2025 жылдың қорытындысына арналған кеңейтілген отырыс барысында Мемлекет басшысы Үкіметтің қызметін сынға алды. Атап айтқанда, энергетика саласының айтарлықтай дамымауы, инвестициялардың жетіспеушілігі, сондай-ақ халықтың әл-ауқатының төмендеуі мен бағаның өсуі жағдайындағы банктердің шектен тыс табысы негізгі мәселелер ретінде көрсетілді.
Үкіметтен экономикалық және әлеуметтік саясатты түбегейлі «қайта жаңғырту» талап етіледі. Алайда, барлық қордаланған мәселелерді шешуге мүмкіндік беретін негізгі тетік қайсы?
«Евразия-24» мәліметінше, жағдайды оңалту жолы әлеуметтік-экономикалық жүйедегі ең күрделі мәселе – БЖЗҚ-ны жоюдан басталуы тиіс. Ресми есептілікке сүйене отырып, аталған мәселеге талдау жасап көрейік:
Ағымдағы жағдайға талдау
2025 жылы БЖЗҚ-ға барлығы 2 795 млрд теңге сомасында зейнетақы жарналары түсті, оның ішінде Қазақстанда ресми түрде жұмыс істейтін азаматтардың 10 пайыздық міндетті жарналарының үлесі — 2 674 млрд теңге.
Бұл деректер Қазақстандағы ресми еңбекақы қорының көлемі 26,74 трлн теңгені құрайтынын көрсетеді. Бұл көрсеткіш 2025 жылға болжанып отырған ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) көлемінің (145 трлн теңге) 18,4 пайызына тең. Ресми есеппен салыстыратын болсақ: ЖІӨ құрылымындағы еңбек үлесі (өткен жылдың 1-3 тоқсандары бойынша) 31,8 пайызды құрады. Бұл — қалыпты жағдай болып көрінгенімен, іс жүзінде өте төмен көрсеткіш. Айта кететін жайт, аталған отырыста Премьер-министр Олжас Бектенов 31 пайыздық көрсеткішті жария етіп, Үкіметтің ЖІӨ-дегі еңбекақы үлесін дамыған елдердің деңгейіне, яғни 40 пайызға және одан да жоғары көрсеткішке дейін арттыру жоспары бар екенін мәлімдеді.
Мұнда 31 пайыздық жеткіліксіз көрсеткіш пен БЖЗҚ есебі бойынша 18,4 пайызды құрайтын айтарлықтай төмен деректер арасындағы алшақтыққа түсініктеме беру қажет. Статистикалық органдар қазақстандықтардың табысының барлық түрін есепке ала отырып, өз әдістемелері бойынша еңбекақының бейресми бөлігін де бағалайды. Осыдан мынадай қорытынды шығаруға болады: 2025 жылғы деректерге сәйкес, Қазақстандағы «ресми» жалақының жалпы табыс көлеміндегі арақатынасы 18,4/31,8=0,6 құрайды. Яғни, еліміздегі заңды еңбек үлесі небәрі 60 пайызды құрап отыр. Егер Үкімет еңбек үлесін арттыруды көздесе, онда еңбекақыны көлеңкелі айналымнан шығару және оның жалпы деңгейін көтеру шараларын кешенді түрде жүзеге асыру қажет.
Сонымен қатар, жүргізілген талдау нәтижесі негізгі мәселе тек төмен жалақыда ғана емес, заңды еңбек үлесінің шекті деңгейден төмендігінде екенін көрсетеді. Бүгінгі таңда қызметкерлердің де, жұмыс берушілердің де ресми есеп айырысудан жалтаруы және жалақының көлеңкелі секторға ауысу үрдісі анық байқалады.
Зейнетақы жинақтары: зейнетақымен қамсыздандыру жүйесінен тыс
Келесі кезекте Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) бұдан 28 жыл бұрын жинақтаушы зейнетақы жүйесі құрылған кездегі негізгі мақсатына, атап айтқанда, қазақстандықтарды зейнетақымен қамсыздандыру ісіне қатысу деңгейін қарастырамыз.
