Орталық Қазақстанда жаңартылатын энергетика саласындағы ірі жобалардың бірі бастау алды: Қарағанды облысында қуаттылығы 500 МВт болатын жел электр станциясының құрылысына ресми түрде рұқсат берілді. Бұл жоба тек кезекті нысан емес, еліміздің «жасыл» экономикаға көшуіне және дәстүрлі энергия көздеріне тәуелділікті азайтуға бағытталған ауқымды қадам болып табылады.
Аталған жоба Қытайдың «China Energy International Group» компаниясы мен қазақстандық «Самрук-Энерго» акционерлік қоғамының серіктестігі аясында жүзеге асырылуда. Бұл ынтымақтастық Қазақстан мен Қытай арасындағы үкіметаралық келісімге негізделген, бұл бастаманың стратегиялық маңыздылығын айғақтай түседі.
Қарағандыдағы жоба — ауқымды жұмыстардың бір бөлігі ғана. Айта кетсек, Жамбыл облысында француздық TotalEnergies компаниясының қатысуымен қуаттылығы 1 ГВт болатын жел электр станциясы салынып жатыр. Сонымен қатар, Павлодар облысында қытайлық State Power Investment Corporation корпорациясымен бірлесіп, қуаты тағы 1 ГВт болатын ұқсас жоба іске асырылуда.
Мұндай жігерлі үн тек бұл жарияланымға ғана емес, жалпы Қазақстандағы «жаңартылатын» электр энергетикасының дәстүрлі энергия көздерін сенімді түрде ығыстырып жатқаны туралы хабарламалардың барлығына тән.
Егер есепке жүгінсек, 645 миллион долларға 500 МВт орнатылған қуат, яғни 1 кВт үшін 1,3 мың доллар — бұл арзан көрсеткіш. Әсіресе, болашақ Балқаш АЭС-імен салыстырғанда айырмашылық айтарлықтай: ондағы әрқайсысы 1200 МВт болатын екі блоктың құны 16 млрд доллар деп бағаланса, бұл 1 кВт үшін 6,7 мың долларды құрайды.
Дегенмен, өзге де көрсеткіштерді, соның ішінде орнатылған қуаттардың пайдалану мерзімін де салыстыру қажет. Егер атом электр станциясы толық тозғанға дейін кемінде 60 жыл қызмет етсе, күн және жел электр станциялары үшін бұл көрсеткіш бірнеше есе төмен. Бұл айырмашылық шамамен олардың құрылысына жұмсалатын күрделі шығындардың арақатынасына сәйкес келеді.
Келесі бір маңызды көрсеткіш — орнатылған қуатты пайдалану коэффициенті (ОҚПК). Тәуліктік және маусымдық электр кестесінің базалық жүктемесінде жұмыс істеу үшін арнайы салынатын атом электр станцияларында бұл коэффициент 0,8-ден басталып, одан да жоғары болады. Ал еліміздегі күн және жел электр станцияларына келетін болсақ… мұны өзіміз есептеп көрейік.
2026 жылдың бастапқы кезеңіндегі мәліметтер бойынша, Қазақстанда орнатылған жел энергетикасының қуаттылығы 1912 МВт-ты құрады, оның 2025 жылғы өнімі — 5401 млн кВт-сағ. Ал күн энергетикасының орнатылған қуаттылығы 1313 МВт болып, өткен жылғы өнімі 2075 млн кВт-сағ деңгейінде тіркелді. Айта кететін жайт, бір жылда 8760 сағат бар.
Осы деректер негізінде есептесек, жел қондырғыларының ОҚПК (Орнатылған қуатты пайдалану коэффициенті) көрсеткіші:
5401млн кВт-сағ/8760сағ/1912МВт= 0,32.
Күн энергиясы үшін ОҚПК көрсеткіші:
2075млн кВт-сағ/8760сағ/1313МВт = 0,21.
Нәтижесінде, бұл көрсеткіштер де АЭС-тің орнатылған қуаттылық құны мен ЖЭК (жаңартылатын энергия көздері), әсіресе күн станцияларының құны арасындағы айырмашылыққа шамалас деңгейде төмен болып шығады.
Ал енді салыстырудың ең негізгі тұсына келейік: «жаңартылатын» және дәстүрлі электр энергетикасы нысандары тәуліктік электр графигінің ең жоғары жүктеме түсетін — пиктік сағаттарында өздерін қалай көрсетеді?
Төмендегі деректерді негізге алайық: 2025 жылы Қазақстанда 123,1 млн кВт-сағат электр энергиясы өндірілсе, тұтыну көлемі 124,6 млн-ды құрады.
Энергия тапшылығы дәл ең жоғары жүктеме түсетін сағаттарда байқалып, бұл жетіспеушілік негізінен Ресейден келетін ағын есебінен жабылды. Осылайша, өткен жылы тағы да 3,7 млн кВт-сағат импортталды, бұл 2024 жылмен салыстырғанда бірден 42%-ға жоғары.
Есептеулеріміз үшін мынадай бастапқы мәліметтерді қолданамыз: жыл басындағы жағдай бойынша Қазақстан электр станцияларының жалпы орнатылған қуаты 26,8 ГВт-ты, ал қолда бар қуаты 22,8 ГВт-ты құрады. Қазақстанның Біртұтас электр энергетикалық жүйесі (БЭЖ) бойынша біріктірілген ең жоғары тұтыну көрсеткіші 2025 жылғы 27 желтоқсанда сағат 18:00-де тіркеліп, 17 540 МВт-қа жетті. Сол сағаттағы генерация көлемі 16 730 МВт-ты құрап, қуат ағыны 810 МВт болды. Оның ішінде Ресейден келетін импорт — 597 МВт, ал Орталық Азиядан келетін ағын — 213 МВт.
