Екі апта бұрын АҚШ президенті Израиль премьер-министрінің ықпалымен Ирандағы режимді құлату мақсатында әскери операция бастады. Бастапқы есеп бойынша бұл қақтығыс жылдам жеңіспен аяқталуы тиіс еді. Алайда соның салдарынан жеті америкалық әскери қызметкер қаза тауып, 140 адам жараланды. Бұл – тек ресми деректер. Ормуз бұғазының жабылуы мұнай жеткізілімінде тарихтағы ең ірі іркілістердің біріне әкелді. Сонымен қатар Иран зымырандары мен дрондары Парсы шығанағы мен Израиль аумағындағы нысандарға шабуылдарын жалғастырып келеді. Тегеран билігі қысымға қарамастан, қаза тапқан Жоғарғы көшбасшы Хаменейдің орнына оның ұлы тағайындалды. Нәтижесінде Иран билігі қарсы тұруға қабілетті екенін көрсетіп, Нетаньяху мен Трамп күткеннен әлдеқайда төзімді екенін дәлелдеді.
Ирандық сарапшылар соғыстың жаңа, әлдеқайда тұрақсыз кезеңге өткеніне алаңдаушылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл жағдай бір жағынан сыртқы күштердің ықпалымен ел ішінде тұрақсыздық немесе азаматтық толқуларға әкелуі мүмкін, ал екінші жағынан аймақтағы қақтығыс ошақтарының кеңеюіне және әлемдік энергетикалық нарықтарға қысымның күшеюіне себеп болуы ықтимал. Билік ішкі қауіпсіздік шараларын күшейтіп, «Басидж» қауіпсіздік күштерінің әрекет ету тәртібін қайта қарастырып, қоғамдық орындардағы бақылауды сақтау үшін үкіметті қолдайтын жақтастарын жұмылдырып жатқаны байқалады. Мәліметтерге сәйкес, бірнеше қалада үкіметті қолдау митингілер өтті. Иранның ресми тұлғалары өз жақтастарын көшеге шығуға ашық түрде шақырып, соғыс жағдайында оппозициялық топтардың қоғамдық пікір қалыптастыруына жол бермеуге шақырған. Сонымен қатар мемлекеттік БАҚ мәліметінше, Тегеранда израильдік дрондар «Басидж» ұйымының кейбір мүшелерін өлтіргені туралы хабарлардан кейін бұл құрылымның операцияларына қосылғысы келетін жаңа еріктілер, оның ішінде әйелдер де болған.
Мемлекеттік БАҚ қауіпсіздік күштеріне жасалған шабуылдар биліктің негізгі тірегін қорқыта алмайтынын көрсетіп отыр.
Ұзаққа созылған екінші майдан
АҚШ пен Израиль бастаған коалицияға қарсы соғыста Иранның стратегиялық қадамдарының бірі – Ливан бағытында екінші майдан ашу болды. Бұл майданның ерекшелігі – АҚШ-та қару-жарақ пен от күші жағынан айқын басымдық бар. Ал оған қарсы тарапта, яғни «Хезболлада», шығынға қарамастан табандылық пен қайсарлық басым. Израиль мен АҚШ соғыс шығындарын есептеуден үміт үзгендей. Қарсыласты жою үшін құны үш миллион долларға дейін жететін зымырандар қолданылуда. Нысанаға дәл тимесе де, тіпті дәл тиген соққылардың саны мүлт кеткендерден әлдеқайда көп болса да бомбалау жалғаса бермек.
Иран мен оның әлсіреген одақтасы «Хезболла» қозғалысына келетін болсақ, оларға шыдамдылық пен табандылық тән, сондай-ақ бұл құрылымдардың шығындарға төзу деңгейі жоғары. Мәртебесі мен маңыздылығына қарамастан, басшылардың қаза табуын осы дүниедегі олжа және о дүниедегі сауап деп санайтындардың ұстанымы бұған нақты дәлел бола алады. Олар үшін мыңдаған адамның қаза болуы мен тұрғылықты жерінен қоныс аударуы — жасалған қастандықтарға қайтарылған стратегиялық жауап болып табылады.
Осылайша, қару-жарақ пен оқ-дәрінің молдығына шектен тыс табандылық пен адам шығынына бейжай қарау үрдісі қарсы тұруда, бұл жағдай бір ғана нәтижеге әкеп соғады… Қазіргі соғыс пен одан кейін қайталанатын қақтығыстар — тек уақыт еншісіндегі мәселе, ал кез келген тоқтау — жауынгерлер үшін жай ғана үзіліс. Тарих деректері мұны талай рет дәлелдеген. Таяу Шығыстағы соғыстар да бұл заңдылықтан тыс емес.
