Сонымен, Құрылтай сайлауы аяқталды. Ендігі кезекте Үкімет жасақталып, вице-президент пен Халық Кеңесі құрылады. Осымен мемлекеттік билік жүйесін Конституцияға сәйкес қайта құру үдерісі негізінен аяқталмақ. Алда тағы бір кезектен тыс сайлау өтуі де ғажап емес. Бірақ оның болу-болмауы әлемдегі геосаяси ахуалдың қалай өрбитініне және жаңа Үкіметтің жұмысы қаншалықты нәтижелі болатынына байланысты. Сондықтан енді сыртқы факторларды емес, Қазақстан экономикасының өз ішінде қордаланған мәселелерге назар аударайық.
Әңгімені сайлауда дауыс берген азаматтардың тұрмысынан бастайық. Бірінші тоқсандағы дерек бойынша, Қазақстандағы отбасы бюджетінің орташа есеппен 48,6%-ы азық-түлікке жұмсалған . Бұл көрсеткіште аз да болса оң өзгеріс бар – азық-түлік шығыны жалпы бюджеттің жартысынан төмендеген. Ақылы қызметтердің үлесі 21,7%-ға жетіп, айтарлықтай өскен. Оның едәуір бөлігі тұрғын үй-коммуналдық қызметтерге тиесілі. Несие төлемдеріне отбасылық табыстың 7,6%-ы жұмсалады, бұл көрсеткіш те артқан. Нәтижесінде киім-кешек пен аяқкиімге, дәрі-дәрмекке, білім алуға, жол жүруге және өзге де қажеттіліктерге бюджеттің небәрі 19,9%-ы қалады. Демек, өзге қажеттіліктерге отбасы бюджеті жетпейді.
Бұл ретте халықтың несиеге тәуелділігі де назар аударуды қажет етеді.
1 шілдедегі мәлімет бойынша, жеке кәсіпкерлерді қоса алғанда, бизнес субъектілеріне берілген несие көлемі 25,4 трлн теңгені құрады. Ал тұтынушылық несиелер 27,8 трлн теңгеге жетіп, айтарлықтай өсіп отыр . Халықтың банктердегі салымдары бұдан да жоғары – 30 трлн теңге. Депозит көлемі де жылдам артып келеді. Алайда несие мен депозиттің халық арасында бөлінуі біркелкі емес. Несие қазақстандық отбасылардың басым бөлігінде бар, ал елеулі жинақ қалыптастырғандардың үлесі үштен бірінен аспайды. Депозиттердегі негізгі қаражат ауқатты азаматтардың шамамен 3–5%-ына тиесілі. Бұл көрсеткішке қатысты толық статистика ашық жарияланбайды.
Осылайша, биыл несие төлеп отырған, табысы жоғары емес отбасылардан банктерге 5–6 трлн теңге түседі. Бұл қаражат өз кезегінде депозиттер бойынша сыйақы төлеуге де жұмсалып, қомақты жинағы бар салымшыларға табыс әкеледі. Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесі қалыптасқан жағдайды одан әрі күшейтіп отыр. Соның салдарынан қаржының едәуір бөлігі нақты секторға бағытталмай, банк жүйесінде шоғырланады. Нәтижесінде несие төлейтін табысы төмен отбасылардың қаражаты депозитінде ірі жинағы бар ауқатты топтардың табысына айналады. Мұндай жүйе нақты экономикадағы қаржының азаюына және табыстың қоғамның ауқатты бөлігіне қарай шоғырлануына алып келеді (https://eurasia24.media/ekonomika/nasos-ot-bednyh-k-bogatym-pora-perezapuskat-pravilnym-hodom/).
Қазақстандықтар жоғары пайызбен алған 27,7 трлн теңге несиенің ауқымын тағы бір көрсеткішпен салыстырып көрейік. ЖІӨ-нің түпкілікті пайдалану әдісі бойынша есептелген құрылымына сәйкес, бірінші тоқсанда үй шаруашылықтарының тұтыну шығыстары 18,5 трлн теңгені құрады . Осы қарқын сақталса, жылдық көрсеткіш шамамен 74 трлн теңгеге жетеді. Тұтынушылық несие орта есеппен 2–3 жылға рәсімделетінін ескерсек, қарапайым есеп бойынша қазақстандықтардың тұтыну шығыстарының шамамен 15%-ы қарыз қаражаты есебінен өтеліп отыр. Мұны әзірге аса күрделі жағдай деуге келмес, дегенмен алаңдауға негіз жоқ емес.
