Қазақстанда «Болашақ» президенттік стипендиясы іске қосылғанына 30 жылдан астам уақыт өткен соң, ел интеллектуалдық элитаны қалыптастыруға бағытталған миллиардтаған қаражаттың іс жүзінде шетелге кетіп жатқан жағдайымен бетпе-бет келіп отыр. Бұл мәселені Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасының мүшесі — Тілеген Каскин жақында жасаған мәлімдемесінде айқын көрсетті. Оның айтуынша, 7,7 млрд теңге көлеміндегі «Болашақ» стипендиялары белгіленген критерийлерге сәйкес келмей берілген. Әлеуметтік лифт және экономиканың қозғаушы күші болуға тиіс бағдарлама не себепті сыбайлас жемқорлық дауларының көзіне айналды? Неліктен оның түлектері жиі қылмыстық істердің фигуранттары немесе елге оралмаған азаматтар қатарына қосылып жатыр? Бұл материалда еліміздің басты білім беру жобасының құлдырау тарихы талданады.
АЛДАМШЫ ТҮСІНІКТЕРДІ ҚАЙТА САРАЛАУ
««Болашақ» бағдарламасын басқару барысында елеулі тәуекелдер бар. Жалпы іріктеу талаптарына сәйкес келмегеніне қарамастан, 340 үміткерге 7,7 млрд теңге көлеміндегі стипендия министрліктің жеке шешімімен берілген. Сонымен қатар, бекітілген лимиттен тыс 151 стипендия тағайындалған», – деп Тілеген Каскин 27 сәуір күні Мәжілістегі үкімет сағатында жасаған баяндамасында мәлімдеді.
Мемлекет басшысы елде цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамыту басым бағыттардың бірі екенін нақты атап өткенімен, жоспарланған 54 жасанды интеллект стипендиясының тек 5-еуі ғана тағайындалып, қалғаны өзге бағыттарға бөлінген.
«Соңғы бес жылда жоғары білім беру жүйесіне жұмсалатын шығыс көлемі 246 млрд теңгеден 472 млрд теңгеге дейін өсті. Студенттер саны 625 мың адамға жетті, ал мемлекеттік білім беру тапсырысының көлемі 77 мыңнан астам грантты құрады.
Сонымен қатар жүргізілген мемлекеттік аудит қаржыландырудың екі есеге жуық өсуіне қарамастан, жоғары білім беру жүйесі сапа, ашықтық және нәтижелілік тұрғысынан сәйкес деңгейде ілгерілеуді қамтамасыз етпейтінін көрсетті», – деп Жоғары аудиторлық палата өкілі атап өтті.
Жалпы, мемлекеттік аудит елдің жоғары білім беру саласында бірқатар жүйелі мәселелерді анықтады:
- тұрақты әрі дәйекті стратегиялық логикасыз дамып келеді;
- мемлекеттік бақылау мен цифрлық басқару тетіктері жеткілікті деңгейде қалыптаспаған;
- мемлекеттік білім беру тапсырысы экономиканың нақты сұранысымен жеткілікті түрде ұштаспайды;
- мемлекеттік тапсырысты әкімшілендіруде нормативтік және есепке алу мәселелері сақталып отыр;
- тәуекелдің сезімтал аймағы студенттерді оқудан шығару және міндетті өтеу талаптарымен байланысты.
Жоғары аудиторлық палатаның қорытындысы айқын: қазіргі таңда жоғары білім беру жүйесі түпкі нәтижеден гөрі процесті қаржыландыруға көбірек бағытталған.
30 ЖЫЛДЫҚ ДАУЛАР
«Болашақ» бағдарламасы 1993 жылы құрылды. 33 жыл ішінде оны шамамен 13 мың қазақстандық тәмамдады. Бір қарағанда, бұл мақтан етуге тұрарлық елеулі нәтиже болып көрінеді. Алайда «Болашақ» айналасындағы түрлі күмәнді оқиғаларды ескерсек, мұндай бағалауға сақтықпен қарауға тура келеді.
2009 жылдың өзінде Халықаралық бағдарламалар орталығының (стипендия операторы) бұрынғы басшысы Альжан Бралиев 40 «жалған» стипендиатты тізімге заңсыз енгізді деген айыптауларға ілініп, бұл әрекеттер мемлекетке 134 млн теңге көлемінде залал келтіргені айтылған.
Ал 2017 жылы сол кездегі орталық басшысы Жанболат Мелдешов стипендиаттарды бейнежазбада «қойға теңеді» деген ақпарат қоғамға тарады. Бұл жағдай мекеме ішіндегі терең қайшылықтарды ашып көрсетті: қызметкерлер туыстық байланыстардың басымдығына және «қолайсыз» тұлғаларды шеттету әрекеттеріне шағымданған.
