Еділ Мамытбеков

Соңғы 30 жылда алғаш рет Конституцияда адам капиталын, ғылым мен инновацияларды дамыту мемлекеттің басым бағыты болып белгіленді. Бүгінгі таңда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың инновацияларға бағытталған бағдарын мемлекетті институционалдық тұрғыдан күшейтудің нақты стратегиясына айналдыру міндеті тұр. Бұл міндетті жүзеге асыру экономиканы, ғылым мен басқару жүйесін жедел трансформациялау үшін білім өндірісі, кадрлар даярлау және шешімдер қабылдау жүйесін түбегейлі қайта құруды талап етеді. Егер білім беру, ғылым және мемлекеттік басқарудың жай-күйімен айқындалатын іргетас шектеулі күйде қалса, онда бұл бастама инновациялық қызметтің көрінісін жасауға немесе технологиялық тәуелділіктің тереңдеуіне әкеп соғу қаупі бар екені анық.

«Болашақ» бағдарламасы – тәуелсіз Қазақстанның стратегиялық тұрғыдан ең маңызды бастамаларының бірі. Мәселеге шынайы көзқараспен қарайтын болсақ, бұл жоба 1990-2000 жылдары кәсіби мамандардың жаңа шоғырын жедел қалыптастыру, елімізді жаһандық жүйеге кіріктіру және халықаралық деңгейдегі кадрларды даярлау ісінде айтарлықтай тиімділік көрсетті. Дегенмен, бұл бағдарлама «технологиялық ғажайыпқа» айнала алған жоқ. Оқшауланған білікті мамандар пайда болғанымен, Оңтүстік Корея немесе Сингапур деңгейіндегі құрылымдық-технологиялық серпіліс жасалмады. «Болашақ» бағдарламасы елді кадрлармен қамтамасыз еткенімен, олардың күрделі құзыреттеріне деген сұранысты қалыптастыра алмады. Соңғы жылдары осы жобаның төңірегінде сынның көп айтылуы да дәл осы себеппен байланысты.

Мемлекеттік басқару жүйесінде, жоғары заң шығарушы органда, квазимемлекеттік секторда, халықаралық ұйымдар мен партияда көп жылдар бойы атқарған қызметім барысында мемлекеттің тұрақтылығы тек реформалардың мазмұнына ғана емес, сонымен бірге олардың институционалдық тұрғыдан жүзеге асырылу сапасына, биліктің барлық тармақтарының өкілеттіктері мен жауапкершілігінің теңгеріміне де тікелей байланысты екеніне көз жеткіздім. Мақалада ұсынылған пайымдаулар мен қорытындылар жалаң сынға емес, еліміздегі конституциялық және парламенттік реформалардың мемлекет тиімділігін, қоғамның сенімін және елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығын нығайтуға ықпал етуіне деген кәсіби мүдделілікке негізделген.

«Бүгінгі таңда білім беру жүйесі экономиканы білікті мамандармен стратегиялық тұрғыда қамтамасыз ету функциясынан іс жүзінде айырылып қалды. Университеттер экономика салалары үшін кәсіби кадрлар даярлаудың орнына, көбіне тек «дипломы бар түлектерді» шығаруға көшті. Қазақстан ең қауіпті жүйелі проблемалардың біріне бетпе-бет келді: ел экономикасы мен кадрларды даярлау жүйесі бір-бірінен алшақтап, дербес әрекет ете бастады. Университеттер, колледждер мен мектептер өз алдына, ал өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, энергетика, көлік және өндіріс салалары өз бетінше дамуда.

Бұл мақала бір маңызды сұраққа ашық әрі объективті түрде жауап іздеуге бағытталған: Қазақстан жасанды интеллектіні кең ауқымда енгізуге шынымен дайын ба, әлде біз тағы да берік негізсіз ауқымды мақсаттарға ұмтылу қаупіне тап болып отырмыз ба? Мақала авторлары мемлекетті жауапты саясат жүргізуге, асығыс болжамдар мен жаңсақ үміттерге бой алдырмауға шақырады. Сонымен қатар, жасанды интеллектіні басқарудың жай ғана сыртқы көрінісі ретінде емес, ел экономикасы мен мемлекеттік аппаратты дамытудың нақты құралына айналдыру қажеттілігіне басымдық береді.