Халықаралық әлеуметтанушы-еріктілердің «ФОКУС» желілік бірлестігі U.S. News & World Report сарапшыларының зейнетке шыққаннан кейін өмір сүруге қолайлы елдер рейтингі жөніндегі деректерін жариялады. Бұл тізімде Қазақстан 89 елдің ішінде 77-орынға жайғасқан, яғни нәтиже төмен деңгейде бағаланған. Салыстыру үшін: Африканың Гана мемлекеті – 75-орында, ал Гондурас – 63-орында тұр. Өңірдегі басқа елдер де бұл рейтингте төмен орындарға ие болған: Әзербайжан – 81-орын, Өзбекстан – 84-орын, Украина – 85-орын, Беларусь – 87-орын, Ресей – 89-орын. Ал алғашқы ондыққа Еуропаның дамыған мемлекеттерімен қатар Жаңа Зеландия, Австралия және Канада кірген. Рейтинг шамамен 17 мың адамның қатысуымен жүргізілген сауалнама негізінде жасалған. Елдердің рейтингтегі орындары 40–50 жас аралығындағы шамамен 5,9 мың респонденттің пікіріне сәйкес анықталған. Сауалнамаға қатысушылар мемлекеттерді жеті негізгі көрсеткіш бойынша бағалаған. Олардың қатарында өмір сүру құны, денсаулық сақтау жүйесі, салық саясаты және климат жағдайлары бар. Бұл деректерге қатысты Eurasia24 редакциясының өз пікірі де бар.
ӘР СЕГІЗІНШІ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ – ЗЕЙНЕТКЕР
2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Қазақстанда шамамен 2,52 млн зейнеткер бар. Бір жыл ішінде олардың саны 95 мың адамға артқан. Зейнетақы төлемдерінің жалпы көлемі 4,2 трлн теңге. Осылайша Қазақстандағы орташа зейнетақы мөлшері айына 138,8 мың теңгені құрайды. Ашығын айтқанда, бұл жоғары көрсеткіш емес. Себебі бүгінгі зейнеткерлер – тәуелсіз Қазақстан экономикасын қалыптастыруға өз үлесін қосқан бұрынғы еңбек адамдары. Қазір олар зейнетке шыққанымен, өмір сүру үшін күрес жағдайында өздерінің жеке «экономикасын» жүргізуге мәжбүр.
Қазіргі таңда Қазақстандағы әр сегізінші азамат – зейнеткер. Жалпы халық санына шаққанда олардың үлесі шамамен 12–13%-ды құрайды. Бұл он жыл бұрынғы көрсеткіштен шамамен 600 мың адамға көп. Мәселен, он жыл бұрын Қазақстан халқының саны шамамен 17,5 млн адам болған, ал зейнеткерлердің үлесі 11% немесе 1,9 млн адамды құраған.
Өткенге көз жүгіртсек, сол жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің әлеуметтанушы ғалымдары демографиялық өзгерістердің зейнетақы жүйесінің тұрақтылығына ықпалы туралы ғылыми мақала жариялаған.
Бұл зерттеу нақты статистикалық деректерге негізделген. Онда Қазақстанда халықтың қартаю үрдісі тұрақты түрде күшейіп келе жатқаны айтылған: зейнеткерлер саны өсіп жатыр, ал еңбекке қабілетті азаматтардың саны елден көшу үрдісіне байланысты азаюда. Яғни, бұдан он жыл бұрын-ақ мемлекет қолайсыз демографиялық үрдіс кезеңіне кіргені байқалған.