Аудиторлар мақсатты мемлекеттік қаражатты лицензиясынан айырылған банктердің депозиттеріне орналастыру фактілерін тіркеген.
Шетелде білім алғаннан кейін Қазақстанда кемінде 5 жыл жұмыс істеу міндеттемесі жүктелсе де, елге оралмаған студенттер мәселесі бұрыннан өзекті күйінде қалып отыр.
2023 жылы сенатор Андрей Лукин міндетті өтеу талаптарының мыңға жуық бұзылу дерегі бар екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, шамамен 270 түлек шетелде қалып, жобаны іс жүзінде эмиграция құралына айналдырған. Сондай-ақ ол үкіметтің назарын сол кезеңде мемлекет алдындағы міндеттемелерін орындамаған стипендиаттарға жұмсалған шамамен 6,6 млрд теңгені қайтару мәселесіне аударды.
«Жоғарыда аталған фактілер оқыту бағыттарының тиімсіз таңдалғанын көрсетеді. Алынған мамандықтар пайдаланылмайды, жекелеген жағдайларда жоба эмиграция құралына айналып, 270 түлек шетелде қалып қойған, сондай-ақ бұл жоба «оқу туризміне» ұласып кеткен. Іс жүзінде Орталық (Халықаралық бағдарламалар орталығы, — Ред.) мамандарды еңбек нарығының нақты қажеттіліктеріне сәйкес шетелде даярлау деңгейінің төмендігін көрсетіп отыр. Мұндай жағдайдың туындауына стратегиялық және бағдарламалық құжаттардың жоқтығы, сондай-ақ бейінді министрлік тарапынан үйлестіру жұмыстарының тиісті деңгейде жүргізілмеуі себеп болған».
Бұдан ертерек болған, 2016 жылы АҚШ-та «із-түзсіз жоғалып кеткен» Ержан Еліковтың оқиғасы жауапсыздықтың символына айналды. Бюджеттің 24 млн теңгесін жұмсаған ол отан алдындағы міндетін өтеудің орнына, әлеуметтік желілерде арандатушылық жазбалар жариялап, елмен «мәңгілікке қоштасқан» болатын.
«БОЛАШАҚ» ТҮЛЕКТЕРІ: ЕЛ МАҚТАНЫШЫНАН СОТ АЙЫПТАЛУШЫЛАРЫНА ДЕЙІН
Бағдарламаның тиімділігі, белгілі бір дәрежеде, оның түлектері арқылы көрініс табады. Түлектер тізімінде сәтті мансап құрғандар да, елеулі сәтсіздікке ұшырағандар да бар.
Салық төлеушілердің үмітін ақтаған тұлғалардың қатарында, мысалы, Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовты атауға болады. Ол – бүкіл қызмет жолында ешқандай даулы жағдайларға қатысы болмаған және елдің ақша-несие саясатын табысты жүзеге асырып отырған кәсіби мемлекеттік қызметкер.
Асхат Аймағамбетов — қазіргі Мәжіліс депутаты, ал бұрынғы Оқу-ағарту министрі — ел дамуына қосқан үлесі қомақты әрі даусыз, тиімді мемлекеттік қызметкердің тағы бір үлгісі.
Бағдат Мусин – «Қазақтелеком» басшысы, цифрлық даму саласының бұрынғы министрі – елдегі цифрландырудың қарқынды кезеңінде жетекші рөл атқарған және бүгінде де өз кәсіби бағыты бойынша жұмысын жалғастырып келеді.
Ал бұған мүлдем қарама-қайшы — «Болашақтың» атына кір келтірген бағдарлама түлектерінің ішінен шыққан алғашқы министр Қуандық Бишімбаев.
Ол 2001 жылы Джордж Вашингтон университетін тәмамдағаннан кейін мемлекеттік қызметте жоғарылады. Алайда 2017 жылы пара алу және бюджет қаражатын жымқыру күдігімен ұсталып, 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Жазасының екі жылын өтеген соң бостандыққа шығып, көп ұзамай азаматтық жұбайының өліміне байланысты аса ауыр қылмыс ісі бойынша қайтадан қоғам назарында болды.
Сонымен қатар, «Болашақ» бағдарламасының тағы екі түлегіне қатысты мысалдар бар. Оларға байланысты шетелде білім алуға жұмсалған бюджет қаражатының тиімділігіне біржақты баға беру қиын.
Ал Бауыржан Байбек – Алматы қаласының бұрынғы әкімі әрі «Нұр Отан» партиясы төрағасының экс-орынбасары – «Ескі Қазақстан» кезеңімен байланыстырылатын тұлғалардың бірі ретінде 2022 жылғы Қаңтар оқиғаларынан кейін елден тыс жерде жүр. Бір кездері «Болашақ» түлегі ретінде оған саяси аренада жоғары мансап күтілген еді.