Еске сала кетейік, Дүниежүзілік банктің ұсынысымен құрылған, негізінде жеке жинақтау қағидаты жатқан жинақтаушы зейнетақы жүйесі бұрынғы кеңестік ынтымақты жүйені толық алмастыруға бағытталған болатын. Бұл бастаманың экономикалық негізі — азаматтардың еңбекақысынан ұсталатын 10 пайыздық жарнаны әлемдік қаржы нарығына шығару болса, саяси мақсаты — кеңестік ынтымақты әлеуметтік жүйені жою еді. Бұл үдерісті ауыл шаруашылығындағы ұжымшар-кеңшар құрылымының мақсатты түрде ыдыратылуымен салыстыруға болады. Оның нәтижесінде ауылдық жерлерде әлеуметтік-экономикалық қиындықтар туындағанымен, нарықтық экономикаға көшу және бұрынғы жүйеге қайта оралмау кепілдігі қамтамасыз етілді.
Алайда, зейнетақымен қамсыздандыру мәселесіне келгенде, БЖЗҚ-ның қызметі тиімсіз болып шықты.
БЖЗҚ қызметінің тиімділігіне талдау
Статистикалық мәліметтерге сүйенсек: 2025 жылы жасы бойынша және мүгедектігіне байланысты зейнеткерлерге төленген нақты төлемдер көлемі 257 млрд теңгені құрады. Жасы бойынша төлем алушылардың саны – 674 мың адам. Бұған қоса, болашақ зейнетақы төлемдері ретінде сақтандыру ұйымдарына аударылған 427 млрд теңгені есепке алсақ, зейнетақымен қамсыздандыруға бағытталған жалпы сома ең көп дегенде 684 млрд теңгеге жетеді. Айта кететін жайт, осы кезең ішінде болашақ зейнеткерлердің нақты еңбекақысынан олардың келісімінсіз 2,67 трлн теңге ұсталған, бұл төленген сомадан төрт есе көп.
Бұл көрсеткіштерді бюджетке жүктеме болып отырған ынтымақты (солидарлық) жүйемен салыстырып көрейік. 2025 жылы «әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру» бабы бойынша шығыс сомасы 5 880 млрд теңгені құрады. 2025 жылдың соңындағы мәлімет бойынша, Қазақстанда жасы бойынша зейнеткерлердің саны 2 516 мың адамға жеткен.
Осылайша, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының зейнеткерлерді қамтудағы үлесі 27%-ды (674/2516), ал зейнетақы төлемдеріндегі үлесі небәрі 11,6%-ды (684/5880) құрап отыр.
Қазіргі уақытта еңбек нарығына жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілгеннен кейін қосылған экономикалық белсенді азаматтардың үлесі жалпы санның үштен екісінен асатынын ескеру қажет. Тиісінше, БЖЗҚ мен бюджеттен төленетін зейнетақы төлемдерінің, сондай-ақ жинақтаушы және бюджеттік бөліктерді алушылардың арақатынасы да осы пропорцияға сәйкес келуі тиіс еді. Сондықтан тағы да қайталап айтамыз: БЖЗҚ-ның бүгінгі нақты көрсеткіштері тек төмен деңгейде ғана емес, бұл — жүйенің стратегиялық сәтсіздігін көрсетеді. Бұл Дүниежүзілік банктің тұжырымдамасының да, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі мен Үкіметінің оны іске асыру тетіктерінің де нәтижесіздігінің айғағы.
БЖЗҚ қызметінің тиімсіздігіне әсер еткен негізгі факторларды атап өтейік:
А) Неоколониалдық және компрадорлық экономикалық модель: Қазақстанға таңылған «көпвекторлы» шикізаттық және монетарлық шет аймақ рөлі. Мұндай «экспортқа бағытталған» экономикада еңбекақы үлесі, әсіресе оның ресми бөлігі, табиғи шикізатты экспорттайтын шетелдік корпорациялардың жалпы пайдасымен, сондай-ақ осы модельге қызмет көрсететін банктер мен қаржы құрылымдарының аса жоғары табысымен салыстырғанда тым аз. Табысты алмастырудың нормативтік коэффициенті, яғни зейнеткерлікке шыққанда бұрынғы жалақының кемінде 40 пайызын құрайтын зейнетақы деңгейіне қол жеткізу бұл жағдайда мүмкін емес.
