Energy Monitor мәліметінше, депутат Болат Әлиев жанармайға нарықтық баға белгілеуді, ал айырманы Қазақстан азаматтарына кэшбэк арқылы қайтаруды ұсынды. Алайда бұл бастама күмән тудырады, өйткені мұндай тәсіл бұрын да талқыланған. Мұндай жағдайда тек ЖЖС (АЗС) операторлары ғана байиды: олар шетелдік көліктерді өз атынан немесе таныстарының атынан жанармаймен толтырып беретін болады. Оның үстіне, бюджет тапшылығы жағдайында үкімет субсидия бөлуге бармайды, өйткені арзан бензин мен автогаз ресурстарға иелік етушілердің (мұнай өндіруші компаниялардың) кірістерінен қағылуы есебінен қамтамасыз етіліп отыр. Қазіргі таңда шекарада мұнай өнімдерінің жаппай сыртқа шығарылуы — мұнай өнімдерін экспорттауға тыйым салу саясатының салдары. Сонымен қатар, жеке тұлғалардың бензинді көлік бактарымен заңсыз тасуына да көз жұмылып отыр, себебі бұл тоқтаса, МӨЗ-дерде (НПЗ) өнім артылып, қоймалар толып кетеді. Сондықтан бағаны айына 1 теңгеден емес, біртіндеп нарықтық деңгейге жіберген дұрыс болар еді. Қазіргі таңда акциздер бензин мен дизель отынының көтерме бағасына тікелей байланысты. Міне, осы айырмашылықты нақты көмекке мұқтаж жандарға (ӘСП алушыларға, тұрғын үй көмегіне) кэшбэк, дотация немесе субсидия түрінде бағыттауға болады.
Еуразия24 пікірі:
Жанармайды нарықтық бағамен сатып, кейін азаматтардың шығынының бір бөлігін атаулы түрде өтеу идеясының өзінде қисын бар. Көптеген мемлекет дәл осындай тәсіл арқылы жасырын жаппай субсидиялау жүйесінен бас тартып келеді. Яғни арзан жанармайды бәрі бірдей — ауқатты отбасылар, коммерциялық көлік иелері немесе көлеңкелі экспортпен айналысатындар емес, нақты көмекке мұқтаж азаматтар ғана алуы тиіс. Қазақстан үшін де бұл тәсіл экономикалық тұрғыдан түсінікті көрінеді. Себебі ішкі және көршілес нарықтардағы баға айырмашылығы ұзақ жылдар бойы жанармайдың шекара асып кетуіне себеп болды. Алайда сын айтушылардың да уәжі негізсіз емес. Біріншіден, мұндай модельді тиімді цифрлық бақылау жүйесін қатыстырмай іске қосу делдалдардың баю тетігіне айналуы мүмкін. Жанармай құю станциялары операторлары, корпоративтік автопарктер, жанармайды туыстардың атына рәсімдеу немесе лимиттерді қайта сату — мұның бәрі шынайы қауіп ретінде қарастырылады. Әсіресе жанармай нарығы экономикалық қана емес, әлеуметтік тұрғыдан да сезімтал саналатын Қазақстан жағдайында бұл мәселе өзекті. Екіншіден, қазіргі арзан мұнай өнімдері — экономиканы шикізат секторынан түсетін толық алынбаған табыс есебінен жанама түрде субсидиялаудың бір түрі. Яғни мемлекет барлық шығынды тікелей бюджеттен өтеп отырған жоқ, жүктеменің бір бөлігі мұнай өндіруші компанияларға, мұнай өңдеу саласына және салықтық тетіктерге түсіп отыр. Сондықтан бюджет тапшылығы жағдайында «барлығына кэшбэк қайтарамыз» деген ұсыныс орынды сұрақтар туғызады: бұл өтемақының нақты қаржы көзі қайдан болмақ?