Алайда негізгі алаңдаушылық бағаның тұрақты өсуіне байланысты. Соңғы жылдардағы әлеуметтік сауалнамаларда қымбатшылық қазақстандықтарды ең көп алаңдататын мәселелердің қатарынан түскен емес. Жұмыссыз қалу қаупімен бірге ол халықты толғандыратын басты мәселелердің бірі болып отыр.
Үкімет пен Ұлттық банк те инфляцияны белгіленген межеге дейін төмендетуді бірнеше жылдан бері негізгі міндеттердің бірі ретінде қойып келеді. Алайда әзірге жоспарланған көрсеткішке қол жеткізілген жоқ. Мәселен, қазір инфляция бойынша нысаналы деңгей 5% болса , жылдық инфляция 10,2%-ды құрайды. Соған қарамастан, бұл көрсеткіштің өзі өткен жылмен салыстырғанда төмен болғандықтан, оң нәтиже ретінде бағаланып отыр.
Егер Ұлттық банк пен Үкімет секілді іргелі мемлекеттік институттар жыл сайын инфляцияны белгілі бір деңгейге дейін төмендетуді мақсат етіп қойып, бірақ межеге қайта-қайта жете алмаса, мұның себептерін қолданылып отырған экономикалық саясаттың өзінен де іздейтін уақыт келген сияқты.
Жаңа Құрылтай осы мәселеге назар аудара ма, оны алдағы уақытта көреміз. Бұған дейін біз Ұлттық банктің жүргізіп отырған ақша-кредит саясатының өзі бағаның өсуіне ықпал етуі мүмкін екенін нақты есептер арқылы көрсеткен едік (https://eurasia24.media/redakcionnaya-kolonka/partizanskij-otbasy-bank/).
Енді жаңа Үкімет алдында тұрған тағы бір маңызды міндетке – мемлекеттік қаржының тұрақтылығын сақтауға тоқталайық. Өйткені бағаның өсуі мен халық табысының оған ілесе алмауы мәселесін бюджет жағдайынан бөліп қарау мүмкін емес. Мемлекет кіріс пен шығыстың теңгерімін сақтап, әлеуметтік бағдарламалар мен инвестициялық жобаларға бөлінетін қаражатты қысқартпай міндеттемелерін орындай алған жағдайда, елдегі әлеуметтік-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге де мүмкіндік бар.
1 тамыздағы мемлекеттік бюджеттің орындалу көрсеткіштеріне назар аударайық . Мұнда республикалық бюджетпен бірге облыстардың, қалалардың, аудандар мен ауылдардың бюджеттері де қамтылған. Жоспарланған кірістің 97,1%-ы түскен, ал шығыстың 97,3%-ы игерілген. Жоспар толық орындалмағанымен, әзірге айтарлықтай алаңдайтындай жағдай байқалмайды.
Енді кірістің қалай қалыптасып жатқанына тоқталайық. Салық түсімдері жоспардың 96,1%-ын құрады. Оның ішінде қосылған құн салығы – 90,3%, әлеуметтік салық – 87,8%, жеке табыс салығы – 98,1%. Бұл барлық салық түрін қамтымайды, дегенмен бюджет жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін негізгі көрсеткіштердің бірқатары. ҚҚС бойынша жоспардан едәуір төмен нәтиже тіркелгенімен, әзірге жағдай күрделі емес. Еңбек ақы қорына байланысты есептелетін әлеуметтік салық түсімінің 87,8%-да қалуы назар аударуды қажет етеді. Ал жеке табыс салығы бойынша жоспар іс жүзінде орындалып отыр.
Тағы екі көрсеткішті салыстырып көрейік. Мүлік салығы бойынша түсім жоспардың 95,7%-ын құраса, жеке тұлғалардың мүлік салығы 108,9%-ға орындалған. Бұл көрсеткіштердің арақатынасы да назар аударуға тұрарлық.
Бюджеттің теңгерімі қандай қаражат есебінен сақталып отырғанына келсек, қарыздың үлесі едәуір. 2026 жылы 5,5 трлн теңге қарыз алу жоспарланған. Бұл 36,5 трлн теңгені құрайтын бюджет шығысының шамамен 15%-ына тең. Оның 3,9 трлн теңгесі ішкі нарықтан, тағы 1,6 трлн теңгесі сырттан тартылады. Ал мемлекеттік борышқа қызмет көрсетуге бюджеттен 2,5 трлн теңге жұмсалмақ. Бұл – елеулі сома, дегенмен қазіргі бюджет көлемі аясында басқаруға болатын деңгей.
