударған.

“Борис файлдары” деп аталған, саясаткердің жеке кеңсесінен тараған құжаттар оның премьер-министлік қызметтен кеткеннен кейін қалай пайда табуға тырысқанын да әшкереледі. Мәліметтерге қарағанда, ол бұл мақсатта Венесуэла президентімен және Сауд Арабиясының тақ мұрагер ханзадасымен кездесулер өткізген. Аталған материалдар Ұлыбритания басылымына АҚШ-та орналасқан Distributed Denial of Secrets (DDoS) деп аталатын ашықтықты қамтамасыз ету жөніндегі топ арқылы берілген. Сонымен қатар, сол Кристофер Харборн бұған дейін Найджел Фараждың қазіргі Reform UK деп аталатын бұрынғы Brexit партиясына 10 миллион фунт стерлинг, ал Борис Джонсон Ұлыбританияның Еуропалық одақтан шығу процесін аяқтап жатқан кезде Консерваторлар партиясына 1 миллион фунт көлемінде қаржылай көмек көрсеткені хабарланды.

Қалалық әкімдік ғимаратындағы жалынды сөзіне дейін Борис Джонсон The Guardian басылымындағы материалға былай жауап берді: «Неге газетіңіздің атауын “Правда” деп өзгертпейсіз? Сіздің мақалаңыз – бос әурешілік, ал өзіңіз Путинге жұмыс істейсіз», – деді ол. The Guardian газетінде жарияланған мақаланың толық нұсқасымен мына жерден танысуға болады.

Батыс демократиясының дағдарысы

Жоғарыда аталған үдерістер мен қайшылықтар тек Консервативтік партияның өз ішінде ғана емес, тұтастай елде де іріткі тудырып отыр. Көптеген британ азаматтары өзін оңшыл-орталық бағыттағы топқа жатқызады және елге лейбористерге қарсы нақты саяси балама қажет деп санайды. Алайда билік құрылымында мұндай бағыттағы тәжірибелі әрі кәсіби саясаткерлердің орны айқын байқалатын бос кеңістікке айналған. Сондықтан, популистік ұстанымдағы екі тұлға – қабілетсіз әрі жемқор Борис Джонсон мен ұлтшыл көзқарастағы Найджел Фараж – Консервативтік партияны іштен ірітуде, ал Ұлыбритания бұл уақытта зардап шегуде. Ел тек саяси дағдарысты ғана емес, сонымен қатар экономикалық құлдырауды да бастан өткеріп отыр – бағалар мен жұмыссыздық деңгейі шарықтап өсуде. Корольдіктің астанасы Лондон мен өзге де қалалар түрлі себептермен, сан алуан ұрандар мен тулар астында өтіп жатқан жаппай наразылықтардан моральдық тұрғыда шаршаған. Елден тек орта тап өкілдері ғана емес, жоғары табысты азаматтар да кетіп жатыр – олар салықтың жоғары мөлшеріне наразы. Мысалы, Украинадағы соғысты жалғастыру саясатын қолдағаны үшін Джонсонға қаржылай көмек көрсеткен Кристофер Харборнның өзі қазір Тайванда тұрады.

Қаржы арқылы ықпал ету тек қару-жарақ өндіретін компаниялармен шектелмейді.
Өз мүдделерін көздейтін бұрынғы британдық отарлардан шыққан азаматтар немесе байлыққа ие болған шетелдік иммигранттар да Ұлыбританиядағы түрлі саяси күштерді қаржылай қолдап отырады. Олар ел ішінде өршіп тұрған саяси текетіресті бақылап, оның нәтижесін өз пайдасына шешуді көздейді. Қысқаша айтқанда, лейбористер де, консерваторлар (тори) да, реформашылар мен либерал-демократтар да — барлығы аса бай демеушілердің қаражатына тәуелді. Түптің түбінде олардың барлығы кімнің мүддесіне қызмет ететіні айқын.

Сол себепті батыс саясаткерлерінің халықтарды бір-біріне қарсы айдап-салуға және өзгелерге өмір мен демократия жөнінде сабақ беруге моральдық құқығы жоқ. Ең алдымен өз елдеріндегі тәртіпсіздікті реттеп алғандары дұрыс.

