Алдыңғы редакциялық мақалада көтерілген Үкімет, Ұлттық банк және Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің бірлескен іс-қимыл бағдарламасына қатысты мәселе жалғасын қажет етеді. Енді басты сұрақ — осы құрылымдар инфляцияны ауыздықтау және қазақстандықтардың әл-ауқатын жыл сайын орта есеппен 2–3 пайызға өсіру жөніндегі уәделерін нақты жүзеге асыра ала ма?
Енді мынадай жағдайды көз алдыңызға елестетіп көріңіз: ең жоғары лауазымдағы үш «бас дәрігер» жиналып, науқасқа былай дейді: «сізде өміріңізге қауіп төндіретін, оны ғалымдар латынша inflatio деп атайтын қызу дерті бар. Бірақ алаңдамаңыз: бұл «індеттің» қайдан шыққанын анықтаймыз, қалай емдеу керек екені бізге белгілі, қызуды міндетті түрде басамыз. Оның үстіне, енді біздің «сауықтыру әдістеріміздің» арқасында сіздің жағдайыңыз жыл сайын белгілі бір пайызға жақсарып отырады» деп сендіреді.
Осы тұста науқаспен әңгіме барысында «емдеу комиссиясының» мүшелерінің бірі, басшысы делік, ашық түрде былай деп айтады: инфляциялық індеті мен ойлап таптым, бұл «вирусты» ағзаға мен енгіздім әрі оны осында өзім өсіріп отырмын. Ал оны емдеу үшін өте үлкен мөлшердегі дәрілермен емдейміз.
Бұл қалай болғаны сонда: шектен шыққан арсыздық па, әлде «дәрігерлік» кәсібінің негіздерін түсінбеу ме?
Өздеріңіз пайымдап көріңіздер, Ұлттық банк төрағасының мынадай мәлімдемесін қалай түсінуге болады:
«Инфляцияның қалыптасуына экономикада ақша көлемінің шамадан тыс артуы себеп болып отыр. Ақша агрегаттары шамамен 18 пайызға өсті. Экономикаға едәуір көлемде қаржы бағытталуда. Бұл үдерістің екі негізгі көзі бар — ауқымды фискалдық шығыстар және халықты тұтынушылық несиелеу».
Сонымен қатар ақша-несие саясатын реттеу толықтай Ұлттық банктің құзыретіне кіреді. Экономикаға қаржының түсуі де, одан шығарылуы да негізгі ақша-несие органының қатысуынсыз жүзеге аспайды. Бұл үдерісте Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі де бар, алайда оның атқаратын қызметі қосалқы сипатта.
Иә, Үкімет Ұлттық қор қаражатын жедел жұмсап, сыртқы қарыздарды тарту арқылы айырбас сипатындағы эмиссияны күшейтеді, бұл ішкі экономикаға ұлттық валютадағы инфляциялық ақша массасының қосылуына әкеледі. Алайда екінші деңгейлі банктер үшін соңғы инстанциядағы кредитор болудың орнына, валюталық биржада айырбас операцияларын түйіндейтін рөлді кім атқарып отыр? Егер мұндай функция жүктелсе, төлем балансының жай-күйін бақылау және ішкі экономиканы тиісті ақша көлемімен қамтамасыз ету міндеті тікелей Ұлттық банкке тиесілі. Іс жүзінде, Ұлттық банк ұлттық валютаның айырбас бағамын біртіндеп төмендету бағытын ұстанып келеді, бұл шетелдік шикізат экспорттаушыларының мүдделеріне сай келеді. Соның салдарынан айырбас операцияларынан туындайтын инфляция ұлттық валютаның бағамдық құнсыздануы арқылы күшейе түсуде.
Экономикада «шамадан тыс көп ақша» көлемінің қалыптасуына Ұлттық банктің өзі де ықпал етіп отыр. Ол екінші деңгейлі банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор рөлінен бас тартып, керісінше қарыз алушы ретінде әрекет ете отырып, оларға айтарлықтай табыс төлейді. Бұл төлемдер нақты экономикалық негізге емес, ақша эмиссиясы есебінен жүзеге асырылуда.
