Құрылтай сайлауының қызу да бірсарынды науқаны кезінде «Еуразия24» редакциясының өзге тақырыптарға алаңдауға мұршасы болмады. Енді біз біраз уақыттан бері назарда ұстап келе жатқан Гүлнар Бажкенованың «Орда» сайты, оның «құрбысы», сондай-ақ әлдебір «банк» пен «банкир» төңірегіндегі ұзақ хикаяның аралық қорытындысын шығармай өте алмаймыз. Әзірге аралық дейтініміз – бұл оқиға аяқталғаннан гөрі уақытша тоқтағанға ұқсайды. Ал қазіргі нәтижесі көпшілік алдында үлкен резонанс туғызып, біраз нәрсеге көз жеткізетіндей болды.
«Еуразия24» «Орда» төңірегіндегі оқиғаның осылай аяқталуына және «Айранның» жабылуына өз жарияланымдарының да белгілі бір ықпалы болды деп есептейді. Бұған осы тақырыпта жарық көрген материалдарымыздың өзі дәлел. Оның үстіне «тәуелсіз журналист» Гүлнар Бажкенованың жұмыс берушісімен араздасуы Қазақстандағы ақпарат әлемінің ішкі қыр-сырын біраз ашып берді! Сондықтан әзірге нүктесі қойылмаған осы бизнес, саясат және ақпарат мүдделері тоғысқан оқиғаның ақыры немен аяқталатынын бақылау одан әрі қызық болмақ.
Ендеше әңгімені былтыр жарияланған «Алтын «Орда» атты материалымыздан бастайық. Онда сөз «рейдерлік басып алу» туралы болған еді . Сол кезде «Еуразия24» өз ұстанымын бүкпесіз білдірген: «Ұлтшыл-популистер мен нарықтық-либералдық сипатта көрсетілгенімен, шын мәнінде Қазақстанға таңылған неоколониалдық «құндылықтарды» жақтаушылардың одағы ел экономикасының шикізатты өндіріп, сыртқа шығаруға негізделген үлгісіне идеологиялық әрі ақпараттық қолдау көрсетіп отыр. Мұндай жағдайда өз өнеркәсібімізді өркендетіп, қоғамның әлеуметтік әлеуетін жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік қалмайды. Сондықтан көп жылдан бері таныс, ара-қатынасымыз жақсы болғанына қарамастан, мұндай «әріптестер» біз үшін – қарсы тарапта».
Осы тұста тағы бір сауал туындайды. Бір-бірімізді бұрыннан жақсы танығанымызбен, «Орда» мен «Айран», сол сияқты «Елмедиа» мен «Гиперборея» ұстанған бағыт олардың жүргізушілерінің жеке көзқарасымен қаншалықты үндеседі? Ал сол көзқарас олардың журналистік еңбегіне төленетін ақы мен аталған жобалардың жалпы қаржыландырылуына қаншалықты байланысты?
Ал «рейдерлік басып алу» төңірегіндегі оқиға өрбіген сайын осы сауалдардың жауабы да біртіндеп айқындала бастады. Келісерсіз, рейдерлік дегеннің өзі ірі бизнеске тән құбылыс. Қарапайым жеке кәсіпкердің немесе қатардағы ЖШС-нің бизнесін рейдерлік жолмен тартып алды дегенді көп ести бермейміз».
Келесі материалымыз – «Орда» мен «құрбы» немесе граната ұстаған Гүлнар». Онда Гүлнар Бажкенованың өзінің мына сөздерін келтірген едік: «Түсінікті болуы үшін айтайын: анонимді Telegram-арналардың барлығы осы «Сана» орталығына кіреді… Бұл өзін тәуелсіз БАҚ ретінде көрсететін тұтас бір холдинг. Ал шын мәнінде олар Президент Әкімшілігіне қарайды… Оларды Президент Әкімшілігінде идеология бағытына жауапты адамдар басқарады».