The post Борис Джонсон: “Бізді тарих осы соғыс арқылы бағалайды” appeared first on Eurasia24 QAZ.

Израиль парламентінде сөйлеген сөзінде Дональд Трамп Мириам Адельсонды ерекше атап өтіп, оның марқұм күйеуінің қаржылай көмегі Голан жоталарын Израильдің бөлігі ретінде мойындауына қалай әсер еткенін баяндады. Ол сондай-ақ Мириам Адельсоннан: «Сіз қай елді жақсы көресіз – Израильді ме, әлде Американы ма?» – деп сұрағанын айтып берді. Адельсон бұл сұраққа нақты жауап бермеген. «Бұл, бәлкім, Израиль дегенді білдіруі мүмкін», – деп түйіндеді Трамп.

Сонымен қатар Трамп Израильге ықылас танытқан еврей донорлары Америка Құрама Штаттарының Таяу Шығысқа қатысты сыртқы саясатына шамадан тыс ықпал еткенін атап өтті.

Көпшілікке бұл жүйенің дәл осылай жұмыс істейтіні бұрыннан белгілі. Алайда ол үнсіздік пен құпиялыққа негізделген. Дональд Трамп, саналы немесе санасыз түрде, осы қалыптасқан тәртіпке нүкте қойды. Ол сондай-ақ сунниттік жихадшыларды Америкаға қарсы күш емес, сыртқы саясаттың құралы ретінде пайдаланылатыны туралы көзқарасты жоққа шығарды. Сол секілді, Биньямин Нетаньяху да Израильге еркін әрекет етуге мүмкіндік берсе, елдің өз шекарасын кеңейту үшін бүкіл Таяу Шығысты тұрақсыздыққа ұрындыруға дайын екенін айқын көрсетті.

2025 жылы 13 қазан – бұл күн АҚШ пен Израильдің сыртқы саясаты бар маскасын сыпырып, әлемге жалаң күйінде көрінген сәт болды. Құндылықтар, ережелер немесе тіпті Америка мүддесі деген ұғымдардың барлығы күл-талқан болды. Осыдан бастап өңірдегі кез келген оқиғаны жүйенің күйреуі деп бағалау қажет.

Шын мәнінде, Трамп дипломатиясының ерекше тұстарының бірі – ол мұсылман әлемінің мүдделерін Израильдің мүдделерінен жоғары қойғанын айқын нәрсе ретінде көрсетуге тырысады. Алайда Трамп Еуропа көшбасшыларын небәрі жиырма минутта Мысырға жеткізгенін мақтанышпен айтып, осы ретте Киир Стармерді кемсітуге де тырысқан кезде, араб және мұсылман елдерінің басшылары: «АҚШ әкімшілігінің бұл көңіл бөлуі қанша уақытқа созылады?», «Америкалық жүйе күйресе не болады?» деген орынды сауалдарды өздеріне қойғаны анық.

Бұл екі сауал – Трамп әкімшілігінің Нетаньяху мен ХАМАС арасындағы бітім режимі неге тұрақсыз екенінің басты себебі. Араб және мұсылман елдерінің пікірінше, Израиль Таяу Шығыстағы ең агрессивті, тұрақсыз әрі деструктивті күш ретінде танылып отыр. Себебі бұл ел бұрын ХАМАС-пен күресуде Қатардың көмегіне жүгінсе, кейін Дохаға әуе шабуылдарын жасаған. Сириядағы негізгі қарсыласы – Башар Асадтың билігі әлсірегеннен кейін де бұл елге әскери әрекет жасауды тоқтатпаған. Ливанмен бітім келісіміне қол қойғанымен, оны орындаудан бас тартты. Тель-Авив саясаты Газа секторында шамамен 70 мың бейбіт тұрғынның өмірін қиды. Бұл көрсеткішке қирандылар астында қалып қойғандар кірмейді. Израильдің әрекеті бүкіл секторды жермен жексен етті. Сионистік режим үкіметі палестиналықтарды толықтай елден шығару үшін Мысыр мен Иорданияға қарсы соғыс ашуға дайын екенін де ашық мәлімдеді.