Ирандағы стратегиялық талқылаулар қақтығыстың неғұрлым күрделі аймақтық кезеңге өтіп жатқанын айғақтайды. «Хезболла» іс-қимылының шиеленісуі Америка Құрама Штаттары мен Израильді әскери күштерін бірнеше бағытқа бөлуге мәжбүрлеу арқылы Иранға түсетін қысымды азайту тәсілі ретінде қарастырылуда. Мәліметтерге сәйкес, «Хезболланың» жаппай зымырандық шабуылдарына жауап ретінде Израиль Ливандағы аталған ұйымның инфрақұрылымына бірнеше ірі соққы берді. Ирандық сарапшылардың пайымдауынша, екінші майданның ашылуы Израильді ресурстарын Ливан бағытына қайта бөлуге немесе соғыс ауқымының одан әрі кеңею қаупіне бас тігуге мәжбүр етуі мүмкін.
Дегенмен, қақтығыс географиясы кез келген жағдайда кеңеюі мүмкін. Себебі АҚШ-қа өз гегемониясын сақтап қалу үшін тек минералды ресурстар ғана емес, сонымен қатар теңіз бен құрлықтағы стратегиялық логистикалық шығу жолдары бар жаңа базалар қажет. Соған байланысты, олар Таяу Шығысты және алтын, алмас, уран мен өзге де табиғи ресурстарға бай бүкіл Африка құрлығын одан ары иелену мақсатында африка-араб әлемін бөлшектеуге ұмтылатын болады.
Хабарларға сәйкес, Израиль Йемендегі хуситтерге қарсы әрекет ету үшін «Сомалилендте» әскери база ашу мүмкіндігін қарастырып жатыр. Мұндай қадам жүзеге асса, қақтығыс Африка мүйісі аймағына таралып, хуситтер үшін жаңа шабуыл нысандары пайда болуы мүмкін. Ирандық сарапшылардың пікірінше, Йемен майданы да белсенді кезеңге өтуі ықтимал. Бұл АҚШ пен Израильдің аймақтағы әскери ресурстарына қосымша салмақ түсіруі мүмкін.
Сонымен қатар, Мысыр тарапы өзінің қатаң ұстанымын білдірді. Мысыр Сыртқы істер министрі Бадр Абд әл-Ати АҚШ Президентінің Араб және Африка істері жөніндегі аға кеңесшісі Массад Булоспен телефон арқылы сөйлесу барысында «Сомалилендті» мойындаудан үзілді-кесілді бас тартты. Министр мұндай қадамды халықаралық құқық нормалары мен Сомали егемендігін өрескел бұзу, сондай-ақ Қызыл теңіз аймағындағы тұрақтылыққа нұқсан келтіру деп атады. Әл-Ати АҚШ өкіліне «Сомалилендтің» ешқашан мойындалмайтынын жеткізді. Сондай-ақ, келіссөз кезінде Мысыр СІМ басшысы Суданның біртұтастығы мен аумақтық тұтастығына нұқсан келтіретін кез келген әрекетке өз елінің түбегейлі қарсы екенін мәлімдеп, берік ұстаным танытты.
Соғыстың дамуына қарай оған қосымша әскери бағыттардың тартылу ықтималдығы артып келеді. Сарапшылардың пікірінше, Сирия қақтығыстың жаңа эскалация алаңына айналуы мүмкін. Кейбір сарапшылар Сирия әскери күштері Израильмен үйлесіп «Хезболлаға» қарсы қолданылуы мүмкін деп ескертеді. Мұндай жағдайда Иран немесе Ирактағы шиит жасақтары сириялық нысандарға қарсы жауап әрекеттеріне баруы ықтимал. Ирактағы бұл топтар бұған дейін Сирия президентіне Ливанға қарсы қандай да бір әрекеттен сақ болуды ескертіп, мұндай қадам бүкіл «Қарсылық осіне» қарсы соғыс жариялаумен тең болатынын мәлімдеген.
Әскери іс-қимылдардың барысы Израиль мен Түркия армияларының тікелей қақтығысу ықтималдығын да жоққа шығармайды. Израильдің бұрынғы премьер-министрі Нафтали Бенет Ираннан кейінгі келесі нысана Түркия болатынын ашық мәлімдеді.
Соғыстың экономикалық салдары
Соғыстың экономикалық салдары барған сайын айқындала түсуде. Халықаралық энергетика агенттігі әлемдік нарықты тұрақтандыру мақсатында стратегиялық қордан шамамен 400 миллион баррель мұнай бөлінетінін жариялады. Осы шараларға қарамастан, Ормуз бұғазы арқылы кеме қатынасының толықтай дерлік тоқтауы және қақтығыстан туындаған ірі іркілістер салдарынан энергетика нарығындағы кернеу сейілмей тұр. Дональд Трамп мұнай бағасы төмендей бастағанын айтқанымен, АҚШ өз мақсаттарына жетпейінше соғысты тоқтатпайтынын меңзеді. Бұл, өз кезегінде, Вашингтонның соғысты аяқтауға қатысты әлі де нақты жоспары жоқ деген болжамдарға түрткі болуда. Керісінше, соғыстың он үшінші күні америкалық Boeing компаниясының Израильмен 289 миллион доллар көлемінде келісімшартқа отырғаны белгілі болды. Құжат бойынша, әуеден тасталатын бес мыңнан астам жаңа «ақылды» бомба жеткізілмек. Бұл қаруларды өндіруге 36 ай қажет болғанымен, олар Тель-Авивтің күн санап азайып бара жатқан оқ-дәрі қорын толықтыруға тиіс.