«Еуразия-24» редакциясы мен оқырмандар бір ауыздан: «Қалайша орнатылған қуат 26,8 ГВт бола тұра, жұмысқа дайын, яғни қолда бар қуат небәрі 22,8 ГВт-ты құрайды?» — деп сұрауы заңды. Тіпті осы көрсеткіштің өзі тұтынудың ең жоғары деңгейін жабуға толық жеткілікті болса да, желтоқсанның осы бір айрықша жүктеме түскен сағатында бүкіл Қазақстанның энергия жүйесі бойынша нақты генерация неге небәрі 16,7 ГВт болды?
Айта кету керек, сол желтоқсан кешінде энергетика саласы мамандарының кәсібилігі арқасында жүйе өз мүмкіндігінің шегінде тұрақты жұмыс істеп, электр энергиясын үздіксіз беріп тұрды.
Алайда, мұндай жағдайда Қазақстан энергия жүйесіндегі барлық орнатылған және қолда бар қуаттың төрттен біріне жуығы қайда жоғалып кетпек? Тұтынушы тарифтері арқылы толықтай дерлік өтелген бұл қуат неліктен ең қажетті сәтте жүйеде болмай шығады?
Бұл түйткілдің себебі де белгілі: бұл — «жасыл» энергетиканың тиімсіздігі. Жыл басына қарай Қазақстанда (біздің тарифтеріміз есебінен толық төленген) үш жарым мың мегаваттан астам «жасыл» қуат көздері іске қосылды. Бірақ ең жоғары жүктеме түсетін сағаттарда олардан кем дегенде 500-700 МВт алудың өзі — үлкен олжа.
Жел энергиясы бойынша 0,32, ал күн энергиясы бойынша 0,21-ге тең қуатты пайдаланудың мардымсыз коэффициенттері — орташа тәуліктік көрсеткіштер және бұлар көбіне жаз мезгіліне тән. Осы көрсеткіштердің төмендігіне қарамастан, бұл жобалар өз иелері мен инвесторлары үшін аса табысты болып отыр. Ал қысқы кештерде энергия жүйесі үшін күн станцияларының пайдалану коэффициенті нөлге тең болса, жел қондырғыларының берері — табиғаттың құбылмалы мінезіне ғана тәуелді.
Мұның басты себебі — жедел-техникалық реттеуге мүлдем көнбейтін «жасыл» қуат көздері энергия жинақтаушы жүйелермен жабдықталуы тиіс. Алайда, мұндай жинақтаушы құрылғылар тек соңғы жобаларда ғана қарастырылған, оның өзінде олардың сыйымдылығы жеткіліксіз екені алдын ала белгілі.
Мұндай жағдайда инвесторлардың белсенділік танытуына қаншалықты ынта болатыны күмән тудырады. Өйткені Энергетика министрлігі мен «Самұрық-Қазына» қорының (оның құрамындағы KEGOC арқылы жұмыс істейтін Жүйелік операторды қоса алғанда) ұстанып отырған бағыты кәсіби тұрғыдан да, институционалдық ашықтық тұрғысынан да сұрақтар туындатады. Нақтырақ айтқанда, мемлекеттік саясатта «жасыл» энергетиканы жедел ілгерілетуге айқын басымдық берілген.
Энергетика министрлігі мен «Самрук-Қазына» қоры (оның құрамындағы КЕГОК құрылымына Жүйелік оператор не себепті енгізілгені белгісіз) «жасыл» энергетиканы ілгерілетуде энергетикалық тұрғыдан кәсіби емес, ал өзге жағынан күмән тудыратын әдістерді қолданып отырса, «инвесторлар» несіне бас қатырсын? Бұл қолдау, тіпті, нарық қағидаттарына қайшы келетін өрескел сипатта жүзеге асырылуда: Жүйелік операторға, ең алдымен, «жасыл» энергияны сатып алу міндеті жүктелген. Күн мен желден энергия өндіріліп тұрған сәтте, қожайындар мен инвесторлар дәстүрлі станциялардың әлдеқайда арзан энергиясын нарықтан ығыстыру арқылы өз пайдаларын еселеп қайтарып алады. Ал күн ұясына батып, жел басылған сәтте — сұрау да, жауап та жоқ.
Дегенмен, Жаңа Қазақстанда мұндай істер үшін тиісті жауапкершілік тетігі орнайтын уақыт жетті.
Қорыта келе мына есепке назар аударып өтейік: 2025 жылы өндірілген 123,1 млрд кВт-сағатты жыл бойғы 8760 сағатқа шақсақ, орташа қуаттылық небәрі 14 ГВт болып шығады!
Осыдан-ақ энергия жүйесін жеткілікті жинақтаушы қондырғылармен жабдықтаудың маңызы қаншалықты зор екенін аңғаруға болады. Мәселе — жаңадан толассыз станция салуда емес, қолда бар энергияны қажет кезінде пайдалану үшін тиімді жинақтай алуда.
Бұған қоса, тәуліктік электр графигін жүйелеу арқылы да қыруар нәтижеге жетуге болады. Алайда Энергетика министрлігі бұл мүмкіндікті неге екені белгісіз, мүлдем елеусіз қалдырып келеді. Бұл күмәнді жайттың астарын «Еуразия24» редакциясы алдағы уақытта міндетті түрде зерттейтін болады.