Енді бюджет пен Ұлттық қор арасындағы қаржы қатынасына назар аударайық. Бұл – ел экономикасының шикізат экспортына қаншалықты тәуелді екенін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі.
Бюджет туралы заңда Ұлттық қордан 2,8 трлн теңге трансферт алу көзделген. Ал қордың өзіне жыл ішінде 4,1 трлн теңге түсуі тиіс. Яғни жоспар бойынша жыл қорытындысында Ұлттық қордағы қаражат 1,3 трлн теңгеге артуы керек еді.
Алайда әзірге көрсеткіш басқаша қалыптасып отыр. Шілденің ортасына дейін Ұлттық қорға 1,9 трлн теңге түссе, осы кезеңде бюджетке де дәл осындай көлемде – 1,9 трлн теңге аударылған (). 1 тамызға қарай бюджетке берілген трансферт 2,3 трлн теңгеге жетті . Демек, жылға белгіленген 2,8 трлн теңгенің небәрі 0,5 трлн теңгесі ғана қалды. Оның үстіне осы кезеңге жоспарланған трансферт толық көлемде алынған. Бұл жыл соңына дейін бюджетке Ұлттық қордан қосымша қаражат қажет болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай тәжірибе бұған дейін де бірнеше рет қайталанған. Мәселен, 2025 жылы Ұлттық қордан бюджетке 5,3 трлн теңге бағытталды.
Бұл жерде Ұлттық қордың ел экономикасындағы рөлін көрсететін тағы бір маңызды жайт бар. 2025 жылы қорға түскен қаражат 10,2 трлн теңгені құрады . Бұл бюджетке аударылған сомадан екі есеге жуық көп. Шетелдік жер қойнауын пайдаланушылардан 3,7 трлн теңге түскен. Бұл бюджетке берілген трансферт көлемінен айтарлықтай аз. Есесіне инвестициялық кіріс 6,4 трлн теңгеге жеткен.
Алайда мұндай жоғары кіріс Ұлттық қор активтерінің табыстылығы күрт артқанын білдірмейді. Көрсеткіштің өсуіне валюта бағамының өзгеруі елеулі әсер еткен. Қаңтардан желтоқсанға дейін доллар бағамы 539 теңгеден 503 теңгеге дейін төмендеп, теңге 6,8%-ға нығайды.
Биыл да осыған ұқсас жағдай байқалады. Қаңтардан тамызға дейін доллар бағамы 507 теңгеден 460 теңгеге дейін төмендеп, теңге 10,2%-ға нығайған. Сондықтан Ұлттық қордағы валюталық активтерді теңгемен есептегендегі көрсеткіш тағы да жоғары болуы мүмкін. Соның есебінен қорға түскен қаражат көлемі бюджетке аударылатын трансферттер ұлғайған күннің өзінде олардан асып түсуі ықтимал. Алайда қор активтерін доллармен есептегенде жағдай басқаша көрінеді.
Мәселенің негізгі түйіні де Ұлттық қордағы активтердің доллармен есептелген көлеміне байланысты. Қорда Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған кен орындарында жұмыс істейтін шетелдік компаниялардан түскен қаражат сол күйінде сақталмайды. Оның орнына түрлі бағалы қағаздар, негізінен борыштық құралдар сатып алынады. Олардың едәуір бөлігі осы компаниялар шыққан дамыған мемлекеттердің қаржы нарықтарына тиесілі. Яғни мұнайдан түскен валюталық кіріс қайтадан шетелдік қаржы құралдарына салынады. Нәтижесінде Қазақстан мұнайынан түскен қаражаттың бір бөлігі сыртқы нарықтарға қайта бағытталады. Экспортқа тәуелді экономикалық үлгінің ерекшелігі де осыдан көрінеді.
Соңғы екі жылда теңгенің нығаюы Ұлттық қордың теңгемен есептелетін көрсеткіштерін тұрақтандыруға ғана емес, бағаның өсу қарқынын белгілі бір деңгейде тежеуге де мүмкіндік берді ). Бұл ретте экономикадағы ақша көлемі ұлғайып келеді. Алайда артық өтімділік негізінен халық пен нақты секторда емес, банктер мен жалпы қаржы секторында шоғырланған.
Осы жағдайда жаңа Үкіметтің алдында күрделі міндет тұр. Теңгені одан әрі нығайту мүмкіндігі шектелген кезде баға тұрақтылығын сақтап, сонымен қатар бюджет теңгерімін қамтамасыз ету қажет болады.