Әрине, Израильдің «ақылды бомбаларға» және өзге де қару-жарақ пен оқ-дәрі өндірісіне кететін орасан зор шығындарды өтеуге қауқары жетеді. Алайда бұл қаражат, негізінен, денсаулық сақтау, білім беру және басқа да әлеуметтік салаларға бөлінетін бюджетті қысқарту есебінен табылып отыр. Мұндай қадам соғыс басталғалы бері елдегі алғашқы ірі үкіметке қарсы наразылықтардың туындауына себеп болды. Бұған қоса, Израиль АҚШ пен өзге де халықаралық ұйымдар бөлетін қаржылық көмекті де иеленіп келеді. Сонымен қатар, дүниежүзілік еврей қорлары Ақ үй әкімшілігіне қомақты қаражат аударуда. Айтуынша «Нетаньяхудың соғысы» деп сипатталатын бұл қақтығыстарда құны 100 мыңнан 3 миллион долларға дейін жететін зымырандар қолданылуда.
Дегенмен, соғыстағы шығын көлемі қолданылған қару-жарақ пен оқ-дәрінің жойқын күшіне немесе олардың құнына ғана байланысты емес. Әскери шығындар қаншалықты жоғары болса да, олар соғыс әкелетін нақты зардаптармен салыстырғанда мәселенің тек бір жағы ғана болып қала бермек. Мұны статистикалық деректерден, тіпті шамамен алынған көрсеткіштерден де байқауға болады. Мәселен, қазірдің өзінде Америка халқының наразылығын тудырған тұтыну бағаларының өсуін мысалға алуға болады. Осы жағдай Дональд Трампты соғыстың аяқталуға жақын екенін айтып, ахуалды жұмсартуға мәжбүр етті. Алайда нақты деректер Нетаньяху белгілеген соғыс мақсаттарының әлі орындалмағанын айғақтайды.
Соғыс әлі де жалғасуда, соның салдарынан қан төгіліп, «ақылды» және «қарапайым» зымырандар саудасы мен қару-жарақ айналымы өсе бермек. Бұл жағдай шешім қабылдаушы тұлғалар адамзат тағдырын өз мүддесіне пайдаланған сайын әлемнің зардап шеге беретінін айғақтайды. Өйткені қару-жарақ пен оқ-дәрі өндіретін компаниялар салық төлеушілердің қаржысы есебінен өз пайдасын еселеп отырғаны — ащы да болса шындық. Ірі әскери компаниялар үшін жоғары табыс алу — қызметінің негізгі мәні. Алайда бұл «ақылды» бомбалар, ұшыру қондырғылары, ұшақтар мен авианосецтер секілді әскери техникалардың шығынын ақтау үшін әрдайым қисынсыз жоспарлар қажет деген қағиданы бекіте түседі. Осылайша, адами келбетін жоғалтқан алпауыт байлардың шағын тобы өз пайдасын қамтамасыз етіп отыр. Негізінде, жекеменшік әскери компаниялардың табысын мемлекет үшін тікелей шығын деп есептеген абзал.
Парсы шығанағы елдерінің шығындары
Сонымен қатар, Парсы шығанағы елдеріндегі саяси жағдай жария болған мәлімдемелерден гөрі әлдеқайда күрделі сипатқа ие. Reuters агенттігі келтірген мәліметтерге сүйенсек, аймақтағы кейбір ел басшылары АҚШ соғысқа асығыс араласып, өңірлік серіктестерін нақты ұзақ мерзімді жоспарсыз қақтығысқа тартып алды деп есептейді. The Financial Times ұсынған мәліметтерде алдын ала есептеулер бойынша, соғыс қимылдары басталғалы бері Парсы шығанағы монархиялары 15 000 000 000 доллар шығынға батқан.
Ирандық сарапшылар бұл мәліметтерді Парсы шығанағы елдерінің қорғаныс жүйелеріне ауқымды инвестиция салғанына қарамастан, Вашингтонның қауіпсіздік кепілдігін қамтамасыз ету қауқарына күмәнмен қарай бастады. Иран тарапының ұстанымы бойынша, қазіргі шиеленіске қарамастан, географиялық факторлар түбінде Парсы шығанағы мемлекеттерін Тегеранмен қарым-қатынасты сақтауға мәжбүр етеді. Ирандық шолушылар соғыс аяқталғаннан кейін аймақ елдері Америка Құрама Штаттарымен стратегиялық іс-қимылдың кейбір тұстарын қайта қарауы мүмкін деген пікірде.