Ал Зульфия Сулейменова – бұрынғы экология министрі – қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінде ерекше тапсырмалар жөніндегі елші қызметін атқарады. Ол жақында Астанада өткен RES-2026 саммитінде Қазақстанның экология саласындағы жетістіктері туралы баяндады. Алайда бұдан үш жыл бұрын, 2023 жылы «Семей орманы» резерватында адам шығынына әкелген ірі өрттен кейін, министр қызметін атқарып жүрген кезінде қаза тапқан орманшылардың туыстарымен кездесуде көз жасына ерік беруі қоғам тарапынан сынға ұшырады. Жас министрге дағдарыс жағдайында тиімді әрекет ете алмады және батыл шешімдер қабылдауда әлсіздік танытты деген айыптар тағылған. Кейінірек ол қызметін ауыстырып, Президент кеңесшісі болып бірнеше жыл бойы көпшілік назарынан тыс қалды.
ОЙЫН ЕРЕЖЕЛЕРІН ӨЗГЕРТЕТІН УАҚЫТ КЕЛДІ
Бір «болашақтықтың» бір жылдық оқу ақысы орта есеппен 35 млн теңге төңірегінде. 2022 жылдың өзінде Мәжіліс депутаты Айгүл Жұмабаева: «Осыншама шығын шығарылып жатса да, Қазақстан неліктен тапшы мамандықтар бойынша әлі күнге дейін мыңдаған шетелдік маман тартуға мәжбүр?» — деп, бағдарламаның тиімділігіне қатысты орынды сауал тастаған болатын.
«Кодекс аясында (Социалдық кодекс, ол кезде Мәжілісте талқыланып жатқан болатын — Ред.) сыртқы көші-қонға қатысты жаңа тәсілдерді іске асыру қарастырылған және Қазақстанға шетелдік ғалымдар мен тапшы мамандықтар бойынша басқа да мамандарды тарту үшін «Ашық Қазақстан» атты жаңа тұжырымдама жобасы дайындалды. «Болашақ» бағдарламасының жұмыс істеп тұрғанына 29 жыл болды, оған салық төлеушілердің қыруар қаржысы жұмсалуда. Бір «болашақтықтың» бір жылдық оқу құны шамамен 35 млн теңгеге дейін жетеді. Ал мамандар бұрынғыдай әлі де тапшы. Егер мыңдаған «болашақтықтың» ішінен қажетті 200 маман табылмаса және мемлекет жалақысы қазақстандықтардан бірнеше есе жоғары шетелдіктерді тартуға тағы да мәжбүр болса, бәлкім, бұл бағдарламаның тиімділігі мен мақсатқа сәйкестігі туралы мәселе көтеретін уақыт жеткен шығар?» — деп ол сол кездегі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Тамара Дүйсеновадан сұрады.
Бұған мынадай жауап берілген:
«Біз шетелдік мамандарды тартуға бір жылға арналған квота белгілейміз. Сонымен қатар, өз түлектерімізді жиі ескерусіз қалдыратынымыз рас. Осыған байланысты қазіргі таңда көші-қон саясаты тұжырымдамасында, сондай-ақ ілеспе заң жобасы ретінде енгізіліп жатқан «Халықтың көші-қоны туралы» заңға түзетулерде жұмыс берушілердің сұранысты бірнеше жылға алдын ала беруі қарастырылуда. Бұл шетелден мамандарды тарту қажеттілігін немесе бүгінгі күні даярланып жатқан, оның ішінде «Болашақ» бағдарламасы арқылы білім алған отандық мамандар есебінен осы сұранысты өтеу мүмкіндігін айқындауға жол ашады», – деп Еңбек министрі түсіндіріп, Оқу-ағарту министрлігі мен Ғылым және жоғары білім министрлігі бірлесіп құнды дағдылар рейтингін әзірлеп жатқанын хабарлады.
Алайда осы мәлімдемеден кейін оның нақты енгізілуі мен Қазақстанда әрі қарай қолданылуына қатысты қандай да бір ашық ақпарат табылмады.
Қазіргі жағдайда «Болашақ» бағдарламасы тағы да дағдарыс кезеңіне тап болғаны байқалады. Жоғары аудиторлық палата аудитіне дейін-ақ бұл жоба қазақстандықтардың санасында «таңдаулыларға арналған артықшылық» және «білім беру туризмі» ұғымдарымен байланыстырылып келген. Ал қазір оған қатысты сын одан әрі күшейе түсті – себебі «Болашақ» түлектерін оқытуға жұмсалған шығындар мен олардың ел дамуына қосқан нақты үлесі арасындағы өзара байланысқа қатысты жүйелі талдау жоқ.