Социолог-ғалымдардың атап өтуінше, Қазақстанда гендерлік айырмашылық та айқын көрінеді: ерлерге қарағанда әйелдер ұзақ өмір сүреді, бірақ еңбек өтіліндегі үзілістер (декреттік демалыс кезеңдері) мен зейнетке ертерек шығуына байланысты олардың зейнетақы жинақтары мен төлемдері көбіне төмен болады. Сонымен қатар, бейресми жұмыспен қамтылу да маңызды мәселеге айналып отыр. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтардың бір бөлігі Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына (БЖЗҚ) мүлде жарна аудармайды немесе айына небәрі 5–8 мың теңге көлемінде ғана төлейді. Мұндай жағдай болашақта зейнетақы төлемдерінің өте төмен болуына әкелуі мүмкін. Бұдан бөлек, он жыл бұрын-ақ жұмыс істейтін қазақстандықтарға түсетін демографиялық жүктеменің арта түсетіні болжанған. Бұл болашақтағы зейнетақы мөлшерінің жеткіліктілігіне күмән туғызатыны айтылған. Алайда қазіргі жағдай көрсетіп отырғандай, мәселе тек болашаққа емес, бүгінгі зейнетақы деңгейіне де қатысты болып отыр.
Тағы бір назар аударарлық жайт, Қазақстанда шамамен 300 мыңға жуық зейнеткер еңбек қызметін жалғастырып келеді. Негізгі себеп – зейнетақы көлемінің күнкөріске толық жетпеуі. Сарапшылардың болжамынша, алдағы жылдары жұмыс істейтін зейнеткерлер саны одан әрі артуы мүмкін. Өйткені БЖЗҚ мен БҰҰ болжамдарына сәйкес, 2050 жылға қарай 60 жастан асқан азаматтардың үлесі ел халқының шамамен 19%-ын құрайды.
РЕЙТИНГ ҚАНШАЛЫҚТЫ ШЫНАЙЫ?
«БЖЗҚ деректеріне сәйкес, Қазақстанда зейнетақы төлемдерін алушылар саны 1,52 млн адамға жетті. Оның ішінде 684,4 мыңы – жасына байланысты зейнеткерлер, ал 9,9 мың адам – мүгедектік бойынша төлем алушылар. Рейтингке келсек, Әзербайжан, Өзбекстаннан (84-орын), Украинадан (85-орын), Беларусьтен (87-орын) және Ресейден (89-орын) жоғары орналасқан. Қазақстан – 77-орында, ал Түркия – 33-орында тұр. Тізімнің соңғы сатысында Иран орналасқан. Ал алғашқы ондыққа негізінен Еуропаның дамыған мемлекеттері, сондай-ақ Жаңа Зеландия, Австралия және Канада енген. Зерттеу авторлары мұндай рейтингтердің белгілі бір деңгейде субъективті болуы мүмкін екенін атап өтеді. Дегенмен олар әлемнің әртүрлі елдеріндегі өмір сүру жағдайлары туралы қалыптасқан жалпы қоғамдық пікірді көрсетеді», – деп маңызды түсініктеме берді «ФОКУС» бірлестігінің әлеуметтанушылары.
Алғашында «зейнеткерлер үшін қолайлы өмір жағдайына қарап елдерді рейтинг бойынша бағалау қаншалықты дұрыс?» деген сауал туындады. Өйткені сауалнамаға қатысқан 17 мың адамның шамамен 6 мыңы 40–50 жас аралығында болған, яғни олар зейнет жасына жетпеген. Алайда мұндай рейтингтердің субъективтілігі тек осыған ғана байланысты емес. Қорытынды нәтиже көп жағдайда зерттеу авторлары қандай көрсеткіштерді басты өлшем ретінде таңдағанына тәуелді болады.
Мәселен, U.S. News & World Report елдерді жеті негізгі критерий бойынша салыстырған. Олардың қатарында өмір сүру құны, салықтық орта, қоғамның ашықтығы мен достық қарым-қатынасы, тұрмысқа қолайлылық, климат, меншік құқығын қорғау деңгейі және денсаулық сақтау жүйесінің сапасы бар.