Ресей мен Қытай Иранды қолдайды
Ирандық бақылаушылар Ресей мен Қытайдың халықаралық ұйымдарда АҚШ—пен ашық текетіреске бармағанымен, Тегеранға дипломатиялық және өзге де бағыттар бойынша қолдау көрсетуді жалғастырып жатқанын алға тартады. Дипломатиялық тұрғыдан алғанда, ирандық сарапшылар Ресей мен Қытайдың БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі дауыс беру кезінде қалыс қалу туралы шешіміне прагматикалық тұрғыдан баға беріп отырғандай. Олардың пайымдауынша, қос мемлекет араағайындық жасауға тырысқанымен, Парсы шығанағы елдерінің өз аумағында АҚШ-тың әскери базаларын орналастырудан бас тартатынына кепілдік бере алмады. Соған байланысты, дауыс беру кезінде қалыс қалуы таңданыс тудырмады. Дегенмен, Мәскеу мен Бейжің Тегеранды барынша қолдайтынын және Иранның егемендігі мен аумақтық тұтастығын қорғайтынын ресми түрде мәлімдеді.
Шиеленістің өршуі
Иранның стратегиялық пайымдауынша, АҚШсоғыс ауқымын одан әрі кеңейтуге баруы мүмкін. Ақ үйде талқыланып жатқан сценарийлер арасында Иранның экономикалық және энергетикалық инфрақұрылымына шабуыл жасау, құрлықтағы әскерді шектеулі мөлшерде орналастыру және «Басидж» секілді қауіпсіздік күштеріне кең көлемде соққы беру жоспарлары бар. Тұтастай алғанда, екі аптаға созылған ұрыс қимылдары бұл қақтығыстың аймақтық ықпал ету, Иранның ішкі тұрақтылығы және әр тараптың экономикалық әрі саяси шығындарға төтеп беру қабілеті сыналатын ауқымды күреске ұласып жатқанын көрсетеді.
Reuters агенттігі өз сараптамасында Иран соғысты «төзімділік сыналатын қатал бәсекеге» айналдыру арқылы АҚШ пен Израильден айласын асыруды көздеп отырғанын жазады. Агенттіктің айтуынша, АҚШ пен Израильдің соққыларына және негізгі тұлғалардың қаза табуына қарамастан, Ислам революциясы сақшылар корпусы (ИРСК) жағдайды толық бақылауда ұстап отыр. Олар ұрыс қимылдарына басшылық жасап, алдын ала әзірленген жоспарларды іске асыруда, сондай-ақ соғыстың стратегиясы мен мақсаттарын айқындауда.«Тегеран үшін бұл — мемлекеттің тағдыры сынға түскен ауқымды қақтығыс. Өз амандығына қатер төнгендіктен, Иран тарапы аймақтық деңгейдегі жалпылама күйреуге де бас тігуге даяр. Қазіргі таңда бұл ел зардап шеккеніне қарамастан, бұрынғыдан да қауіпті сипат алған жаралы жыртқышқа ұқсайды», — деп жазады басылым.
Сарапшылардың пікірінше, Иранның КатарданСауд Арабиясына дейінгі энергетикалық орталықтарға бағытталған соққылары — АҚШ-қа оның одақтастары арқылы барынша экономикалық нұқсан келтіруді көздейтін жоспардың бір бөлігі. Бұл — көршілес елдерге, Еуропа мен АҚШ-қа түсетін шығындарды әдейі арттыру әрекеті. Тегеран энергия ресурстарының бағасын көтеріп, Батыс экономикасына қаржылық қиындықтар туғызу арқылы Вашингтонды шегінуге мәжбүрлеуді көздейді. Алғашқы белгілер бұл стратегияның нәтиже бере бастағанын көрсетеді: мұнай бағасы күрт өсіп, бензин құны қымбаттауда. Ал Вашингтондағы ішкі кернеу қарашадағы аралық сайлау қарсаңында туындаған экономикалық зардаптармен тұспа-тұс келіп, күшейе түсті.Сарапшылардың пайымдауынша, Дональд Трамп осындай қысымның әсерінен Иранның Жоғарғы көсемінің көзін жоюды, ядролық және зымырандық әлеуеті мен негізгі әскери инфрақұрылымын талқандауды алға тартып, «жеңіс» жариялауы мүмкін. Осылайша, ол өз елі үшін тиімсіз соғыстан шығудың жолын табуды көздейді.
