Референдумнан кейінгі Қазақстандағы келесі маңызды саяси оқиғалардың бірі — Құрылтайға сайлау болмақ. Қажетті заңдарды қабылдау және сайлауға дайындық мерзімдерін ескерсек, бұл жаздың соңы немесе күздің басына сәйкес келеді. Сонымен қатар облыстық, қалалық және аудандық мәслихаттарға сайлау науқандары да қатар өтеді. Тіпті президенттік деңгейде де қандай да бір сайлау болуы мүмкін. Бірақ қандай сайлау өтсе де, олардың нәтижесіне әсер ететін негізгі орта өзгермейді. Ол — бағаның өсуі, дәлірек айтқанда, қазақстандықтардың табысынан озып кеткен өмір сүру құнының қымбаттауы.
Конституция қабылданбай тұрып-ақ Президент үкімет пен Қазақстан Ұлттық Банкі алдына экономикалық өсімді халықтың табысы мен өмір сапасының артуымен байланыстыру міндетін қойғаны бекер емес. Қазір, наурыз айының соңында, бұл мәселе ерекше өзекті. Өйткені бірінші тоқсанмен бірге электр энергиясы мен коммуналдық қызмет тарифтерін көтеруге қойылған мораторий аяқталады. Ал олар «инвестицияға айырбас тариф» саясаты аясында қайтадан нарықтағы барлық бағалардың өсуінің қозғаушысына айналады.
Дегенмен, үкіметтің басқа амалы бар ма? Ұлттық инфрақұрылымдық жоспар бойынша 2029 жылға дейін энергетика мен ТКШ саласына 19,7 трлн теңге инвестиция салу қажет. Бұл қаржы тарифтер арқылы қайтарылады. Бұған қоса, электр энергетикасы мен коммуналдық секторды жаңғырту ұлттық жобасы бойынша тағы 13,6 трлн теңге керек. Яғни, алдағы жылдары орта есеппен жылына 8 трлн теңге қажет, ал қазіргі нарық көлемі небәрі 2,7 трлн теңге. Сондықтан коммерциялық пайыздарды есептегенде тарифтерді шамамен бес есеге дейін көтеру қажеттілігі туындайды, бұл, әрине, мүмкін емес. Таңдау екі қиын нұсқаның арасында: не инфрақұрылымды жаңартпау, не халыққа ауыр тарифтік соққы беру.
Осы жерде қарапайым сұрақ туындайды: неге энергетика мен коммуналдық саланы қаржыландыру үшін коммерциялық, әсіресе шетелдік қарыз алуға міндеттіміз? Неге салынған қаражатты міндетті түрде тариф арқылы қайтару керек? Әлде бұл салалар тек шетелдік банктер мен қаржылық алыпсатарлардың пайда табуы үшін ғана қызмет ете ме?
Неге Қазақстан Ұлттық Банкі өзі тікелей несие бермейді? Барлық жобалау, құрылыс және отандық кәсіпорындарда қажетті жабдықтарды өндіруді қаржыландыруға болмай ма? Өйткені бұл қаражат нақты өндірістік нәтижеге жұмсалады және «экономикс» оқулықтарына сәйкес, инфляция тудырмауы тиіс. Инвестициялық цикл аяқталған соң несиенің толық емес, тек белгілі бір «артық» бөлігін қайтару арқылы баға тұрақтылығын сақтауға болады.
Негізінде, Ұлттық банк — елдің ақша-несие реттеушісі әрі баға тұрақтылығына жауапты орган. Демек, ол энергетиканы жаңғыртуға қажетті қаржыны тарифті көтермей-ақ қамтамасыз ете алар еді. Мысалы, несие 10 жылға, тіпті 50% мөлшерлемемен берілсін, бірақ «минуспен», яғни оның көп бөлігі қайтарылмайтын болсын. Сонда тек инфляциялық артық ақша айналымнан алынып тасталады.
Осылайша, мемлекет өз қаржысына инфрақұрылымды дамытады, халық тұрақты тариф алады, ал экономика баға тұрақтылығына ие болады. Әрине, мұндай жағдайда қаржылық алыпсатарлар пайдасыз қалады. Бірақ үкімет пен Қазақстан Ұлттық Банкі олардың мүддесі үшін жұмыс істемеуі керек қой.
Дегенмен, сарапшылар Ұлттық банк ұлттық экономиканы несиелеумен айналыспайтынын айтады. Ол тіпті екінші деңгейлі банктерге де несие бермейді, керісінше, олардан қарыз алушы ретінде әрекет етеді. Бұл «экономикс» қағидаларына қайшы көрінгенімен, қазіргі жүйе осындай.
Макроэкономикада бір өзгермейтін қағида бар: елдегі ақша көлемі тек банк жүйесі арқылы қалыптасады. Үкімет ақша массасына (М1, М2) тікелей әсер ете алмайды. Мұны тек Қазақстан Ұлттық Банкі және екінші деңгейлі банктер реттейді.
Ал ақша көлемі тауарлар мен қызметтерден артық болса, инфляция пайда болады — бұл белгілі факт.
Мысалы, 2025 жылы:
- ақша массасы 14,3%-ға өсті;
- экономика 6,5%-ға ғана өсті;
- инфляция 12,3% болды.
Яғни, инфляция негізінен ақша факторынан туындаған. 2026 жылдың басында да жағдай ұқсас:
- ЖІӨ өсімі — 0,2%;
- инфляция — 11,7%;
- ақша массасы — 11,5% өсті.
Бұл бағаның өсуін жеделдететін «ақша локомотиві» сияқты. Ал халықтың нақты табысы туралы деректер кешігіп жатыр — жалақы мен кірістер туралы соңғы мәліметтер әлі жарияланбаған. Соған қарағанда, биыл да бағаның өсуіне негізгі әсер етіп отырған — Қазақстан Ұлттық Банкі.
Қорытындылай келе маңызды ескерту: монетарлық артық өтімділік, қатысушыларға аса жоғары пайда әкеліп отырған жағдай, бүкіл экономикада емес, тек банк жүйесі мен қаржы нарығында ғана байқалады. Ал экономиканың өзі, керісінше, бағаның өсуімен күшейген өткір қаржы тапшылығын сезінуде, ал қазақстандықтар ең қажетті дүниелерге де қаражаттың жетіспеушілігін бастан кешіруде.
Қазақстандық банкирлер мен қаржыгерлер Қазақстан Ұлттық Банкі басшылығымен өздері үшін кейіннен нақты нарыққа инфляция түрінде «жауатын» алыпсатарлық «шатыр» қалай қалыптастыратынын біз түсіндірмейміз — мұның бәрі «экономикс» оқулықтарында жазылған. Бізден тек нұсқаулар болсын.
Сондықтан Ұлттық банктің ақша-несие саясаты жөніндегі комитеті инфляцияның нақты себептерін анықтап, оған кім жауапты екенін зерттеуі тиіс. Сонда бұл мәселенің қайдан туындап отырғаны айқын болар еді.
