Дәурен Уәлиев

Тайға таңба басқандай нақты жазылып, жақсы түсіндірілген әділ және көпшілік мақұлдаған заңдардың арқасында, қазақ рулары, кәсіпкерлер мен жеке азаматтар дау-дамайлы жағдайларға ұшырамайтын болды. Пара алмайтын халық соттары – Билер кез-келген жағдайды қатаң түрде заң бойынша шешті, әділ шешкені сонша, риза болған халық олардың атын аңызға қоса бастады. Қату қабақ барымташылар тағайындалған жазаның бұлжымай орындалуын қамтамасыз етті. 

Сыртқа жаппай жүн сату (экспорт) мақсатында Мәңгі Ел Үкіметі, бірінші кезекте, ең жақын көрші Солтүстік Қытайдың халық тығыз орналасқан аймақтарын нысанаға алды. Алайда, Федерацияның бұл бағыттағы жоспарлары қандай үлкен болса, ол жоспарларды жүзеге асыру жолындағы қиындықтар да сондай үлкен болды. 13-ғасырдың басында Қытай ондаған ірі княздік-мемлекеттерден тұрды, ол мемлекеттер салық төлейтін халық, жер және су ресурстары үшін үнемі өзара жауласып отырды. Қоластындағы жер ғана емес, онда тұратын адамдар да билеуші-князьдардың басыбайлы меншігі болғандықтан, билеушілер оларды малша жұмысқа жегіп, бар ақшасын алым-салыққа сыпырып алып, байлыққа батты.

Сыртқы нарықта Үлкен жүк көлігінсіз Үлкен сауда болуы мүмкін емес. Бүгінде әлемдік экономика жыл сайын шығаратын 20 миллиард тонна өнімді сыртқы нарыққа жеткізіп, сату үшін, Үлкен Сауда 70 мыңнан астам жүк кемелерін, 17 миллион жүк тиейтін теміржол вагондарын және 27 миллион ауыр жүкке арналған тіркемелерді тартатын жүк автомобильдерін пайдаланады. Ұзақ жолға жарамды жүк көлігі бар, ауа райы алуан түрлі аймақтар мен ойлы-қырлы жерлермен алыс-алыс жол шалуға дағдыланған халық қана өндіруші мен сатып алушының арасын жалғап, халықаралық сауданы ұйымдастыра алады.

Федерация құрылғанға дейін сүт, ет, жүн сияқты өнімдерді, сонымен қатар, күнкөріске ең қажет деген тұрмыстық заттарды ғана берген табиғи шаруашылық экономикасы бар мүмкіндігін сарқып, өзінің шегіне жетті. Көршілес хандықтардың бәрі біркелкі өнім шығарғандықтан, көшпелі рулар арасында сауда-саттық болған жоқ, демек, өздеріне жетерлік мөлшерден артық өнім өндірудің де еш қажеттігі жоқ еді. Мәңгі Ел тұрғындарын байыта түсудің бір ғана жолы бар еді, ол – мал шаруашылығы өнімдерін неғұрлым көбірек өндіріп, экспортқа, яғни, ондай өнімдерге жаппай сұраныс бар басқа елдерге шығарып сату. Ал, ондай сұраныс тек егіншілікпен айналысатын алыстағы отырықшы халықтардың сыртқы нарығында ғана болады. 

Алаңсыз жұмысқа кіріссін деп, Құрылтайшылар Жеңіске жап-жаңа 2 ақ шаңқан киіз үй берді – кішірегін тұрғын үй, үлкенін кеңсе қылды, алдын-ала айлық, жақсы киім мен қара түсті шетелдік тұлпар, қымбат ат әбзелін тартты.  Кезінде бір рулы елді басқарған Хан баласының қамсыз-мұңсыз өмірден қоғамның ең төменгі сатысы – құлдық пен жалшылыққа құлдырауы, қаншама рет өз ісімен айналысып, кедейліктен құтылмақ болғаны, несие берушілермен бітпейтін қаржылық қақтығысқа барып, келіссөз жүргізгені – осынау ауыр сынақ Жеңіске тәжірибе жүзінде ең жоғарғы заңгерлік және экономикалық білім берген тамаша өмірлік Университет болған еді!