Батыс сарапшыларының пайымдауынша, Тегеран үшін бұл текетіресте «аман шығудың» өзі жеткілікті. Иранның стратегиялық инфрақұрылымының айтарлықтай бөлігі қираған күннің өзінде, ел басшылығы тарихтағы ең ірі әскери күштердің біріне қарсы тұрып, мемлекеттілігін сақтап қалғанын жеңіс ретінде жариялай алады.
Иран Венесуэла емес
Трамптың соғысты кез келген уақытта тоқтата аламын деген мәлімдемесіне қарамастан, бұл тығырықтан шығудың оңай жолы көрінбейді. Бұл соғыс Америка президентінің сыртқы саясаттағы ең үлкен қателігіне айналуы мүмкін. Мәселен, бұл қақтығысты әскери, дипломатиялық, экономикалық және стратегиялық тұрғыдан жоспарға сай жүзеге асқан Венесуэла операциясымен салыстырып көріңіз. Ирандағы жағдай барлық бағыттар бойынша оған мүлдем қарама-қайшы болып, айтарлықтай ауыр зардаптарға әкелді.
Бұған дейін Вашингтон Тегеранға бірнеше мәрте соққы берген болатын: генерал Касем Сулейманиді өлтіруі, Израильмен арадағы он екі күндік соғыс, Дамаск басып алынғаннан кейін «Қарсыласу белдеуінің» әлсіреуі, «Хезболла» басшылығының көзі жойылуы және хуситтерге жасалған шабуылдар. Ол кезде Тегеран тарапы жауап қайтаруға асықпай, ұстамдылық танытқан еді. Ал Венесуэладағы операцияның тез әрі еш қиындықсыз жүзеге асуы Трамптың Иранды да Америкаға қарсы келе алмайтын дәрменсіз ел ретінде қабылдауына себеп болды. Иранның жағдайы тым нашарлап — экономикасы күйреп, әскері басшысыз қалып, қаңтардағы халық толқуы күшпен басылса да, қайта тұтануға дайын тұрған сәтте — Вашингтон мен Израиль мұны режимді құлатуға қолайлы тарихи сәт деп ұйғарды.
Алайда Иранды Венесуэламен салыстыруға болмайды. Бұған дейінгі АҚШ-тың соққылары Ислам Республикасының егемендігіне тікелей қауіп төндірмеген еді, сондықтан Тегеран оларға байсалдылықпен, шектеулі деңгейде ғана жауап берді. Ал бұл жолы Вашингтон мен Израиль бастапқыда-ақ өз шабуылдарын режимді құлатуды көздейтін операция ретінде ұсынды. «Мен иран халқын құтқарамын! Ирандықтар, билікті өз қолдарыңа алыңдар!» деген ұрандар айтылып, алғашқы қадам ретінде аятолла Әли Хаменеи мен Иранның жоғарғы басшылығының басым бөлігінің көзі жойылды. Бірақ бұл қадам олар үшін күтпеген тұзақ болып шықты.
Financial Times басылымының хабарлауынша, тіпті ирандық диссиденттердің өзі АҚШ пен Израильдің соққыларын қолдамады және режимді өзгерту қажеттілігіне күмәнмен қарайды. Ресми мәліметтер бойынша, әуе шабуылдары салдарынан мыңнан астам бейбіт тұрғын қаза тауып, сегіз мыңнан астам үй зақымдалған немесе қираған. Соғыстың басталғанына екі аптаболса да, елде бұрынғыдай жаппай үкіметке қарсы наразылықтар байқалмайды. Керісінше, тіпті оппозициялық көзқарастағы азаматтардың арасында да отансүйгіштік сезімі оянып, мемлекеттің ыдырап кетуі немесе жойылуы мүмкін деген қауіп күшейген. Қолданыстағы билікке деген наразылыққа қарамастан, соғыс халықты Отанды қорғау идеясының төңірегінде біріктіре бастады.
АҚШ-тың стратегиялық жеңіліске ұшырау қаупі
Иранның осы уақытқа дейін стратегиялық ұстамдылық танытып, іс жүзінде ұзаққа созылатын соғысқа дайындалғаны белгілі болды. Қазірдің өзінде АҚШ—тың Таяу Шығыста ірі стратегиялық жеңіліске ұшырау қаупі айқын сезіле бастады. Бұл — негізсіз тұжырым емес. Бұл пайымдау АҚШ-тың облигациялар нарығының тұрақтылығына кері әсерін тигізуі мүмкін жанама факторларды ескере отырып жасалған.