Соңында, экономикадағы «шамадан тыс ақша» көлемінің өсуіне коммерциялық банктердің өзі де ықпал етуде. Олар өндірісті несиелеу мен нақты инвестициялаудан тыс қалып, депозиттерді тарту және оларды несиеге орналастыру арқылы жоғары табыс әкелетін таза монетарлық қызметпен айналысып отыр. Бұған қоса, екінші деңгейлі банктердің ақша-кредит реттеушінің өзін де несиелеуі жағдайды күрделендіре түседі. Осы тетік арқылы қалыптасатын артық табыс инфляциялық сипатқа ие: «депозит – несие – табыс – ұлғайтылған депозит – ұлғайтылған несие – ұлғайтылған табыс» тәрізді айналым ақша массасының автоматты түрде көбеюіне әкеледі. Бұл үдеріс Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің бақылауымен әрі қатысуымен жүзеге асуда.
Мұндай монетарлық сипаттағы банктік қызмет толықтай ашық түрде жүзеге асырылады және халықаралық қаржылық есептілік стандарттары (IFRS) шеңберінде жарияланатын деректерде көрініс табады. Алайда ашық деректердің мазмұны шектеулі, әрі бұл қаржы жүйесіндегі өзекті мәселелерге назар аудартады. Егер мақсат азаматтардың әл-ауқатын арттыру болса, онда ең алдымен жеке тұлғалардың депозиттері мен несиелерінің арақатынасы, халықтың нақты жинақ деңгейі және қарыз қаражатына жүгінуге мәжбүр азаматтардың үлесі жөніндегі толық әрі айқын көрініс ұсынылуы тиіс. Бұл мәліметтер баршаға қолжетімді болуы қажет және Үкімет, Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің бірлескен іс-қимыл бағдарламасын әзірлеуде бастапқы негіз ретінде пайдаланылуға тиіс.
Міне, осы тұста ең түйінді мәселе туындайды. Қолжетімді ресми дереккөздердің ешқайсысында — Ұлттық статистика бюросында да, Ұлттық банкте де, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінде де, тіпті функционалы бойынша салымшылардың дербес есебін жүргізуі тиіс Депозиттерге кепілдік беру қорында да — қарапайым, бірақ аса маңызды ақпарат жоқ. Атап айтқанда, халықтың қандай үлесінде депозит бар, жинақтардың жалпы көлемі салымшылар арасында қалай бөлінгені туралы мәліметтер ашық көрсетілмейді.Несиелер бойынша да жағдай дәл осындай.
Оны өзіміз талдап көрейік.
Сырттай қарағанда деректерде айтарлықтай айырмашылық жоқ: желтоқсан айының басындағы жағдай бойынша жеке тұлғалардың депозиттері 26,7 трлн теңгені, ал несиелер көлемі 24,3 трлн теңгені құрайды. Алайда бұл көрсеткіштердің ішкі құрылымы қандай? Ашық дереккөздерде тек жекелеген мәліметтер ғана жарияланып отыр, дегенмен бағалау жүргізу үшін олардың өзі жеткілікті. Соның өзінде жасалған талдау назар аударуға тұрарлық жайттардың бар екенін көрсетеді.
Қазақстанда халықтың басым бөлігінің, соның ішінде кәмелетке толмағандардың да, банк шоттары бар. Ұялы телефон арқылы төлем жасап, қызмет пайдаланған адам автоматты түрде банк клиенті әрі салымшы саналады. Осыған байланысты жеке тұлғалардың банк шоттарының жалпы саны өте жоғары: 220 миллионнан асады. Алайда олардың құрылымы біркелкі емес. Ашық деректерге сәйкес, шоттардың шамамен 93 пайызы бойынша салым көлемі 3 млн теңгеден аспайды, ал олардың 84 пайызы 1 млн теңгеге дейінгі соманы құрайды. Жалпы алғанда, қазақстандықтардың орташа депозит мөлшері небәрі 204 мың теңге деңгейінде.
Мұндай көлемдегі жинақ бір айлық шығынды да толық жабуға жеткіліксіз. Ал адам табиғаты бойынша қаржылық қорсыз өмір сүре алмайды. Жұмыстан айырылу, сырқаттану немесе күтпеген тұрмыстық шығындар жағдайында белгілі бір жинақтың болуы экономикалық тұрақтылық үшін қажет.
Ал егер адамның белгілі бір жинағы, мысалы, алты айға жететін қаражаты болғанымен, алдағы он жыл бойы өтелуі тиіс екі-үш несиелік міндеттемесі сақталса, мұндай қаржылық жағдайда ұзақ мерзімді тұрақтылық туралы айту қиын.