Таяу Шығысқа жасаған сапарынан Парсы шығанағы елдерінен қару-жарақ сатып алу туралы ауқымды келісімшарттармен оралған Трамп арабтар мен мұсылмандарға мейірімділік танытып жатқанын көрсетуге тырысқанымен, олардың ықпалы Израильмен салыстырғанда әлі де әлсіз күйінде қалуда.

Шын мәнінде, Трамп араб елдерін кемсітуге 2015 жылдан, яғни президенттікке ресми кіріспей тұрып оларға тұрақты түрде қысым көрсетіп, бопсалаған. Алайда АҚШ өзін сенімді әріптес ретінде көрсете алмады: ол Сауд Арабиясын хуситтердің шабуылынан қорғай алмады, сондай-ақ Израильдің Дохаға жасаған соққыларына да тосқауыл бола алмады. Бұдан да маңыздысы — болашақта Трамптың орнын еврей донорларынан бас тартатын, Таяу Шығыстан түбегейлі кетуді көздейтін оқшаулануға бейім басшы басуы әбден мүмкін. Сонда жағдай не болмақ? Осындай сауалдар бүгінде араб және мұсылман елдері басшыларының көкейінен кетпей тұрғаны анық.

Бұл сұрақ Израиль басшысын да мазалайды. Нетаньяху АҚШ-тағы ықпалды тұлғалармен байланысын күшейтіп, Израиль жайлы пікірді өзгертуді көздеуі дәлел. Ол әлеуметтік желілердегі көзқарасты өзгерту үшін лоббистік жұмысын арттырып, TikTok-ты еврей кәсіпкері әрі Израиль армиясының доноры Ларри Эллисонның сатып алғанын оң бағалады. Израиль билігі АҚШ қоғамында, әсіресе жастар арасында, оларға деген теріс көзқарастың артқанын байқап отыр.

Жоғарыда айтылған жайттарды ескере отырып, Шарм-эш-Шейхтегі Трамп, Египет президенті Сиси, Түркия президенті Ердоған және Қатар әмірі Тамим бен Хамад Әл Тани қол қойған бейбітшілік туралы келісімді салтанатты рәсім емес, белгілі бір кезеңнің аяқталуы ретінде қарастыруға болады. Байден, Обама, Буш немесе Клинтон сияқты бұрынғы президенттердің мұндай деңгейдегі кездесуді қысқа мерзімде ұйымдастыруы екіталай еді. Трамптың ерекшелігі – оның тұлғалық ықпалы мен күтпеген шешім қабылдау қабілетінде. Алайда оның саяси бағытын жалғастыратын мұрагер жоқ.

Қазіргі таңда Газада соғыс аяқталғандай көрінеді. Алайда бұл жағдай Трамп өзге істермен айналыспайынша немесе оны басқа президент алмастырмайынша ғана сақталуы мүмкін. Ал қақтығыстың туындауына себеп болған мәселелердің ешқайсысы шешілген жоқ. Бейбітшілікке апарар жол жоқ.

Батыс жағалаудағы және Иерусалимдегі сионистік оңшыл экспансионистерді бірде-бір Израиль үкіметі тоқтата алмайды. ХАМАС толық жеңілген жоқ әрі өзін қарусыздандыруға жол бермейді. Тіпті гуманитарлық көмек үзілмесе де, Газа секторын қалпына келтіру жұмыстары жуық арада басталмайтын сияқты. Ал Батыс жағалаудағы Палестина әкімшілігі Махмұд Аббас өмірден озғаннан кейін ішкі алауыздықтарға одан сайын осал бола түспек.

Соғыс қайта тұтанған жағдайда, араб және мұсылман мемлекеттері мынаны ой елегінен өткізуі тиіс: Израильге шектеу қоя алатын АҚШ президенті табыла ма? Егер табылмаса, бұған қазірден бастап қалай дайындалу керек?