Қақтығыстың теңіздегі көрінісі ерекше назар аудартады. Жақында G7 басшылары теңіз қатынасын қалпына келтіру және энергетика нарықтарын тұрақтандыру мақсатында Ормуз бұғазында коммерциялық кемелерді сүйемелдейтін үйлестірілген әскери-теңіз миссиясын ұйымдастыру мүмкіндігін талқылады. Дегенмен, Reuters агенттігінің хабарлауынша, АҚШ Әскери-теңіз күштері қазіргі уақытта коммерциялық кемелерді бұғаз арқылы алып өту тым қауіпті екенін, сондықтан оған мүмкіндік жоқтығын іс жүзінде мойындады. Бұл — АҚШ флоты тарапынан жасалған өте маңызды мәлімдеме. Көптеген сарапшылар Иранның бұғазды тиімді түрде миналау қабілетіне күмәнмен қарағанымен, барлау мәліметтері мұны теріске шығарып отыр. Мәліметтерге сәйкес, Иранның иелігінде 2000-нан 6000-ға дейін теңіз минасы бар. Олардың қатарында қашықтықтан басқарылатын қытайлық EM-52 реактивті миналары мен жағалаудағы қондырғылардан мина тастауға қауқарлы ирандық «Фаджр-5» кешендері бар.
Әлемдік мұнай тасымалына кедергі келтіретін үрей факторын қалыптастыру үшін аз ғана мина жеткілікті. Егер АҚШ Әскери-теңіз күштерінің өзі бұл аймаққа кіруді тым қауіпті деп санаса, американдық мина іздеуші кемелердің бұғазды қалай тазартатыны түсініксіз. Жапония минадан тазарту операциясына қатысудан үзілді-кесілді бас тартты. Бұған қоса, Иранның кемеге қарсы зымырандары мен электрлі торпедаларының қаупі тағы бар. Сондықтан Иран тарапы рұқсат бермейінше, жақын арада Ормуз бұғазын коммерциялық тасымал үшін ашу іс жүзінде мүмкін емес болып көрінеді.
Халықаралық қатынастардың жаһандық трансформациясы басталғалы бері белгісіздік факторы саяси және әскери шешімдердің тұрақты элементіне айналды. Ол мемлекеттердің күш-қуатын бағалауға, тежеу тетіктеріне және мүдделер қақтығысына тікелей әсер етуде. Әлемдегі соңғы жедел өзгерістер ағынында мемлекеттердің аман қалуының табиғи тәсілі ретінде қалыптасқан «стратегиялық белгісіздік» тұжырымдамасы айрықша маңызға ие болды. Себебі қазіргі мемлекеттер шешім қабылдау барысында ақпараттың жеткіліксіздігіне, халықаралық ортаның күрделілігіне және өзге субъектілердің іс-қимылын болжаудың қиындығына тап болып отыр.
Иран — осындай стратегияны қолданудың айқын мысалы. Соңғы жиырма жылда бұл ел стратегиялық белгісіздік пен тактикалық икемділікті ұштастырған сыртқы саясат моделін қалыптастырды. Бұл модель одақтастары мен қарсыластары үшін Тегеранның шынайы ниетін түсінуді қиындата түседі. Мұндай ахуал Кеннет Уолтц, Джон Миршаймер, Стивен Уолт, Роберт Джервис және Барри Бозан еңбектерінде сипатталған халықаралық жүйенің анархиялық табиғатымен, сондай-ақ бір мемлекеттің қорғаныс әрекеті өзгелер тарапынан қатер ретінде қабылданатын «қауіпсіздік дилеммасымен» тікелей байланысты. Бұған қоса, Иранның саяси жүйесіндегі шешім қабылдау орталықтарының көптігі (соның ішінде Ислам революциясы сақшылар корпусы мен діни құрылымдар), идеологиялық риторика мен прагматикалық дипломатияның өзара ұштасуы белгісіздік факторын одан ары күшейтеді. Таяу Шығыстағы шиеленіскен аймақтық жағдай мен Иранның АҚШ және Израильмен текетіресі де жағдайды күрделендіретін қосымша фактор болып табылады.
Стратегиялық белгісіздіктің ең айқын мысалы ретінде Иранның ядролық бағдарламасын атауға болады. Бұл мәселе 2002 жылы жария болғаннан бері халықаралық қатынастардың басты тақырыбына айналды. 2015 жылғы келісім санкцияларды алып тастау есесінен бұл бағдарламаға шектеу қойғанымен, 2018 жылы Дональд Трамп әкімшілігінің мәміледен шығуы жағдайды қайтадан беймәлім күйге түсірді. Нәтижесінде, Иранның ядролық әлеуетіне қатысты осы белгісіздік «жанама тежеу» факторын қалыптастырып отыр: қарсыластары Иранның нақты мүмкіндіктерін білмегендіктен, сақтықпен әрекет етуге мәжбүр.