U.S. News & World Report рейтингінде Қазақстанның төмен орын алуын басқа бір зерттеу нәтижелерімен салыстыра қарауға болады. Мәселен, Mercer CFA Institute Global Pension Index рейтингінде Қазақстан зейнетақы жүйесінің сапасы бойынша жоғары нәтижелер көрсеткен. 2024–2025 жылдары бұл рейтингте Қазақстан 48 елдің ішінде 24-орынды иеленіп, АҚШ, Испания, Жапония және Оңтүстік Кореяны басып озды. Алайда бұл қазақстандық зейнеткерлер америкалық немесе оңтүстіккореялық зейнеткерлерге қарағанда әлдеқайда бай немесе әлдеқайда бақытты дегенді білдірмейді. Мұнда бағаланған басты фактор – зейнетақы жүйесінің құрылымы мен оның ұзақ мерзімді тұрақтылығы. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстандағы жинақтаушы зейнетақы моделі болашақ зейнеткерлер алдындағы ірі қарыздық міндеттемелермен ауыртпаланбаған. Ал мұндай проблема қазіргі кезде әлемнің көптеген дамыған елдерінде байқалып отыр.
Ал Natixis рейтингінде Қазақстан мүлде қарастырылмаған. Себебі бұл зерттеу тек экономикасы дамыған 44 елді, атап айтқанда ЭЫДҰ-ға мүше мемлекеттер мен БРИКС елдерін ғана қарастырады. Бұл рейтингте елдер 18 көрсеткіш бойынша бағаланады. Олар төрт негізгі субиндекске біріктірілген: қаржылық тұрақтылық, материалдық әл-ауқат, денсаулық сақтау және өмір сапасы. Соңғы жарияланған есепке сәйкес, алғашқы үш орын Норвегия, Ирландия және Швейцарияға тиесілі. Ал АҚШ бұл тізімде 21-орында орналасқан.
Біздің ойымызша, мұндай рейтингтердің авторлары өз қалауы бойынша кейбір көрсеткіштерге басымдық бере алады. Мысалы, олар «экология» мен «бақыт деңгейін» зейнетақы төлемінің мөлшерінен маңыздырақ деп бағалауы мүмкін. Мұндай жағдайда ауасы таза, бірақ зейнетақысы төмен елдер жоғары орынға шығып, керісінше табысы жоғары, алайда экологиялық мәселелері бар мемлекеттер төменірек орналасуы ықтимал.
Жалпы алғанда, адамдардың бақыт деңгейі, сыбайлас жемқорлық туралы түсінігі немесе төлемдердің жеткіліктілігі жөніндегі пікірлеріне сүйеніп, елдерге рейтинг беру әрдайым шартты сипатта болады. Мысалы, Еуропаның кейбір елдерінде зейнетақы көлемі 2000 еуро шамасында болса да, көптеген әлеуметтік жеңілдіктер қарастырылмаған. Ал Қазақстан мен Әзербайжанда зейнетақы көлемі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, зейнеткерлердің көпшілігі өз баспанасында тұрады және мемлекет тарапынан бірқатар қосымша қолдау алады: тегін жол жүру, коммуналдық қызметтерге субсидиялар, сондай-ақ үлкен отбасының көмегі.
Сондықтан рейтингтің әділдік деңгейі әр адамның жеке көзқарасына байланысты. Біреулер үшін өмір сүрудің күнделікті жайлылығы маңызды болса, енді біреулер үшін зейнетақы жүйесінің ұзақ мерзімді тұрақтылығы негізгі өлшем болуы мүмкін.
КЕШЕГІ САЯСАТТЫҢ БҮГІНГІ КӨРІНІСІ
Біз аталған рейтингтердің ешқайсын сөзсіз дұрыс деп санамаймыз. Себебі зейнеткерлердің әл-ауқатын бағалауда қолданылатын көрсеткіштерді таңдауда әрдайым белгілі бір субъективтілік болады. Сонымен қатар Қазақстандағы зейнетақы жүйесі қартайған шақта қалыпты өмір сүруге толық жеткілікті әрі әділ деп айту да қиын.