Ә) Ұлттық валютаның «еркін өзгермелі» бағамы: Ұлттық банкке жүктелген бұл саясаттың салдарынан жинақтаушы жүйе енгізілген 1998 жылдан 2025 жылға дейін теңге 6,66 есе (521,6/78,3) құнсызданды. Валютаның нақты құны осыншалықты төмендеген жағдайда, еңбекшілерден жиналатын қаражатты «сақтау және көбейту» туралы айту негізсіз.
Жүйелік кемшіліктер мен қаражатты мақсатсыз пайдалану
Жоғарыда аталған факторларға Үкіметтің жинақтаушы зейнетақы жүйесінің негізгі қағидаттарын деформациялауға бағытталған іс-қимылдарын қосу қажет. Атап айтқанда, БЖЗҚ-дан зейнетақымен қамсыздандыруға тікелей қатысы жоқ мақсаттарға қаражат алу тетігінің құрылуы жүйенің тиімділігін төмендетті.
Мәселен, 2025 жылы зейнеткерлерге небәрі 864 млрд теңге төленсе, БЖЗҚ-дан жасалған жалпы төлемдер көлемі 2 051 млрд теңгені құрады, бұл нақты зейнетақы төлемдерінен 2,4 есе көп.
Төлемдердің басым бөлігі «тұрғын үй жағдайларын жақсартуға» және емделуге (соның ішінде қаражатты жүйеден шығару үшін пайдаланылатын негіздемелерге) бағытталған. Айта кетерлігі, жарналардың белгіленген ең төменгі шектен асатын бөлігін алу мүмкіндігіне тек жоғары табысы бар салымшылар ғана ие. Яғни, тұрғын үй мәселесі немесе медициналық қызметтерге мұқтаждығы төмен санаттағы азаматтар бұл жеңілдікті көбірек пайдалануда. Бұл жағдай азаматтардың құқықтық теңдігі мен мемлекетіміздің әлеуметтік мәртебесіне қатысты конституциялық қағидаттарға қайшы келеді.
Қалыптасқан жағдай заңды құбылыс болып табылады: Ұлттық банк пен Үкімет құрған жинақтаушы зейнетақы жүйесінің қазіргі сипаты, сондай-ақ Қазақстандағы еңбекақы төлеу жүйесінің құрылымы азаматтарды БЖЗҚ-ға аударылатын жарналарды азайтуға және қордан қаражатты барынша шығарып алуға итермелейді.
Бұл үрдісті мынадай көрсеткіштер нақтылай түседі: БЖЗҚ-дағы 11 миллион 289 мың жинақтаушы шоттың ішінде ерікті зейнетақы шоттарының саны небәрі 466 мыңды құрайды. Бұл көрсеткіш негізінен медициналық сақтандыру жүйесіне қатысу және әлеуметтік жәрдемақы алу үшін символикалық жарна төлеуге мәжбүр болған өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар есебінен қалыптасқан. 2025 жылы мұндай «ерікті» салымшыларға төленген төлемдердің жалпы сомасы 2 млрд теңгені немесе жалпы көлемнің 0,3 пайызын ғана құрады.
Сонымен қатар, жарналардың тұрақтылығына қатысты мәліметтер де көңіл көншітпейді: жарналарды салыстырмалы түрде жүйелі түрде (жылына 9-дан 12 айға дейін) аударып тұратын қызметкерлердің саны 4,7 млн адамды құрайды. Бұл — жалпы салымшылар санының шамамен 40 пайызы.
Бұл деректер жұмыс берушілер мен жұмысшылардың ресми зейнетақы жүйесіне толыққанды қатысудан жалтару үрдісінің жоғары екенін айғақтайды.