Мұсылман елдері үшін ықтимал шешімдердің бірі — палестиналық аумақтарды толық бақылауға алу болар еді. Алайда, бұл ұсынысқа Израиль тарапы келіспейді. Палестиналықтар да өз жерлерін біртіндеп басып алып жатқан Израильмен мәміле жасауға мәжбүр ететін шетелдік басқаруға, тіпті мұсылман мемлекеттері тарапынан болса да, қарсы болары анық. Израильдің өзі де егемендігінен бас тартуға ниетті емес.

Шынында да, еврейлер мен палестиналықтардың ұмтылысын тежеуге бағытталған мұсылман-америкалық серіктестік негізіндегі толық халықаралық бақылау — өңірлік тұрақтылықты қалпына келтірудің жалғыз жолы болуы мүмкін. Алайда мұндай қадам екі тараптың да қарсылығына ұшырайтыны анық, әрі үлкен саяси ерік пен құрбандықты қажет етеді.

Сондықтан Трамптың Таяу Шығысқа қатысты жоспарлары, Иранмен келісімге келу, Украина мен Ресей арасындағы бейбіт келіссөздер бастау және Қытаймен сауда мәмілесін жасауға деген ұмтылыстары секілді, соңында сәтсіздікке ұшырауы мүмкін.

The post Таяу Шығыстағы жаңа геосаяси шындық appeared first on Eurasia24 QAZ.

Ең қызығы – бұл тарифтік соғыстың басты салмағы, ең алдымен, АҚШ-қа өнім экспорттауға тәуелді елдерге түспек. Бұлардың қатарында Мексика, Канада және Орталық Америка мемлекеттері бар. Сонымен қатар, бұл шаралар Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне де ықпал етеді. Алайда, Ақ үй жүргізіп отырған тарифтік саясаттың негізгі соққысы БРИКС елдеріне бағытталмақ.

Бастапқыда Трамп әкімшілігі импортқа 10% базалық баж салығын енгізіп, жекелеген елдер үшін тарифтерді көтерді. Кейін келіссөздерге уақыт берілді. Мәселен, Еуроодаққа Трамп 50 пайыздық тариф енгіземін деп мәлімдеді. Урсула фон дер Ляйен Вашингтонға барып, оны 15%-ға дейін төмендетуге қол жеткізді. Қазақстан, Жапония және Оңтүстік Корея үшін де осы деңгейде жеңілдік жасалды. Ал Канадаға тарифтер 35%-ға, Тайваньға 20%-ға дейін көтерілді.

145% көлемінде ең жоғары кедендік тариф Қытайдан келетін импорттық тауарларға енгізілді. Дональд Трамп бұл елмен сауда соғысын алғашқы президенттік мерзімінде-ақ бастап кеткен болатын. Алайда АҚШ пен Қытай экономикасы өзара тығыз байланыста болғандықтан, жария түрде өрбіген саяси тартыстар мен жабық есіктегі келіссөздерден кейін, қос тарап өзара енгізген тарифтерді 10%-ға дейін төмендетуге мәжбүр болды.

Ал Бразилия мен Үндістанға келсек, олар Ресейден мұнай сатып алғаны үшін жазаланып, бұл елдерден әкелінетін өнімдерге кедендік тосқауылдар 50%-ға дейін ұлғайтылды. «Бұл оңай шешім болған жоқ, Үндістанмен қарым-қатынаста шиеленіс туғызды», — деп мойындады Трамп. БРИКС-тің тағы бір мүшесі — Оңтүстік Африка Республикасына да тарифтер 30%-ға дейін көтерілді.

“Терпение иссякает”

Fox News арнасына берген сұхбатында АҚШ президенті Дональд Трамп Владимир Путинге қатысты төзімінің таусылғанын айтты. Bloomberg мәліметінше, Ақ үйде «Үлкен жетілік» аясында ресейлік мұнай мен газға тарифтер енгізу, сауда шектеулері мен қосарлы мақсаттағы технологияларға бақылау қою мәселелері қарастырылуда. Еуропа елдерінің көшбасшылары Трампты Ресейдің негізгі талабына – қақтығыстың түпкі себептерін жоюға келісім бермеуге көндірген.