Соңғы он жыл ішінде зейнеткерлерді – әлеуметтік тұрғыдан осал топтардың бірі ретінде – қолдау бағдарламалары екі бағыттың арасында қалып келеді: бір жағынан жинақтаушы жүйенің қатаң қаржылық талаптары, екінші жағынан инфляция салдарынан туындайтын әлеуметтік қысымды жеңілдету қажеттілігі.
Мысалы, 2014 жылы қабылданған 2030 жылға дейін зейнетақы жүйесін одан әрі жаңғырту тұжырымдамасында жүйені «әділ әрі тұрақты ету» көзделген болатын. Дәл осы құжат аясында әйелдердің зейнетке шығу жасын кезең-кезеңімен арттыру қарастырылды (яғни еңбек өтілін ұзартып, жинақ жасау мүмкіндігін көбейту мақсатында). Сондай-ақ 2018 жылдан бастап базалық зейнетақыны зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне қарай есептеу тәртібі енгізілді.
Қаржы сарапшысы Мұрат Темірханов жуырда осы құжатты атап өтіп, зейнетақы жүйесінде жиналып қалған мәселелерді сынға алған болатын.
«Қазақстан Республикасының зейнетақы жүйесін 2030 жылға дейін одан әрі жаңғырту тұжырымдамасы ескірген және әлемдік озық тәжірибеге толық сәйкес келмейді. Бұдан бөлек, қарапайым азамат бұл құжаттан болашақта қандай зейнетақы алатынын нақты түсіне алмайды (…) Сондықтан қазіргі жағдайда зейнетақы жүйесін жаңғырту туралы емес, оған бастапқы мәні мен мақсатын қайтару туралы айту қажет», – деп келтірді сарапшының сөзін бұқаралық ақпарат құралдары.
Сарапшы болашақта әлеуметтік наразылықтың күшеюі мүмкін екенін де атап өтті. Оның пікірінше, егер Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) төленетін болашақ зейнетақы мөлшері қызметкерлердің үмітін ақтамаса, онда ай сайын жалақысынан ұсталып отырған қаражатқа қатысты талап-тілек ең алдымен мемлекетке бағытталуы мүмкін.
Тағы бір мысал – 2025 жылы аяқталған «Белсенді ұзақ өмір» ұлттық жоспары. 2021 жылы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі осы бағдарламаны іске асыруға арналған іс-шаралар жоспарын бекітіп, елдің барлық өңірінде қарттарға арналған белсенді ұзақ өмір орталықтарын ашуға уәде берген болатын. Сонымен қатар зейнеткерлерге цифрлық сауаттылық курстарын өткізу, емдік дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастыру және оларды еріктілік қызметке тарту көзделген. Алайда іс жүзінде мұндай орталықтар тек кейбір қалаларда ғана ашылды, оның өзінде барлық жерде емес. Ал ауылдық жерлердегі зейнеткерлер үшін бұл бастама көбіне қағаз жүзінде ғана қалды.
Қорытындылай келе не айтуға болады? Қазақстанның зейнетақы жүйесі – қарама-қайшылықтарға толы жүйе. Бір жағынан «мінсіз» деп бағаланатын жинақтаушы модель Mercer сарапшыларын таңғалдырып, рейтингтерде Жапония немесе АҚШ сияқты ірі экономикаларды басып озуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, ол зейнеткерлердің нақты табысы мен демографиялық өзгерістердің салдарын толық ескере бермейді.
Еске сала кетейік: бүгінде Қазақстандағы әр сегізінші азамат орта есеппен айына 138,8 мың теңге зейнетақымен күнелтуде. Ал жүздеген мың зейнеткер лайықты демалыстың орнына еңбек етуін жалғастырып, жасы ұлғайғанша жұмыс істеуге мәжбүр.