Неғұрлым жаман болса, соғұрлым жақсы
Азаматтардың еңбекақысынан ұсталған қаражатты БЖЗҚ-дан мүмкіндігінше ерте шығарып алуға ұмтылуы заңды процесс ретінде қабылдануда. Салымшылардың басым бөлігі жинақтаушы жүйе арқылы лайықты зейнетақымен қамтамасыз етілудің мүмкін еместігін түсінеді. Сондықтан олар еңбек өтілін есепке алу үшін қажетті ең төменгі жарналармен шектелуді жөн көреді. Бұл ретте мемлекет тарапынан төленетін базалық зейнетақы кепілдігі негізгі әлеуметтік қорғаныс тетігі болып қала береді.
Ұлттық экономика тұрғысынан алғанда, БЖЗҚ қаражатын тұрғын үй мен емделуге бағыттау – қордаланған мәселелерді шешудің амалсыз шарасы іспетті. Бүгінгі таңда БЖЗҚ-да 25,3 триллион теңгеден астам актив жинақталғанымен, бұл қаражат зейнеткерлердің әл-ауқатын арттыруға да, энергетика немесе ТКШ (тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық) салаларына қажетті инвестиция ретінде қызмет етуге де тиімсіз болып отыр.
Мұның негізгі себебі – нақты экономикадан, яғни қазақстандық отбасылардың тұтыну себетінен алынған қаражат жинақтаушы жүйеге түскен сәтте, оның құны Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі деңгейіне дейін көтеріледі. Нәтижесінде, жасанды түрде жоғарылатылған бұл активтердің нақты секторға қайта оралуы экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып, қаржы айналымы тежеледі.
Іс жүзінде, мемлекеттік бюджеттің жалпы көлемімен бірдей 25 триллион теңгеден астам зейнетақы жинақтары нақты экономика үшін «инфляциялық қауіп» факторы болып табылады. БЖЗҚ активтерінің тауарлар мен қызмет көрсету нарығына немесе инвестициялық секторға жаппай шығарылуы инфляция деңгейінің күрт өсуіне әкеп соқтыруы мүмкін. Қаржылық делдалдар осы жағдайды пайдалана отырып, активтер көлемін жасанды түрде арттыруды және өздеріне комиссиялық сыйақылар есептеуді жалғастыруда.
Мәселен, зейнетақы активтерін басқарушы құрылымдар — БЖЗҚ мен Ұлттық банк 2025 жылы өз қызметтері үшін кезекті 48 млрд теңге көлемінде комиссиялық төлемдер есептеген. Алайда, бұл аталған жүйеден алынатын жалпы пайданың тек бір бөлігі ғана. Бұл мәселенің мән-жайы келесі бөлімде толығырақ қарастырылады.
Табыс көздеріне талдау
2025 жылдың қорытындысы бойынша инвестициялық табыс көлемі 1 780 млрд теңгені құрады. Осы орайда аталған қаражаттың қалыптасу көздеріне тоқталу қажет.
Жеке басқарушы компаниялардың иелігінде 88,6 млрд теңге шоғырланған, олардың кіріс деңгейі 11-12%. Ал негізгі активтер — 25,1 трлн теңге Ұлттық банктің басқаруында, мұндағы инвестициялық кірістілік көрсеткіші 2025 жылы 7,43%-ды құрады. Айта кететін жайт, 2025 жылы ресми инфляция деңгейі 12,3% болды. Демек, барлық «инвестициялық» табыстарға қарамастан, зейнетақы активтерінің нақты құны бағаның өсу қарқынынан кейін қалып, іс жүзінде төмендеген.
Бұл ретте «инвестициялық» ұғымының шартты түрде қолданылуының өзіндік себебі бар. БЖЗҚ-ға бағытталатын қаражат нақты экономикалық жобаларға емес, негізінен қаржылық «бағалы қағаздарға», яғни борыштық міндеттемелерге орналастырылады.
Зейнетақы жинақтарының 20,9 пайызы (шамамен 5,3 триллион теңге) шетелдік активтерге орналастырылған. Бұл еліміздегі ішкі инвестициялық қажеттіліктің жоғары екендігіне қарамастан, капиталдың сыртқа бағытталып отырғанын көрсетеді.
