«Каспий» тауар биржасының хабарлауынша: «Қазақстан мен Ресейдің мұнай өнімдері нарықтарына, сондай-ақ жаһандық үрдістер мен болжамдарға жүргізілген талдау Еуразия аймағы үшін стратегиялық маңызы бар бұл нарықтардың қазіргі жай-күйі мен болашақ даму перспективаларын айқындайтын бірқатар маңызды айырмашылықтар мен ортақ даму бағыттарын көрсетті. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап ЕАЭО аясында мұнай мен мұнай өнімдерінің ортақ нарықтарын қалыптастыру жөніндегі халықаралық шарт күшіне енуі тиіс болатын, алайда тараптар бұл нарықтарды қалыптастырудың негізгі тетіктері бойынша ортақ ұстанымға келе алмады. 2024 жылы Қазақстанның өтініші бойынша ортақ нарықты іске қосу мерзімі 2027 жылға шегерілгені жарияланды. Мемлекеттік орган құжаттарының «жоғары дайындық деңгейі» туралы мәлімдемелеріне қарамастан, ұлттық мүдделердің ортақ мүдделерден басымдығы сияқты бірқатар маңызды мәселелер әлі де шешімін тапқан жоқ. ЕАЭО аясында мұнай мен мұнай өнімдерінің ортақ нарығын 2027 жылға дейін іске қосу үшін мүше елдерге ауқымды жұмыс атқаруға тура келеді. Бұл ретте, Ресей мен Қазақстандағы мұнай саласының монополиялану мәселелерін шешіп, көлік инфрақұрылымына тең қолжетімділікті қамтамасыз ету қажет (…). Мемлекеттік реттеу нәтижесінде қалыптасқан ішкі нарықтағы төмен бағалар жанармайдың көрші елдерге «көлеңкелі экспортқа» шығуына алып келуде. Бұл ел ішінде ай сайын 10–45 мың тоннаға дейін жанармайдың жоғалуына және жыл сайын шамамен 1,2 миллиард АҚШ долларына тең қаржылық шығындарға себеп болып отыр. Осыған байланысты Қазақстан Энергетика министрлігі 2025 жылы 29 наурыздан бастап жанармай өнімдерін экспорттауға тыйым салу мерзімін тағы 6 айға ұзартты.
Евразия24 пікірі:
Нарықтық экономикада ешбір монополия жақсы нәтижемен аяқталмаған, алайда Қазақстанда бұл үрдіс мемлекеттік қолдау аясында шексіз жалғаса беруі мүмкін. Қазақстандағы жанар-жағармай (ЖЖМ) нарығы көптен бері «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының бақылауында. 2025 жылғы мамыр айында Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (БҚДА) «ҚазМұнайГазды» нарықтағы үстем ойыншы деп ресми түрде таныды. Сонымен қатар, БҚДА бұл үстем позицияны тапшылық жағдайында орынды деп тапты. Алайда бұған дейін дәл осы агенттік ЖЖМ нарығындағы бағаны мемлекеттік реттеуден босатып, оны демонополизациялауға күш салған еді. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі төрағасының бірінші орынбасары Рустам Ахметовтің айтуынша, «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының Petrosun компаниясындағы (Тимур Кулибаевқа тиесілі компания, 2022 жылы КМГ оның 49% үлесін сатып алды – Ред.) үлесін иеленуі нәтижесінде ЖЖМ-ның көтерме нарығындағы үлесі 23%-дан 80%-ға дейін өскен. Ахметовтың пікірінше, тұрақты тапшылық пен импортқа тәуелділік жағдайында (кейбір ЖЖМ түрлері бойынша 20%-дан астам) мемлекет ішкі нарықты отынмен үздіксіз қамтамасыз ету мақсатында осындай шараларға баруға мәжбүр болған. Дегенмен, Қазақстандағы ЖЖМ нарығының монополиялану үдерісі әлі аяқталмағанын ескерсек, мұнай-газ саласындағы сарапшылардың еліміздің ЕАЭО аясында мұнай және мұнай өнімдерінің бірыңғай нарығына дайын емес екендігі жөніндегі пайымдары негізсіз емес. Бұл тұрғыда «нарық» ұғымы — негізгі ұстаным болып отыр.
