Астана. 23 желтоқсан. ИНТЕРФАКС-ҚАЗАҚСТАН – 2025 жыл Қазақстанның көлік саласы үшін жалпы алғанда тұрақты өтті. Ел Қытай мен Еуропа арасындағы халықаралық хаб әрі транзиттік дәліз ретіндегі әлеуетін кезең-кезеңімен арттыруды жалғастырды. Жылдың негізгі оқиғалары қатарында жүк әуе компаниясын құру жоспары, жаңа порт салу бастамасы, сондай-ақ транзиттік жүк тасымалындағы инфрақұрылымдық шектеулерді азайтуға бағытталған бірқатар жобалар болды.
Жылдың алғашқы 10 айында Қазақстан аумағы арқылы өткен транзиттік жүк көлемі 5%-ға артып, 29,4 млн тоннаны құрады. Көлік саласының елдің жалпы ішкі өніміндегі үлесі 6,2%-ға жетті.
«Интерфакс-Қазақстан» агенттігі оқырмандарға 2025 жылы салада орын алған негізгі оқиғаларды еске салуды ұсынады.
ӘУЕ АПАТЫНЫҢ САЛДАРЫ
Қазақстан әлі күнге дейін Әзербайжанның AZAL әуе компаниясына тиесілі ұшақтың Ақтау маңында құлауына қатысты тергеудің түпкілікті есебін күтуде. Құжатты осы жылдың соңына дейін жариялау жоспарланған болатын. Сарапшылар жауап беруі тиіс басты сұрақ – әуе кемесінің қандай жағдайда зақым алғаны.
Бакуден Грозныйға бағыт алған Azerbaijan Airlines компаниясының Embraer 190 ұшағы 2024 жылғы 25 желтоқсанда таңертең апатқа ұшырады. Ұшақта 62 жолаушы мен бес экипаж мүшесі болған. Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрлігінің мәліметінше, 29 адам аман қалған.
Сонымен қатар, жалпы алғанда 2025 жыл азаматтық авиация үшін тыныш өтті. Қазақстанның авиациялық қауіпсіздік көрсеткіші Халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ИКАО) стандарттары бойынша 95,7%-ды құрап, әлемдік орташа деңгейден (72,01%) және Еуропаның орташа көрсеткішінен (87,92%) айтарлықтай жоғары болды.
Авиация саласындағы ең маңызды жаңалықтардың бірі – Үкіметтің алғашқы қазақстандық жүк әуе тасымалдаушысын құру жөніндегі жоспары. Компания «Қазақстан темір жолы» ұлттық операторының еншілес құрылымы болып саналатын «KTZ Express» көлік-логистикалық компаниясының базасында, нөлден бастап құрылмақ. Ұлттық жүк әуе компаниясының жұмысын іске қосу 2026 жылдың басына жоспарланған.
2025 жылы қазақстандық әуе компаниялары жаңа бағыттарды белсенді түрде ашты. Астана мен Белград арасында тікелей әуе рейстері іске қосылды. Сондай-ақ Қазақстан мен Түрікменстан арасында тікелей коммерциялық рейстер ашу жөнінде келісімге қол жеткізілді.
Жылдың ең ірі жоспарларының бірі – АҚШ-тың Федералдық авиация әкімшілігінің (FAA) аудитінен өткеннен кейін және жалпы құны 7 млрд АҚШ долларын құрайтын 18 Boeing-787-9 Dreamliner ұшағын жеткізген соң, Америка Құрама Штаттарына тікелей рейстерді ашу болатын. Алайда қазіргі таңда бұл алыс бағыттағы рейстердің іске қосылуы 2026 жылға шегерілетіні анық болып отыр.
ТРАНЗИТТІК КЕДЕРГІЛЕР АЗАЙДЫ
Теміржол саласында транзиттік бағыттарды жаңғыртуға ерекше көңіл бөлінді. Ұзындығы 272 км болатын Бақты – Аягөз теміржол желісінің құрылысы жалғасып жатыр. Бұл жоба Қазақстан мен Қытай арасындағы жүк тасымалын жылына 28 млн тоннадан шамамен 48 млн тоннаға дейін ұлғайтуға, оңтүстік өткізу бекеттеріне түсетін жүктемені азайтуға және қосымша транзиттік ағындарды тартуға мүмкіндік береді.
Биыл Достық – Мойынты учаскесінің құрылысы мерзімінен бұрын аяқталды. Ұзындығы 830 км болатын бұл теміржол стратегиялық маңызы бар бағыттағы жүк өткізу мүмкіндігін бес есеге арттырады. Магистральді іске қосу рәсіміне Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты.
«Экспорттық жүктерді жеткізу мерзімі қысқарады, транзиттік мүмкіндіктер күшейеді», – деді Мемлекет басшысы 30 қыркүйекте өткен салтанатты іс-шарада.
Қазақстанның Көлік министрлігінің мәліметінше, 2025 жылдың 10 айында теміржол арқылы жүк тасымалы 7,9%-ға өсіп, 380,3 млн тоннаны құрады.
