Доллар құнының төмендеуін болжаған топтар үшін АҚШ-тың 47-ші президенті Дональд Трамптың билікке келуі маңызды кезең болды. АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы агрессиясы басталған кезде, қалыптасқан үрдіске сәйкес, инвесторлар қауіпсіз актив ретінде долларға жаппай бет бұрады деп болжанған еді. Шын мәнінде, мұндай үрдіс қысқа уақытқа ғана байқалды, өйткені халықаралық есеп айырысуда өтімді валюта ретінде доллар әлі де жетекші орында, ал Тегеранның Ормуз бұғазын жабуына байланысты нарықтар күйзеліс жағдайына түсті. Алайда экономикалық күйзелістің өткір кезеңі өткеннен кейін, капиталды сақтауға арналған сенімді активтерді іздеу басталды, алайда оның қатарында доллар болмады.
Кеңестік «Кукрыникстар» (Михаил Куприянов, Порфирий Крылов, Николай Соколов) шығармашылық бірлестігінің америкалық империализмге арналған белгілі карикатурасында доллардың әлемдік нарықтағы үстемдігі сипатталған болатын. Өткен онжылдықтар бедерінде жаһандық деңгейдегі коммерциялық мүдделердің рөлі төмендемегенімен, америкалық валютаның сатып алу қабілеті біртіндеп әлсірей бастады.
Сандық өзгерістердің сапалық деңгейге өтуі — диалектиканың негізгі заңдылықтарының бірі, сондықтан оның жүзеге асуы — бұлжымас процесс.
Сарапшылар америкалық валютаның осал тұстарына бұрыннан назар аударып келеді. Олардың қатарында фиаттық сипат (қандай да бір тауарлық қамтамасыз етудің болмауы), жоғары инфляция (тіпті банктік депозитте болған жағдайда да нақты табыс әкелмейтіні) және активтердің бұғатталу тәуекелдері бар.
Доллар — АҚШ-тың ұлттық валютасы. Оның эмиссиясын Федералды резервтік жүйе (ФРЖ) секілді дербес құрылым жүзеге асырғанына қарамастан, бұл валютамен жасалатын операциялар тек америкалық банктер арқылы орындалады. Мұндай шоттарда қаражат сақтау тәуекелдермен байланысты, себебі активтер кез келген уақытта бұғатталуы мүмкін.
АҚШ-тағы Иран активтері сонау 1979 жылғы 14 қарашада Президент Джимми Картердің шешімімен бұғатталған болатын. Тегеранның сол кезде айырылған 8 миллиард доллары қазіргі номиналды құны бойынша да қомақты қаражат болып саналады. Ал егер сол кезеңдегі америкалық валютаның сатып алу қабілетін қазіргі көрсеткіштерге шақтайтын болсақ, бұл сома ондаған миллиард долларды құрайды.
1979 жылы АҚШ-тың мемлекеттік қарызы 827 млрд долларды немесе ЖІӨ-нің 31 пайызын құрады. Айта кетерлігі, бұл көрсеткіш есептеудің ескі әдістемесіне негізделген болатын. Содан бері Вашингтон ЖІӨ-ні есептеу әдістемесін үш мәрте өзгертті және әрбір өзгерістен кейін жалпы ішкі өнімнің көрсеткіші өсіп отырды. Алайда, осындай ерекшеліктерге қарамастан, АҚШ-тың мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 128 пайызынан асып жығылды, ал ақшалай эквивалентте бұл көрсеткіш қазіргі уақытта 39 трлн доллардан асты.
1979 жылы Ақ үй АҚШ аумағындағы қоймаларда сақталған Иранға тиесілі сол кездегі бағамен есептегенде шамамен 3 млрд доллар көлемінде алтынды бұғаттады. Айта кететін маңызды жайт, шахтан қалған алтын іс жүзінде тәркіленген сәтте оның бір унциясының бағасы 406 доллар болса, сол жылдың желтоқсанында бұл көрсеткіш 524 долларға дейін өсті.
АҚШ-тың Иран алдындағы қаржылық міндеттемелерінің орасан зор екендігіне қарамастан, 2026 жылы 28 ақпанда Дональд Трамп Израиль лидері Биньямин Нетаньяхумен бірлесе отырып, бұрын-соңды болмаған агрессивті соғыс қимылдарын бастады. Тегеран бұл қысымға төтеп беріп қана қоймай, жауап ретінде Ормуз бұғазын жауып тастады (соғысқа дейінгі кезеңде әлемдік мұнай жеткізілімінің шамамен 30%-ы және газдың 25%-ы осы бағыт арқылы өтетін). Осы оқиғалардың салдарынан аймақтағы мұнай индустриясы айтарлықтай шығынға ұшырады және алдағы уақытта тоқырауға ұшырау қаупі жоғары.
Қалыптасқан жағдайға байланысты қаржы кеңесшілері инвесторларды өз портфельдерін әртараптандыруға жаппай шақыра бастады. Штаб-пәтері Уолл-стритте орналасқан қаржы құрылымдары немесе басқарушы қорлар доллардың капиталды сақтаудың сенімді құралы болудан қалды деп сенімді түрде мәлімдей алмайды. Сондықтан олар «әртараптандыру» деген эвфемизмді қолданады. Бұл ретте бағалы металдарды, тіпті ірі ресурстары мен сақтау мүмкіндіктері бар ірі ойыншылар үшін биржалық металдарды сатып алу ұсынылуда.
Әлемнің бірқатар өңірлерінде аштық қаупінің күшеюіне байланысты инвесторлар қант, астық, кофе және какао-бұршақ сияқты тауарларға назар аудара бастады. Сонымен қатар, мақтаға деген қызығушылық та артты.
Сонымен қатар, халықаралық алтын-валюта резервтеріндегі доллардың үлесі ғасыр басындағы 71%-бен салыстырғанда 40%-ға дейін төмендеді. Қытай АҚШ Қазынашылығының борыштық бағалы қағаздарына салынған инвестицияларын 600 млрд долларға дейін қысқартты, осы уақытқа дейін бұл көрсеткіш 1,3 трлн доллар деңгейінде болған. Германияның Deutsche Bank банкі 3 сәуірде өз тәжірибесіндегі ең ірі көлемде юаньмен номинацияланған панда-облигациялар шығарылымын орналастырды. Атап айтқанда, 5,5 млрд юань көлемінде облигациялар шығарылып, оларға деген сұраныс 8,66 млрд юаньға жетті.
Дональд Трамп стратегиялық тұрғыдан күрделі жағдайға тап болған тұлғаның қателігін қайталады. Долларға тәуелді бола тұра, ол Иранмен арадағы қарулы қақтығыс шебінде белсенді іс-қимылдарға көшті. Алайда, мұндай тығырыққа тірелген сәтте жасалған негізсіз қарқынды әрекеттер жағдайды одан ары қиындатып, дағдарыстың тереңдей түсуіне ықпал етеді.