«Трамптың біздің жаққа шыққаны қуантады», – деді ЕО дипломаты. Алайда Politico мәліметінше, Ресейге қысым жасау тәсілдерінде АҚШ пен ЕО арасында келіспеушіліктер бар. Вашингтон ЕО-ға ресейлік энергоөндіріс өнімдеріне 100% тариф енгізуді ұсынса, Брюссель нақты банктер мен компанияларға бағытталған санкцияларды құптайды.

Bloomberg дереккөздерінің мәліметінше, Трамп әкімшілігі Еуропаға Ресейдің бұғатталған шамамен 200 миллиард еуро көлеміндегі мемлекеттік резервтерін тәркілеуді және бұл қаражатты кезең-кезеңімен Украинаға көмек ретінде пайдалануды ұсынып отыр. Алайда Еуроодақ әзірге мұндай қадамға бармай, тек инвестициядан түскен кірісті ғана қолдануда. 

Санкционный эффект или дефект? 

The Lancet Global Health медициналық журналында жарияланған соңғы зерттеу таңғаларлық деректерді алға тартты. АҚШ пен ЕО енгізген біржақты санкциялар салдарынан жыл сайын санкцияларға ұшыраған елдердегі қарапайым тұрғындар арасында аштық, ауру, дәрі-дәрмек пен вакцинаның жетіспеушілігінен 560 мыңнан астам адам көз жұмады. Шын мәнінде, бұл санкциялар экономикалық блокадаға айналып, соғыс кезіндегі аштықтан да көп адамның өмірін жалмайтыны анықталған.

Соңғы елу жыл ішінде біржақты санкциялық саясаттың салдарынан 29 миллионға жуық адам көз жұмған. Қайтыс болғандардың жартысынан астамы – бес жасқа дейінгі балалар (51%). Бұл деректер санкциялардың жарияланған мақсаттарына (жеке режимдерді шектеу) қарама-қайшы, іс жүзінде олар қарулы қақтығыс болып жатқан аймақтардағы бейбіт халықтың зардабын күшейтетінін көрсетеді.

Зерттеу 1971 жылдан 2021 жылға дейінгі аралықты қамтып, 152 елдегі ахуалды талдаған. Нәтижесінде ең ауыр салдар біржақты салынған санкциялардан – яғни АҚШ пен Еуроодақтың шектеу шараларынан туындайтыны анықталған. Себебі мұндай санкциялар гуманитарлық көмекті жеткізуге және босқындардың отанына оралуына да кедергі келтіреді. Айта кету керек, халықаралық құқық бойынша заңды санкциялар тек БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мандатымен ғана енгізілуі мүмкін.

Как реагируют страны БРИКС? 

2025 жылы 8 қыркүйекте Бразилия Президенті Лула да Силва АҚШ тарапынан жасалған «тарифтік қысым» әрекеттеріне жедел жауап ретінде кезектен тыс виртуалды саммит өткізді.

Көпшілік БРИКС-ті түрлі жиындар өткізіп, бос уәделер беретін халықаралық клуб ретінде қабылдайды. Алайда өткен аптада орын алған оқиға жаһандық билік туралы қалыптасқан көзқарастарға үлкен сын тастайды. Шегінудің орнына, әлем халқының 55%-дан астамын және жаһандық ЖІӨ-нің 40%-дан көбін қамтитын БРИКС елдерінің альянсы нақты жауап қайтарды.

Шұғыл өткізілген саммит қорытындысында БРИКС бес тарихи маңызы бар шешім қабылдады.

Бірінші шешім: Біртұтас экономикалық қалқан

БРИКС елдері жекелеген жауаптардың орнына жаңа ортақ қорғаныс тетігін іске қосты. Иран президенті Масуд Пезешкианның айтуынша, бұл – “заңсыз санкциялар жағдайында мүше елдерді өзара қолдаудың бірлескен тетігі”. Енді, егер АҚШ БРИКС-тің бір мемлекетіне қысым көрсетсе, бұл бүкіл альянсқа қарсы әрекет ретінде бағаланады.