Мемлекеттік бағалы қағаздардың жалпы үлесі 63,2 пайызды құраса, 2025 жылдың соңындағы көрсеткіш бойынша тікелей Қаржы министрлігінің борыштық міндеттемелеріне тиесілі үлес — 43,5 пайыз немесе 11 триллион теңге. Аталған борыштық құралдар бойынша кірістілік мөлшерлемесі 15-тен 15,9 пайызға дейінгі аралықта тұр. Осы орайда Қаржы министрлігінің өз міндеттемелерін өтеу көздеріне назар аударған жөн. Министрлік тікелей өндірістік қызметпен айналыспайтындықтан, төлемдерді мемлекеттік бюджет есебінен жүзеге асырады. Нәтижесінде, 2025 жылы бюджеттен шамамен 1,7 триллион теңге осы мақсаттарға бағытталды. Бұл елдегі бюджет тапшылығының жоғары деңгейі жағдайында мемлекет қаржысына қосымша салмақ түсіріп отыр.
Мемлекеттік бюджеттің (республикалық және жергілікті деңгейлерді қоса алғанда) 2025 жылғы атқарылу көрсеткіштеріне сәйкес: кірістер 29,87 трлн теңгені, шығыстар 33,44 трлн теңгені, ал тапшылық 4,38 трлн теңгені құрады. Сонымен қатар, мемлекеттік борышқа қызмет көрсетуге 2,66 трлн теңге бағытталды, бұл қаражаттың басым бөлігі жоғарыда аталған борыштық міндеттемелерді өтеуге жұмсалды.
Бюджеттің зейнетақы жүйесіне қатысты көрсеткіштеріне тоқталсақ: жеке табыс салығы (ЖТС) бойынша түсімдер 2,85 трлн теңгені, әлеуметтік салық 1,87 трлн теңгені құрады.
Осылайша, еңбекақы қорынан бюджетке түсетін салықтық түсімдердің жалпы көлемі 4,72 трлн теңге болса, зейнетақы төлемдеріне бағытталған шығыстар 5,88 трлн теңгеге жеткен. Нәтижесінде кіріс пен шығыс арасындағы алшақтық 1,16 триллион теңгені құрап отыр.
Сонымен қатар, 2025 жылы бюджет айналымынан тыс, тікелей БЖЗҚ-ға 2,67 трлн теңге көлемінде міндетті зейнетақы жарналары аударылды, бұл іс жүзінде зейнетақы салығы болып табылады. Еске сала кетейік, аталған кезеңде бұл қаражаттың зейнеткерлерге төлем түрінде қайтарылған үлесі небәрі 674 млрд теңге болды. Қорыта айтқанда, еңбек және зейнетақы саласындағы бюджеттік түсімдер мен шығыстарды теңгерімдеу барысында бір триллион теңгеден астам қаражат тапшылығы байқалса, БЖЗҚ айналымға қосылмайтын тағы 2 триллион теңге көлеміндегі активтермен толықты.
Қорытынды
Қазақстанға сырттан таңылған және Үкімет пен Ұлттық банк тарапынан қолдау тауып отырған қазіргі БЖЗҚ жүйесі іс жүзінде азаматтардың табысы мен мемлекеттік бюджеттен қаражатты алып, оны қаржылық нарықтағы тиімсіз активтерге бағыттайтын тетікке айналды. Егер аталған жүйе болмаған жағдайда, мемлекет бюджет тапшылығының негізгі бөлігінен арылып, қосылған құн салығын (ҚҚС) арттыру қажеттілігін жояр еді. Сонымен қатар, бұл зейнетақымен қамсыздандыру деңгейін жақсартуға және энергетика мен ТКШ салаларын тарифтердің күрт өсуіне әкеп соғатын шетелдік қарыздар есебінен емес, азаматтардың өз жинақтары есебінен инвестициялауға мүмкіндік берер еді. Бұл тетіктерді іске асыру жолдары – уақыт еншісіндегі мәселе. Алайда, қазіргі таңда БЖЗҚ-ның қаржылық жүйедегі тежеуші факторға айналғанын және оған қатысты түбегейлі реформалар қажет екенін түсіну маңызды.