Сол материалда біз өз ұстанымымызды да былай білдірген едік:
«Ал «Еуразия24» үшін ең маңыздысы – көз алдымызда тұрған жағдай. Қазақстандағы бірқатар басылым интеграциялық үдерістерге ашық қарсы бағыт ұстанып, кейде тіпті арандатуға дейін баратын ақпараттық саясат жүргізіп отыр. Олардың алдыңғы қатарында – «Орда», одан кейін «Айран». Бұл қатарда «Елмедиа» мен «Гиперборей» де бар, дегенмен олардың жағдайы, біздің түсінуімізше, сәл бөлек. Қалай болғанда да, «Еуразия24» осы интернет-ресурстардың материалдарын дәл осы ретпен назарда ұстап, мазмұнына қарай тиісті бағасын беріп келеді».
Біздің бұл пікіріміз екі тұжырымға негізделеді.
Біріншісі – либералдық сипатта көрінгенімен, шын мәнінде неоколониалдық мазмұндағы экономикалық «құндылықтар», сондай-ақ бірқатар отандық БАҚ пен әлеуметтік желі авторларының Батысқа бет бұрған ұстанымы – ескі Қазақстаннан қалған құбылыс. Мұндай бағыт еліміздің «көпвекторлы» шикізаттық шет аймақ ретіндегі орнын одан әрі бекітіп, технологиялық және әлеуметтік тұрғыдан ілгерілеу мүмкіндігін шектейді. Мұндай басылымдардың журналистері мен әлеуметтік желідегі авторлар кімнің мүддесіне қызмет етіп жүргенін түсіне ме, әлде мәселенің мәніне терең бойламай, өз ұстанымын шын көңілмен жақтай ма – одан жағдай өзгермейді. Қалай болғанда да, мұндай ақпараттық-идеологиялық бағытқа сұраныс бар. Оның үстіне қомақты қаржы бөлінеді, қажет болған жағдайда шетелге қоныс аударуға да мүмкіндік жеткілікті. «Орда» авторының ашық айтқан әңгімесі мұны тағы бір аңғартып отыр.
Екіншісі – Ресейдің қазіргі саясаты қаншалықты даулы болғанымен, онымен арадағы қатынасты әдейі ушықтырудан ұтарымыз жоқ. Оның үстіне Жаңа әрі Әділетті Қазақстан құрудың мүмкіндігін Еуразиялық интеграцияны тереңдетумен ғана байланыстырамыз. Ресейге қарсы риторика автордың жеке көзқарасынан туындауы да мүмкін. Алайда қалай болғанда да, Ресейге қарсы ақпараттық-саяси бағытқа еліміздің ішінде де, шетелде де белсенді сұраныс бар. Және бұл бағыт та қомақты қаржымен қамтамасыз етіледі».
Одан кейін «Орда мен Айран: ақпарат майданындағы жаңа кейіпкерлер» атты материалымыз жарық көрді (https://qaz.eurasia24.media/sayasat/orda-men-ajran-aqparattyq-majdandaghy-zhanga-kejipkerler/). Онда біз мынадай ой айтқан едік:
«Цифрлық дәуірде ақпарат кеңістігінің тізгінін бұрынғыдай «Казахстанская правда» мен «Егемен Қазақстан» ұстап отырған жоқ. «Время» газетінің де дәурені өтті. Тіпті «Хабар» мен КТК да бұрынғы орнынан айырылды. Бүгінде олардың орнын Гүлнар Бажкенованың «Ордасы» мен Маржан Елшібаеваның «Айраны» басты.
Қазақстанда азық-түлік әзірге арзан емес. Ресми статистикаға сүйенсек, отбасылық бюджеттің жартысынан астамы тамаққа жұмсалады. Тіпті судың өзі тегін бола бермейді. Ал бүгінгі адам үшін аса қажет дүниенің біріне айналған ақпарат, керісінше, тегін ұсынылады. Онымен қоймай, ақпарат таратушылар аудиторияны өздері іздеп, оқырман мен көрермен үшін өзара бәсекеге түседі. Әрқайсысы өз алаңына мейлінше көп адам тартып, ұсынған дүниесін барынша көп адамның оқып, көріп, тыңдағанын қалайды.