Осы кезеңде Транскаспий халықаралық көлік бағыты арқылы Қытайдан келген транзит көлемі 12%-ға артты. Барлығы 292 контейнерлік пойыз жөнелтілді. Көптүрлі тасымал түрлерінің маңызы арта түсті.
ПОРТТАР МЕН ЛОГИСТИКА
Каспий теңізіндегі порттар жүк өңдеу мүмкіндіктерін кеңейтуді жалғастыруда. Атап айтқанда, Маңғыстау облысында Каспий жағалауында жылына 25 млн тонна жүк қабылдай алатын жаңа теңіз портын салу жоспарланған. Стратегиялық серіктес ретінде қытайлық Zhongyun International компаниялар тобы қатысады. Инвестициялық жобаның құны – 300 млн АҚШ доллары.
Жоба «Қытай – Қазақстан – Ақтау – Баку – Поти – Еуропа» халықаралық көлік дәлізін қалыптастыруға ықпал етеді. Оны іске асыру жүк жеткізу мерзімін 7–15 күнге қысқартуға, көлік шығындарын 18–25%-ға азайтуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Жобаны жүзеге асыру мерзімі – 2025–2028 жылдар.
Сонымен қатар, Ақтау және Құрық теңіз порттарын жаңғырту жұмыстары жалғасуда. Жыл соңына дейін Ақтау портында қытайлық Ляньюньган компаниясымен бірлесіп салынып жатқан контейнерлік хабтың бірінші кезеңі аяқталады. Жоба толық іске асқанда хабтың жылдық қуаты 240 мың контейнерге дейін жеткізіледі.
Құрық портында «Саржа» көпфункционалды терминалының құрылысы жүріп жатыр. Каспий теңізі арқылы контейнер тасымалын ұлғайту мақсатында 2027 жылға дейін Әзербайжаннан сыйымдылығы 780 контейнер болатын екі кеме сатып алу жоспарланған. Сонымен қатар порттарға баратын теміржол желілерінің өткізу мүмкіндігін арттыру жұмыстары жүргізілуде. Бұл жобалар Ақтау мен Құрық порттарының жалпы жүк өңдеу көлемін 30 млн тоннаға дейін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
АВТОКӨЛІК ХАБТАРЫ
Биыл ел аумағында 13 мың шақырым автожолда құрылыс және жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қазіргі таңда республикалық маңыздағы жол желісінің 93 пайызы белгіленген талаптарға сай келеді. Сонымен қатар өткізу бекеттерін жаңарту жұмыстары қатар атқарылуда: 2027 жылға дейін 37 нысанды жаңғырту жоспарланған.
Тиімділікті арттыруда цифрлық шешімдер негізгі бағытқа айналды. e-Joldar жобасы аясында жолдардың цифрлық паспорттары қалыптастырылып, жыл сайынғы техникалық тексеру жасанды интеллектті қолдану арқылы жүзеге асырылуда. Сондай-ақ жол жабынының сақталуын қамтамасыз ету үшін автоматтандырылған өлшеу станциялары орнатылуда.
Желтоқсан айында Өзбекстанмен шекарада «Қазығұрт», Түрікменстанмен шекарада «Темір-баба» жаңа жоғары технологиялық өткізу бекеттері пайдалануға берілді. Жаңартылған бекеттерде шекарадан өту уақыты 30 минутқа дейін қысқарып, тәуліктік өткізу мүмкіндігі 1 мың автокөлікке дейін артты. Қазіргі таңда жаңғыртылған бекеттер арқылы көлік ағыны 2,5 есеге өсті: егер 2022 жылы шекарадан 640 мың көлік өткен болса, бүгінде бұл көрсеткіш 1,5 млн-ға жетті.
Бұдан бөлек, Қазақстан халықаралық автокөлік қатынасын кеңейтуде. Рұқсат құжаттарымен электрондық алмасу Қытай және Өзбекстанмен енгізілген, ал Әзербайжан, Түркия және Қырғызстанмен біріктіру жұмыстары жүргізілуде. Қазақстан e-CMR халықаралық конвенциясына қосылуға дайындық үстінде. Электронды халықаралық жүкқұжаттар қағазбастылықтан толық бас тартуға, автотасымал құнын төмендетуге және жеткізу мерзімін қысқартуға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, 2025 жыл Қазақстанның көлік саласы үшін маңызды нәтижелерге толы болды. Азаматтық авиация қауіпсіздік көрсеткіштері бойынша рекордтық деңгейге жетіп, АҚШ-қа тікелей рейстерді іске қосуға жақындай түсті. Теміржол жүйесі транзиттік мүмкіндіктерін кеңейтті, Каспий теңізіндегі порт инфрақұрылымы жүк айналымын ұлғайтуды жалғастырды, ал автотасымал саласы цифрлық форматқа көшу бағытын күшейтті. Осы үрдістердің жиынтығы Қазақстанның Еуразия кеңістігіндегі жетекші транзиттік орталық ретіндегі орнын нығайтты.
