«Қазатомөнеркәсіп» пен Үндістан арасындағы уран жөніндегі келісім Астананың энергетика және ядролық саясаттағы ұстанымының жаңа кезеңге өткенін аңғартады. Қазақстан табиғи уран өндіру көлемі бойынша әлемдегі жетекші ел саналады. Делимен жасалған келісімнен кейін еліміз Үндістанның атом энергетикасы мен қорғаныс-өнеркәсіп кешенін стратегиялық шикізатпен қамтамасыз етпек. Айта кетерлігі, бұл ауқымды келісім Қасым-Жомарт Тоқаев Дональд Трамптың Бейбітшілік кеңесі аясында белсенді дипломатиялық ұстаным танытқаннан кейін, ал Үндістан премьер-министрі Нарендра Моди АҚШ-тың 47-президентімен қарым-қатынасын реттеген кезеңнен соң жасалды.
«Қазатомөнеркәсіптің» Үндістан үкіметімен табиғи уранды сату жөніндегі мәміленің құны компания активтерінің баланстық құнының жалпы көлемінің 50%-ынан асады. Осыған байланысты аталған келісім акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында қаралды.
«Жасалып жатқан мәміленің баға қалыптастыру, жеткізу көлемі мен мерзімдеріне қатысты егжей-тегжейі Компанияның ішкі қағидаларына сәйкес ақпараттың құпия сипатына және коммерциялық құпияның болуына байланысты жария етілмейді. Сонымен қатар Үндістан үкіметі де мәміле шарттарына қатысты ақпараттың барынша құпия сақталуын талап етеді», – делінген «Қазатомөнеркәсіп» сайтында.
«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ орналастырылған акцияларының жалпы санының 75%-ы «Самұрық-Қазына» АҚ-ға тиесілі, ал қалған 25%-ы «Астана» халықаралық биржасында және Лондон қор биржасында еркін айналыста.
5 ақпанда Стратегиялық шабуыл қаруларын қысқарту туралы шарттың (СНВ-3) қолданылу мерзімі аяқталғаннан кейін АҚШ пен Ресейдің ядролық қоры қандай да бір заңдық тұрғыдан міндеттейтін шектеулерден тыс қалды. Сарапшылар бірауыздан ядролық қарулану жарысының жаңа кезеңі басталуы мүмкін екенін болжап отыр.
КХДР мен Иранға қатысты тәжірибе көрсеткендей, мемлекетте ядролық қару және оны қолдануға саяси ерік болған жағдайда, оған қарсы тікелей күш қолдану тәуекелі айтарлықтай төмендейді. Ал ядролық қаруы жоқ елдер, керісінше, сыртқы әскери-саяси қысымға жиі ұшырайды, мұндай қысым түрлі мемлекеттер тарапынан, соның ішінде Израиль мен АҚШ тарапынан да байқалуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, өзін ірі держава мәртебесіне үміткер ел ретінде танытып отырған Үндістанның ядролық әлеуетін арттыру мәселесіне ерекше назар аударуы заңды құбылыс.
Ашық дереккөздердегі мәліметтерге сәйкес, 2026 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша Ресейдің иелігінде 5460 ядролық заряд, ал АҚШ-та 5270 ядролық заряд болған. Қытай шамамен 600 ядролық оқтұмсыққа ие, сондықтан ядролық қаруды шектеу мәселесі бойынша Вашингтонмен қандай да бір келіссөздер жүргізуден бас тартып отыр. Себебі мұндай келісімдер АҚШ пен Қытай арасындағы ядролық әлеуеттегі айырмашылықты құқықтық тұрғыдан бекітіп қоюы мүмкін. Ал жаһандық ықпалы күшейіп келе жатқан держава ретінде Қытай өз мәртебесіне сай ядролық мүмкіндіктерді сақтауды және арттыруды маңызды деп санайды.
Үндістанның ядролық арсеналы шамамен 180 оқтұмсық деп бағаланады. Делидің геосаяси амбицияларын ескерсек, мұндай көлем қазіргі халықаралық жағдайда — күш құқығы басым түсіп отырған және бұл үрдіс күшейе беретін әлемде — жеткіліксіз екені анық. Үндістан секілді алпауытқа табиғи уранды жедел және көлемді түрде жеткізе алатын жалғыз ел – Қазақстан.
Уран тек қорғаныс өнеркәсібі үшін ғана емес, жасанды интеллектті дамыту үшін де стратегиялық маңызға ие. АҚШ-та қалыптасқан жағдай көрсеткендей, деректер орталықтары қазірдің өзінде елдің энергетикалық мүмкіндіктерінің шегіне жетіп отыр. Қытайда бұл бағыттағы ахуал біршама жақсы, өйткені онда энергетикалық қуат көздері өте ауқымды көлемде ұлғайтылып жатыр. Жалпы алғанда, жасанды интеллекттің дамуы атом электр станцияларының өзектілігін күрт арттырды, ал АЭС дегеніміз — уранға деген сұраныстың қайта өсуі.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Казатомпром 25,8 мың тонна уран өндірді, бұл стратегиялық шикізаттың әлемдік өндіру көлемінің шамамен 40 пайызына тең. Үндістанмен жасалған келісім тәрізді мәмілелер бір-екі айдың ішінде жүзеге аса салмайды. Келіссөздердің ұзақ жүргізілгені түсінікті, әрі Астана үшін Вашингтон тарапынан қандай пікір білдіретіні айрықша маңызды еді. Болып жатқан үдерістерге қарағанда, Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамп өзара түсіністікке келген сияқты, әрі Трамптың Үндістанның ядролық әлеуетін арттыруына қарсылық танытпағаны байқалады.
Мұндай жағдайда Қытайдың қалай әрекет ететіні әзірге нақты емес. Жоғарыда айтқандай, Дели ШЫҰ-ның толыққанды мүшесі және соңғы жылдары оның Бейжіңмен қарым-қатынасы біршама жақсарған. Алайда Үндістан АҚШ-тың ықпал аймағына қарай бет бұратын болса, Қытаймен арадағы байланыс нашарлауы әбден мүмкін. Жалпы алғанда, Қазақстан үлкен геосаяси ойынның ортасында қалып, уран тақырыбына қатысты еркін де, еріксіз де тәуелді тарапқа айналып отыр. «Қазатомөнеркәсіпті» коммерциялық табысымен құттықтауға болады, ал Ақорданы құттықтау әлі ерте.