Бірақ тегін ірімшіктің қайда болатынын бәріміз білеміз… Ал ақпараттың салмағы ірімшіктен әлдеқайда басым. Оны әзірлеуге де анағұрлым көп қаражат, кәсіби білік пен маман еңбегі қажет. Ақпарат бизнесінің елге, экономика мен саясатқа ықпалын салыстырар болсақ, оның маңызы Теңіз, Қарашығанақ пен Қашағандағы мұнай концессияларынан да кем емес. Тіпті ақпарат саласына жұмсалатын қаржы да, оның мемлекет үшін маңызы да бұдан әлдеқайда ауқымды деуге болады».
Одан кейін «Ақпарат майданындағы батыр әйелдер» атты материал жарық көріп https://qaz.eurasia24.media/redaktsiya-bagany/aqparat-majdanyndaghy-batyr-aejelder/, онда тағы бірқатар жайт сөз болды:
« Жуырда Гүлнар Бажкенова уәде еткен «гранаталарын» іске қоспай жатып, ақпараттық кеңістікке жаңа мәлімдеме жасады. Оның айтуынша, Қытайда өткен ШЫҰ саммитінен кейін Қазақстанға оралған соң сол тұстағы вице-премьер – Сыртқы істер министрі Мұрат Нұртілеу, кәсіпкер Гаджи Гаджиев және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тағы бірнеше қызметкері ұсталған. Бұл Қорғас кеденіндегі заңсыз әрекеттер мен Айдос Садыковтың өліміне қатысты тергеумен байланыстырылған.
Сөйтсек, «батыр журналистің» сөзіне сенсек, бұған дейін аты аталмай келген «банкир» – Вячеслав Ким екен. Ол – кәсіпкер, қоғам қайраткері, Kaspi.kz-тің негізін қалаушылардың бірі, акционері әрі директорлар кеңесінің төрағасы, Ұлттық таэквондо федерациясының президенті. Ал Уикипедияға сенсек, Қазақстандағы ең ықпалды әрі ауқатты үш кәсіпкердің қатарына кіреді.
Тағы бір «жаңалық» – осы әшкерелеулер легінде бұрын аты аталмаған Дархан Қалетаев Вячеслав Кимнің досы әрі кеңесшісі болып шықты. Ол – Қазақстан Республикасының Украинадағы елшісі, бұған дейін ҚР Қоғамдық даму министрі қызметін атқарған. Бұл да – Уикипедиядағы мәліметке сүйенсек.
Лауазымды шенеунік пен беделді банкирдің достығы кезінде Францияны құтқармақ болған кардинал мен галантереяшының әйгілі одағынан да асып түсетіндей!»
Одан да қызығы – басқа. Гүлнар Бажкенованың айтуынша, Вячеслав Ким әлгі Мұрат Нұртілеумен де жақын қарым-қатынаста болған. Журналистің сөзіне сүйенсек, Нұртілеу «Украинадағы соғыс басталғалы екі жылдың ішінде миллиардтаған қаржы тауып, Қытайдан Украинаға қарсы тарапқа қосарлы мақсаттағы тауарлар жеткізген, ал Ресей оларды украин сарбаздарын, бейбіт тұрғындарды, әйелдер мен балаларды өлтіретін қару жасауға пайдаланған». Бұл – өзінің кезекті «гранатасын» тастаған Гүлнар Бажкенованың мәлімдемесі.
«Гүлнар-батырдың» анықтағаны мұнымен бітпейді. Оның айтуынша, өзіне тиесілі деп санайтын медиаресурсты «тартып алуға бұйрық берген адам» дәл сол Сыртқы істер министрі болған. «Ол Вячеслав Киммен қаржылық-саяси одақ құрған. Осы жазда екеуі отбасыларымен бірге Грекияда демалған. Бұл одақта Нұртілеу басты тұлға болды, өйткені Қазақстанда саясаткерлер қашанда жоғары тұратын. Қазір жағдайдың қалай екенін білмеймін», – дейді Бажкенова.
Осы орайда «Плакат ұстаған Гүлнар» материалын да , сондай-ақ «Гүлнар, Гүлжан және Мақсат: қоғам назарындағы жайттар» атты жарияланымды да еске түсіруге болады. Соңғысында біз жағдайға мынадай баға берген едік:
«Осы тұста қаржылық «серіктесімен» араздасып, ешкімді, тіпті өзін де аямастан, бар құпияны ашық айта бастаған Гүлшат-Гүлнар Бажкенованың қоғамға сіңірген «еңбегі» расында өлшеусіз.
