«Үйлену оңай, үй болу қиын» деген сөздің мәні бүгін бұрынғыдан да терең сезіледі. Соңғы жылдары Қазақстанда ажырасу қоғамдық мәселе ретінде жиі айтылып жүр. Бұл тек екі адамның жеке таңдауы емес, баланың тағдырына, демографияға, әлеуметтік тұрақтылыққа әсер ететін мәселе.Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы Қазақстанда 115,9 мың неке тіркеліп, 45,7 мың ажырасу рәсімделген. 2024 жылы 123,6 мың неке және 40,5 мың ажырасу болған. Бір жылда тіркелген ажырасулар саны шамамен 5,2 мыңға өскен. Ең назар аударарлығы – ажырасулардың 35 пайызы некенің алғашқы 1-4 жылында болған. Тағы 24 пайызы 5-9 жыл бірге тұрған отбасыларға тиесілі. Бұл «неге жас отбасылардың шаңырағы шайқалады?» деген сұрақты алға шығарады.
Бірінші себеп – отбасылық өмірге дайындықтың жеткіліксіздігі. Кейде жастар үйленуді махаббаттың табиғи жалғасы деп қабылдап, некенің күнделікті жауапкершілігін есепке алмайды. Үйлену тойы бір-ақ күнге созылады, ал отбасы – жылдарға жалғасатын еңбек. Қаржы, тұрмыс, бала тәрбиесі, туыстармен қарым-қатынас, ерлі-зайыптылардың жеке шекарасы алдын ала талқыланбаса, алғашқы қиындықтың өзі үлкен жанжалға айналуы мүмкін.
Екінші себеп – экономикалық қысым. Баспана, несие, бала шығыны мен күнделікті тұрмыс жас отбасыға салмақ түсіреді. Ақша тапшылығы кейде ажырасудың тікелей себебі емес, бірақ ерлі-зайыптылар арасындағы реніш пен сенімсіздікті күшейтетін факторға айналады.
Үшінші фактор – әлеуметтік желілер қалыптастырған жалған идеал. Instagram мен TikTok-та көбіне отбасының ең әдемі сәттері ғана көрінеді. Адам өз өмірін өзгенің өңделген кадрларымен салыстырып, «менің отбасым неге бұлай емес?» деген ойға берілуі мүмкін.
Төртінші себеп – ажырасуға деген қоғамдық көзқарастың өзгеруі. Бұрын «ел не дейді?» деген түсінік адамдарды қандай жағдай болса да бірге тұруға итермелейтін. Қазір адамның жеке таңдауы мен психологиялық жай-күйіне көбірек мән беріледі. Зорлық-зомбылық, қорлау сияқты қауіпті жағдайларда адамды «шыда» деп мәжбүрлеу дұрыс емес. Бірақ кез келген ұрыс-керісті бірден ажырасуға себеп санау да қауіпті.
Тағы бір мәселе – ата-ана мен жас отбасының арасындағы шекара. Қазақ қоғамында үлкенді сыйлау – маңызды құндылық. Алайда сыйластық пен жас отбасының ішкі өміріне шамадан тыс араласудың арасы алшақ. «Біздің кезімізде бұлай болған», «келін міндетті түрде осылай істеуі керек» деген талаптар кейде ерлі-зайыптылардың өзара келісіміне кедергі келтіреді. Отбасы екі адамның ортақ шаңырағы болғандықтан, маңызды шешімдер де ең алдымен сол екеуінің арасында қабылдануы керек.
Мәселенің тағы бір қыры – эмоциялық сауаттылық. Ашуды басқару, кешірім сұрау, тыңдай білу, өз сезімін дұрыс жеткізу, жанжал кезінде қорламай сөйлесу – отбасы беріктігіне әсер ететін дағдылар.
Ажырасудың көбеюін тек әйелден немесе тек ер адамнан көру дұрыс емес. Бір отбасының бұзылуына бірнеше фактор қатар әсер етуі мүмкін. Сондықтан қоғамға айыптаудан гөрі алдын алу мәдениеті қажет. Жастарға некеге дейінгі кеңес беру, қаржылық сауаттылықты үйрету, отбасылық психолог көмегін қолжетімді ету және ата-ана мен ерлі-зайыпты арасындағы шекараны түсіндіру – нақты қадамдардың бірі.
Ең бастысы – отбасыны сақтауды «қандай жағдай болса да шыдау» деп түсінбеу. Мықты отбасы – ешқашан ұрыспайтын отбасы емес. Ол қиындық туған кезде бір-бірін жау көрмей, мәселені бірге шешуге тырысатын отбасы. Ал зорлық пен қауіп бар жерде адамның өмірі мен қауіпсіздігі бірінші орында тұруы тиіс.
Ажырасу статистикасы бізге бір ғана санды көрсетпейді. Ол қоғамдағы қарым-қатынастың өзгеріп жатқанын да аңғартады. Сондықтан «неге ажырасады?» деген сұрақпен қатар «неге отбасыларын сақтай алмай қалады?» және «жас жұбайларға қандай қолдау керек?» деген сұрақтарды да қоюымыз қажет.
Шаңырақ бір күнде көтерілмейді. Оны махаббатпен қатар сенім, құрмет, сабыр, жауапкершілік және күн сайын жасалатын қамқорлық ұстап тұрады. Демек, ажырасу мен күресудің ең тиімді жолы – ажырасқан адамды кінәлау емес, отбасы құратын жастарды отбасылық өмірге саналы түрде дайындау. Бұл – ортақ іс, күнделікті еңбек.