Осы тұрғыдан алғанда, бір адамға шаққандағы орташа депозит көлемі 204 мың теңге екені ескерілсе, тіпті әрбір қазақстандықтың банктерде 500 мың теңгеден жинағы бар деп шартты түрде қабылдағанның өзінде, бұл сома жалпы 26,7 трлн теңгелік депозит көлемінің ең көбі 4–5 трлн теңгесін ғана құрайды. Демек, жинақтардың негізгі бөлігі халықтың басым бөлігінде емес, шектеулі санаттағы салымшылардың қолында шоғырланған.
2024–2025 жылдардағы деректерге сәйкес, Қазақстанда долларлық миллионерлер саны 44 мыңнан асады. Бұл мәліметтер UBS компаниясы жариялайтын Global Wealth Report есептеріне негізделген. Атап айтқанда, активтері 1 млн-нан 5 млн АҚШ долларына дейінгі адамдар саны шамамен 50 711 адамды құрайды. 5–10 млн доллар аралығындағы байлыққа ие тұлғалар – 4 115 адам, 10–50 млн доллар санатындағылар – 2 605 адам. 50–100 млн АҚШ доллары көлемінде капиталы бар азаматтар саны 297 адам болса, 100–500 млн доллар аралығындағылар – 189 адам. Ал активтері 500 млн АҚШ долларынан асатын аса ауқатты тұлғалар саны 48 адамға жетеді.
Бақылаушы органдар халықты, шартты түрде айтқанда, толық қамтып есепке алады. Әрине, мұнда есеп тек банк депозиттерімен ғана шектелмейді әрі тек Қазақстан аясында да жүргізілмейді. Дегенмен, теңгемен қалыптасқан жинақтардың құрылымын бағалау тұрғысынан мұндай деректерді жеткілікті дәрежеде шынайы әрі негізді деп қарастыруға болады.
Айта кету керек, аталған дереккөзде 2023 жылы Қазақстанда ересек тұрғындардың орташа әл-ауқаты 17 пайызға төмендегені көрсетілген. Бұл көрсеткіш 56 елдің ішінде ең елеулі төмендеулердің бірі ретінде тіркелген.
Енді несиелерге қатысты деректерге тоқталсақ: ресми мәліметтерге сәйкес, жұмыс істейтін халықтың дерлік барлығы, яғни 9 миллионнан астам қазақстандықтың банктер мен микроқаржы ұйымдары алдында несие міндеттемелері бар.
Енді мынаған назар аударайық: орташа 204 мың теңге көлеміндегі депозиттен қарапайым қазақстандық бір жылда ең көп дегенде шамамен 30 мың теңге ғана табыс алады. Жалпы алғанда, халықтың банк жинақтары есебінен отбасылық бюджеттердің өсімі, ең қолайлы есептің өзінде, 0,3 трлн теңгеден аспайды. Ал ірі және аса ірі салым иелері үшін депозиттерден түсетін жылдық табыс кемінде 3 трлн теңгені құрайды.
Ал кері бағытта қарастырсақ, банктер жаппай тұтынушылық несиелеу арқылы қарыз алушылардан жыл сайын бес трлн теңгеден астам қаражат жинайды. Бұл сома тікелей қазақстандықтардың отбасылық бюджеттері есебінен өндіріліп отыр.
Енді табыстың кедей топтардан ауқатты топтарға қайта бөлінуі қандай «негізге» сүйеніп жүзеге асатынын нақтылауға болады. Бұл негіз — инфляциямен күрес деген атаумен жүргізіліп отырған саясат. Ұлттық банк қаржы нарығында теңгенің құнын мақсатты түрде жоғары деңгейде ұстап, ұлттық валютадағы өнеркәсіптік несиелеу мен инвестициялардың дамуын тежейді. Нәтижесінде Қазақстан экономикасы сыртқы қарыз көздеріне тәуелді бола түседі, ал шетелдік инвесторлар мен кредиторлар үшін алынған табысты кедергісіз сыртқа шығару мүмкіндігі сақталады. Ішкі деңгейде бұл тетік инфляциялық қысым арқылы «жұмыс істейді»: инфляцияны тежеу үшін деген уәжбен ішкі нарықта ақшаның құны неғұрлым қымбаттатылған сайын, депозиттік және несиелік операциялардан түсетін алыпсатарлық табыс та соғұрлым арта береді.
Енді Үкіметтегі «сауықтыруға жауапты» өкілдеріне «мұндай «емдеу тәсілін» қолдайсыздар ма, әлде ақша-несие саясатына жауапты әріптесті неғұрлым салмақты шешімдер қабылдауға көндіре аласыздар ма?» деген сауалды қою қалды