Ал оқиғаның қазіргі жаңа кезеңін одан сайын қызықты еткен тағы бір жайт бар. Енді бұл тартыстың егжей-тегжейін анықтауға Гүлжан Ерғалиева да араласты. «Жанжалдың артында Нұртілеудің сұлбасы көрінді. Бажкенова АҚШ-қа кеткісі келеді. Orda өмір сүре береді!» – материалдың тақырыбы осындай. Алайда оның мазмұны тақырыптан әлдеқайда қызық әрі ауқымды. Мұндай әңгімені өз сөзімізбен жеткізу қиын – оны кейіпкердің өз аузынан көріп, тыңдаған жөн. Ендеше, тамашалаңыздар!»
«Еуразия24» мұның бәрін неге дәл қазір еске алып отыр?
Өйткені бұл оқиғадан біраз нәрсе аңғаруға болады. Бірақ оның соңғы нүктесі әлі қойылған жоқ.
Иә, Гүлнар Бажкеноваға өте қатаң жаза қолданылды. Бірақ оның әрекеті де соған сай болды. Шетелден қаржыландырылатын жобалардың жөні бір бөлек: мұнда белгіленген ұлттық-патриоттық, либералдық және Ресейге қарсы бағыттан ауытқымаса болғаны, қалған мәселеде грант алушыларға белгілі бір еркіндік беріледі. Ал ел ішінен бөлінетін әрі көлемі қомақты қаржыға жұмыс істеудің шарты мүлде басқа. Мұндай жағдайда жалдамалы қызметкер корпоративтік тәртіпті қатаң сақтап, жұмыс беруші белгілеген шеңберден шықпауы тиіс. Билік ішіндегі тартысты рұқсатсыз көпшілік алдына жайып салу туралы тіпті сөз болуы мүмкін емес.
«Айран» YouTube-арнасының жағдайы да біраз нәрсені аңғартады. Оның үстіне бұл жоба тәртіптен ауытқымай жұмыс істеген еді. Арнаның жұмысына Kaspi.kz корпоративтік коммуникациялар бөлімінің басшысы Маржан Елшібаеваның тікелей қатысуы да назар аудартады. Егер «Айранның» банктің өз ақпараттық жобасы екенін аңғартатын бұдан анық белгі керек болса, осының өзі жеткілікті. Арна танымал бола бастаған тұста корпоративтік коммуникациялар басшысының өзі де бұл жөнінде айтарлықтай ашық айтқан болатын.
Иә, «Айранның» жабылуына «Орда» төңірегіндегі оқиғаның жанама әсері тиген сияқты (https://www.youtube.com/shorts/Ejg7WLajnD0). Бірақ мәселе тек осында ма?
Еске сала кетейік, «Айран» 2022 жылдың күзінде пайда болды. Бұл – Стамбулдағы келіссөздерден кейін Ресей әскері Киев маңынан әкетіліп, артынша Борис Джонсон Украинаға келген, бейбіт келісімнен бас тартылып, Бучадағы оқиғалар болған кезең. Сол күзде Украина Қарулы күштері сәтті қарсы шабуыл жасап, Батыс коалициясы «Ресейді ұрыс алаңында жеңу» мақсатын алға шығарды.
Қазақстанда «Айран» арнасының дәл осы тұста ашылуы Украинадағы оқиғалармен кездейсоқ сәйкес келген де шығар. Алайда банк тарапынан осындай көлемде қаржы жұмсалған жобада мұндай сәйкестіктің кездейсоқтығына күмән туындайды. «Айранның» Батыс елдері соғысты тым болмаса қазіргі майдан шебінде тоқтатуға күш салып жатқан кезеңде жұмысын доғаруы да назар аудартады.
«Ақша тыныштықты жақсы көреді» деген сөз бар. Ал «Айран» жағдайында бәрі керісінше, әдейі жұрт назарына шығарылғандай әсер қалдырады. Бұдан тиісті сабақ алынды ма?
Әзірге айту қиын. Қалай болғанда да, Kaspi.kz-тің корпоративтік коммуникациялар жөніндегі басшысы қызметін әлі де атқарып отыр. Демек, бұл оқиғаға әзірге нүкте қойылған жоқ.