Екінші шешім: доллардың баламасын жедел енгізу

Жаһандық қаржы активтерінің 50%-дан астамын, яғни 60 триллион доллардан астам көлемін басқаратын БРИКС елдері АҚШ валютасына тәуелділікті азайтуға ниетті. Альянс мүшелері өз мәлімдемесінде бұл қадамды «америкалық қаржылық озбырлықтан» қорғану жолы деп сипаттады.

Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров Батыстың жаһандық сауда мен қаржы саласындағы заңсыз әрекеттеріне қарсы “қосымша шаралар” әзірленіп жатқанын хабарлады.

Ал Үндістанның сыртқы істер министрі Субраманьям Джайшанкар Үндістанның ең ірі сауда тапшылығы БРИКС серіктестерімен арадағы саудаға тиесілі екенін атап өтті. Алайда ол бұл жағдайды мәселе ретінде емес, “бірлестік ішіндегі сауда ағындарын шұғыл қайта қарастыру қажеттігі” деп бағалады.

Бүгінде БРИКС елдері тек сауда форматын өзгертумен шектелмей, доллардан тәуелсіз, балама қаржы инфрақұрылымдарын қалыптастыруда.

Үшінші шешім: көпжақты жүйені реформалау жөніндегі манифест.

Саммитке қатысқан барлық мемлекет басшылары қазіргі халықаралық жүйенің тиімділігі төмендеп, заманауи сын-қатерлерге төтеп бере алмай отырғанын атап өтті. Дегенмен, олар көпжақтылықтан бас тартпайтынын білдірді. Қытай төрағасы Си Цзиньпиннің айтуынша, БРИКС елдері “әлемдік басқарудың неғұрлым әділетті әрі теңгерімді жүйесін” талап етеді. Бұл бастама халықаралық институттарды реформалау қажеттігін алға тартады.

Бразилия Президенті Лула көптен бері БРИКС елдері көтеріп келе жатқан бастамаға нақты ұсыныс жасады – ол БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын Латын Америкасы, Африка және Азия өңірлерінен жаңа тұрақты және уақытша мүшелерді қосу арқылы кеңейтуді ұсынды.

Мысыр президенті Әбдел Фаттах ас-Сиси бұл бастамаға қолдау білдіре отырып, Қауіпсіздік Кеңесіне деген сенімнің айтарлықтай төмендегенін айтты. Оның айтуынша, «Кеңес өз мандатын толық орындай алмай отыр».

Оңтүстік Африка президенті Сирил Рамафоса өз кезегінде былай деп атап өтті: «Келісімге мәжбүрлеу арқылы емес, диалог арқылы қол жеткізіледі».

Бұл жай ғана саяси ұрандар емес. Бұл — жаһандық Оңтүстік елдерінің ортақ ұстанымы. Олар халықаралық қатынастарда өз дауыстарының естілуін талап етіп отыр.

Қазақстан өз кезегінде БРИКС-тің серіктесі ретінде БҰҰ-ның басты халықаралық ұйым ретіндегі қызметін реформалау және оның Глобалды Оңтүстік кеңістігіндегі жұмыс аясын кеңейту қажеттігін қолдайды. Осыған орай, 2025 жылғы тамызда Алматы қаласында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев пен БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриштің қатысуымен БҰҰ-ның Өңірлік орталығы ашылды.

Төртінші шешім: сауданы қайта бағдарлау стратегиясы.
БРИКС елдері әлемдік ЖІӨ-нің 40%-ын және жаһандық сауданың 26%-ын құрайды. Осыған байланысты Бразилия Президенті Лула протекционизмнің салдарын жұмсарту үшін альянс аясындағы сауда-саттықты кеңейту арқылы «қауіпсіз баламалар» құруды ұсынды.

Үндістанның сыртқы істер министрі Субраманьям Джайшанкар бұл ұсынысты нақтылай түсіп, «тұрақты, сенімді, баламалы және қысқа жеткізу тізбектері» мен «өндірісті әртүрлі географиялық аймақтарда демократияландырудың» маңызын атап өтті.