Иран өз уранын тау қойнауына жасырып қойды. Енді оған жер бетіндегі ең қуатты бомбалар да қауіпті емес. Дегенмен, қазіргі уақытта біз осы стратегиялық белгісіздіктің аяқталу кезеңіне жақындап қалған сияқтымыз. 11 наурызда Fox News телеарнасы АҚШ барлау қызметіне сілтеме жасай отырып, Иран байытылған уранның қалған қорын Кирка тауындағы (Кух-э-Коланг-Газла) кешенге көшіргенін хабарлады. Бұл нысан — Натанздан оңтүстікке қарай бір миль жерде, гранит жыныстарының астында, 80-нен 100 метрге дейінгі тереңдікте орналасқан туннельдер жүйесі. CSIS ұйымының ақпан айында түсірілген жерсеріктік суреттері құрылыстың жеделдегенін растайды: туннельдердің көптеген кіреберістері, кіреберіс үстіндегі бетонды саркофагтар, қорғаныс қабырғалары, ауыр техникалар мен үйінділер — мұның бәрі 2025 жылғы соққылардан кейін Иранның жер үстіндегі уран байыту инфрақұрылымы қирап, ішкі нысандардың қарқынды түрде кеңейтіліп жатқанын көрсетеді.
2025 жылдың жазында Иранның Парчин ядролық нысанына соққы берген GBU-57 Massive Ordnance Penetrator снарядының салмағы 30 000 фунтты құрайды. Ол 200 фунтқа (шамамен 61 метр) дейінгі топырақ қабатын немесе 60 фунтқа (шамамен 18 метр) дейінгі темірбетонды тесіп өтуге қауқарлы. Алайда гранит — топырақ та, бетон да емес. Ол — тығыздығы мен беріктігі аталған екеуінен де асып түсетін магмалық тау жынысы. Жүз метрлік гранит қабаты 328 фунтқа тең. Ал GBU-57 снарядының грунтқа тереңдеуінің максималды шегі — 200 фунт. Демек, Иранның уран қоры Америка Құрама Штаттарының иелігіндегі ең қуатты әдеттегі қарудың жете алмайтын тереңдігінде, яғни тағы 128 фунт (шамамен 39 метр) қауіпсіз қашықтықта орналасқан.
2025 жылы «Түнгі балға» (Midnight Hammer) операциясы кезінде Иранның ядролық нысандарына он төрт GBU-57 снаряды тасталды. Соққылардың нәтижесінде центрифугалар істен шықты, бірақ олар Иранның ядролық бағдарламасын толықтай жоя алмады. Керісінше, бұл шабуылдар бомбаның тесіп өту мүмкіндігінің шегін көрсетіп берді. Содан кейінгі айларда Иран өз қоймаларын дәл осы шектен де тереңірек жерге салды. Фордо мен Натанзға тасталған әрбір бомба Иран үшін үлкен сабақ болды. Кирка тауы — Иранның басты қорғаныс шебі. Бұл кешен өзін жоюға арналған қарудың қауқарына төтеп беру үшін арнайы салынған стратегиялық бекініс.
МАГАТЭ-нің ресми деректеріне сәйкес, әскери іс-қимылдар басталғанға дейін Иранның иелігінде 60 пайызға дейін байытылған 440,9 килограмм уран қоры болған. Р. Гроссидің есебі бойынша, өткен жылғы әуе соққыларынан кейін бұл көрсеткіш шамамен 200 килограмды құрауы мүмкін. Аталған шикізатты тағы бір апта бойы қосымша байыту процесінен өткізу 7-ден 11-ге дейін ядролық оқтұмсық жасауға жеткілікті. Қазіргі уақытта бұл стратегиялық қор әдеттегі қарудың кез келген түріне төтеп бере алатын гранитті тау жыныстарының астында жасырылған. Сонымен қатар, ағымдағы жылдың 28 ақпанынан бастап Иран тарапы МАГАТЭ инспекторларына зақымдалған нысандарға кіруге шектеу қоюына байланысты, халықаралық бақылау мүмкіндігі толықтай тоқтатылды.
АҚШ Қорғаныс министрі Пит Хегсет соғыс жүргізудің шекті деңгейін белгіледі: ядролық қару қолданылмауы тиіс. Сонымен бірге, ядролық инфрақұрылым режимнің ауысу-ауыспауына қарамастан толық жойылуы керек. Бұл мақсатты жүзеге асырудың негізгі құралы ретінде GBU-57 зымырандары таңдалды. Алайда Кирка тауы бұл мүмкіндіктің шегіне айналды. Қару-жарақ өзі талқандай алмайтын нысанға тап болды. Осылайша, әскери іс-қимылдардың экзистенциалды минимумы «тас кедергіге» тірелді.
АҚШ-тың Иранға құрлық әскерін кіргізу ықтималдығы қандай?
Ендігі кезекте АҚШ ядролық дәуір басталғалы бері шешімін таппаған маңызды қадамға баруын, не бармауын анықтауы тиіс. Байытылған уран қорын әуе соққыларымен жою мүмкін емес. Оған тек құрлық арқылы ғана жетуге болады. Бұл — Сүлейманидің «мозаикалық доктринасына» сәйкес әрекет ететін Ислам революциясы сақшылар корпусының (ИРСК) бөлімшелері қорғайтын туннельдер кешеніне арнайы мақсаттағы күштерді енгізу деген сөз. Сондай-ақ, бұл 31 автономды қолбасшылықтан тұратын және он төрт күннен бері үздіксіз от ашып жатқан армиясы бар елдің аумағында жабық бұйрықтар негізінде әскери операция жүргізуді білдіреді.