Индонезия Президенті Прабово Субианто қазіргі әлемде «күші бардың сөзі өтімді» деген қағида үстем екенін еске салып, шағын мемлекеттердің қысым мен экономикалық мәжбүрлеуге жиі ұшырайтынын, сауда мен қаржы құралдарының қаруға айналып бара жатқанын айтты.

Батыстың мақұлдауына тәуелсіз баламалы жеткізу тізбектерін құру жөнінде шешім қабылданды. Бұл бағытта Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасы инфрақұрылымдық негіз ретінде қарастырылуда.

Бесінші шешім: ДСҰ реформасына қатысты ультиматум.
Бұл қадам жаһандық сауда тәртібін түбегейлі өзгертуі мүмкін. Бразилия президенті Лула бұл мәселені ашық айтты: «Дүниежүзілік сауда ұйымы бірнеше жылдан бері іс жүзінде тоқырауға ұшырады. Біржақты санкциялар еркін сауда қағидаттарын маңызсыз етіп қойды».

БРИКС ұйымы ДСҰ-дан бас тартпайды. Альянс аталған ұйымның толыққанды әрі тиімді жұмыс істеуін талап етеді. Қытай төрағасы Си Цзиньпин «ДСҰ-ны негіз еткен көпжақты сауда жүйесін қолдауға» шақырып, «протекционизмнің кез келген түрінен бас тартуды» ұсынды.

Үндістанның сыртқы істер министрі Субраманьям Джайшанкар жаһандық сауда жүйесі «ашықтыққа, әділеттілікке, теңдікке, инклюзивтілікке және қағидаттарға негізделуі тиіс» екенін атап өтті.

ОАР президенті Сирил Рамафоса БРИКС-ке ДСҰ-ны реформалауға және көпжақты сауда жүйесін қайта жандандыруға белсенді атсалысу қажет екенін айтты. Басты ой – егер ДСҰ барлық тарапқа тең мүмкіндік беретін шынайы жаһандық институтқа айналмаса, БРИКС өз мүддесін қорғайтын жаңа құрылым қалыптастыруы мүмкін.

Вместе — лучше

Президент Лула БҰҰ аясында Климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы кеңес құруды ұсынды.
Бұл бастама БРИКС-тің тек экономикалық мүддемен шектелмейтінін, жаһандық климат саясатына да белсенді ықпал етуді көздейтінін аңғартады. Айта кету керек, БҰҰ Бас Ассамблеясының 9 қыркүйекте ашылуы – БРИКС-тің кезектен тыс саммитінен кейін бір күн өткен соң орын алған. Мұндай уақыт таңдауы кездейсоқ емес.

Президент Лула БҰҰ Бас Ассамблеясының мінберін “жаңартылған көпжақтылықты қорғау жолында біртұтас ұстанымды таныту” үшін пайдалануды ерекше атап өтті. Бұл – БРИКС-ке өзінің баламалы көзқарасын жаһандық аудиторияға ұсынуға таптырмас мүмкіндік.

2025 жылғы 8 қыркүйекте өткен БРИКС-тің кезектен тыс саммиті — жаһандық Оңтүстіктің АҚШ-тың экономикалық қысымына “Жетер!” деп мәлімдеген сәті ретінде тарихта қалды.

Биыл БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-сессиясы “ Бейбіт болашақ жолында – 80 жылдық бірлік пен серіктестік” деген ұранмен өтуде. Дәстүр бойынша, жалпы пікірталасты Бразилия ашты және осы жолы ол БРИКС альянсының ортақ үндеуін әлемдік мінберден жеткізді.

Пандемия кезінде үзілген жаһандық жеткізу тізбектері, либералдық тәртіптің күйреуі және Украинадағы НАТО мен Ресей арасындағы соғыс әлемдік трансформацияның күрт басталуына түрткі болды. Осының нәтижесінде қазіргі таңда бірполюсті жүйеден көпполюсті әлемге нақты ауысу жүріп жатыр. Таңғаларлығы — бұл үдеріс бұрын-соңды болжағаннан әлдеқайда тез жүзеге асуда.

The post Трамптың тарифтік соғысы appeared first on Eurasia24 QAZ.