Пентагон оқиғаның бұлай өрбуін жоққа шығармайды. Fox News телеарнасының жүргізушісі Джесси Уоттерстің айтуынша, бұл — тек арнайы жасақтың қатысуымен ғана бағындыруға болатын, іс жүзінде «алынбайтын қамал». Дегенмен, ресми мәлімдемелердегі тұжырымдардың мейлінше сақтықпен таңдалуы — мұндай қадамның шынайы ниеттен гөрі, стратегиялық ескертуге ұқсайтынын аңғартады.
Әуе соққылары мен аятолла Хаменеидің қаза болуы Иран режимін құлата алады дегенді кім олап тапқаны қызық. 2026 жылы 10 наурызда өткен құпия брифингтен кейін Коннектикут штатынан сайланған сенатор-демократ Дж. Ричард Блюменталь таңғы жаңалықтарда АҚШ-тың Иран аумағына өз әскерін кіргізуге ниетті екенін мәлімдеді. Алайда, қоғамның Таяу Шығыс проблемаларынан әбден қажығанын ескерсек, Конгресс америкалықтарды ауқымды құрлық соғысының қажеттілігіне қалай сендірмек? Әлде олар үшін қарапайым халықтың пікірі шынымен де маңызды емес пе?
АҚШ Таяу Шығыстағы кезекті соғыстың моральдық және қаржылық жүгін көтере ала ма? Әсіресе, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең үлкен шығындарға алып келетін, ұзақ уақытқасозылуы мүмкін қақтығысқа дайын ба? Егер АҚШ бұл соғыста айқын жеңіске жете алмаса, бұл іс жүзінде оның стратегиялық жеңілісі болмақ және арты ауыр зардаптарға соқтырады. Ал егер американдықтар қандай да бір жолмен «жеңіске» жетіп, Иранды тізе бүктірген күннің өзінде, олар бұл аймақта тұрақтап қала алмайды. Қалай болғанда да, оларға аймақтан кетіп, Американы қайтадан ұлы ету үшін өз елінің ішкі мәселелерін реттеумен айналысуға тура келеді.
Таңдау жолдары айқын: не қазір шегініп, стратегиялық жеңілісті мойындау керек, не болмаса америкалық қоғам мен халықаралық қауымдастық қаламайтын, әлдеқайда ауқымды әрі қауіпті қақтығысқа бой алдыру қажет. Трамп пен Нетаньяху американ және израиль халықтарын Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең үлкен апатқа итермелеген болуы мүмкін. Егер әлем, әсіресе АҚШ-тың одақтастары Вашингтонның күш көрсету қабілетіне деген сенімін біржола жоғалтса, не болатынын елестетіп көріңізші. Сондай-ақ, американдық сайлаушылардың алдағы уақытта АҚШ-Израиль қарым-қатынасына қалай қарайтынын да ойлап көріңіз. Вашингтонды тізе бүктіру үшін АҚШ-тың қарсыластарына бұдан артық мүмкіндік табу мүмкін емес.
Иранның байытылған уран қорын гранитті бункерлерден шығару операциясы Абботтабад миссиясынан әлдеқайда ауқымды әрі күрделі болмақ. Абботтабадтағы оқшау нысанмен салыстырғанда, Кирка тауы — 100 метрлік жартас астындағы, ИРСК әскерилері соңына дейін қорғайтын туннельдер жүйесі. Иран армиясы Касем Сүлеймани негізін қалаған «шаһид доктринасы» бойынша қолбасшысыз-ақ дербес соғысуға қабілетті. Бұл — қазіргі таңда бұйрықты аурухана төсегінен беріп отырған аятолланың қатысуынсыз да жұмыс істей беретін, ұзаққа созылған қарсылыққа арналған әскери жүйе.
АҚШ бұл соғыстан шығуға дайындалып жатса, Тегеран қақтығысты тоқтатудың өз шарттарын белгіледі: Вашингтон Иранға келтірілген шығынды өтеп, Парсы шығанағынан барлық американдық әскерлер мен базаларды шығаруы тиіс. Америкалық бомбалардың гранит тауды қиратуға қауқары жетпейді, ал МАГАТЭ инспекторлары оның ішіне кіре алмайды. Иранның Жоғарғы көшбасшысы нысан есігін ашудан бас тартып отыр. Тау қойнауындағы уран небәрі жеті күн ішінде ядролық қаруға айналуы мүмкін. Ал гранит тау келіссөз жүргізбейді.
