12 наурызда Ормуз бұғазында танкерлер қозғалысы тіркелмеді
Goldman Sachs мәліметтері бойынша, Ормуз бұғазы арқылы тасымалданатын мұнай көлемі күніне 19,5 млн баррельден 0,5 млн баррельге дейін айтарлықтай төмендеген. Жұмыс процесіндегі іркілістердің нақты көлемі тәулігіне 17,2 млн баррельді құрап отыр. Екі тәуелсіз кеме қатынасын қадағалау қызметі 2026 жылғы 12 наурызда бұғаз арқылы өтетін мұнай танкерлерінің болмағанын ресми түрде тіркеді. Әлемдегі ең ірі энергетикалық тораптың қызметі әскери-теңіз күштерінің араласуынсыз, электрондық есептеулер мен деректерді басқару тетіктері арқылы тоқтатылды.
Solvency II хаттамаларына сәйкес, 5 наурыздан бастап жеті ірі қаржы клубы Парсы шығанағындағы әскери тәуекелдерді сақтандыруды тоқтатты. Осыған байланысты, қалған рейстер үшін сақтандыру жарналары 300-1000%-ға дейін өсіп, кеме корпусы құнының 1%-ын құрады. Нәтижесінде, VLCC (сыйымдылығы аса жоғары шикі мұнай танкері) санатындағы кемелерді сақтандыру құны жеті күнге ұзарту мүмкіндігімен 2-ден 3 миллион долларға дейінгі аралыққа жетті.
Әлемдегі ең ірі жария сақтандыру компаниясы Chubb Insurance қолдауына ие 20 миллиард долларлық қайта сақтандыру бағдарламасының (DFC) қамту аясы шектеулі болып отыр. Бұл аталған бағдарламаның P&I (кеме иелерінің үшінші тұлғалар алдындағы жауапкершілігін сақтандыру) бойынша толық жауапкершілікті өз мойнына алмауына байланысты. Күрделі және бірегей тәуекелдерді сақтандыру саласындағы көне нарық Lloyd’s әлі де болса бір реттік рейстерге арналған сақтандыру қызметін ұсынуда. Алайда, бұл қызметке сұраныс жоқ. Себебі сақтандыру сыйлықақысы мина қаупі бар аймақтарға да таралады, ал теңіз түбіндегі миналар нақты қауіп төндіріп отыр. Қазіргі таңда бұғаз ашық болғанымен, сақтандыру кепілдігі жоқ. Ал тиісті сақтандыру полисінсіз бірде-бір кеме қозғалысқа шыға алмайды.
Тек белгілі бір санаттағы кемелердің қозғалысы тіркелуде
Жүк тиеу бекетінің екі жағында тәулігіне 19 миллион баррель мұнай тиелген кемелер тоқтап тұрған кезде, тек бір санаттағы кемелер транзитті жалғастыруда. Олар — есеп айырысуы юаньмен жүргізілетін, иран мұнайын тасымалдайтын Қытай флотының танкерлері. Kpler компаниясының деректеріне сәйкес, 28 ақпаннан бастап Қытайға 11,7-ден 16,5 млн баррельге дейін мұнай жеткізілген. Аталған танкерлер батыстық сақтандыру қызметін қолданбайды және оған мұқтаж емес. Олар Қытай мемлекетінің қолдауымен, Ислам революциясы сақшылар корпусы (ИРСК) катерлерінің ілесіп жүруімен қауіпсіз өтуде. Сондай-ақ, есеп айырысу жұмыстары юаньмен жүргізілетін төлем жүйесі арқылы іске асырылуда. Бұл жүйе 2025 жылы 24,5 трлн доллар көлеміндегі қаражатты өңдеген, бұл өткен жылмен салыстырғанда 43%-ға жоғары. Қазіргі уақытта Ормуз бұғазы арқылы тасымалданатын жалғыз мұнай — бағамы долларға тәуелді емес шикізат.
Мұнай-доллар жүйесінің ыдырауы
1974 жылы Сауд Арабиясы АҚШ тарапынан берілетін әскери қорғаныс кепілдігіне айырбас ретінде мұнай бағасын тек доллармен белгілеуге келісім берді. Бұл уағдаластық әлемдік экономиканың жаңа моделін қалыптастырды: әрбір баррель мұнай доллармен есептеліп, энергия ресурстарына деген қажеттілікке байланысты әрбір орталық банк өз резервтерін доллармен сақтауға мәжбүр болды. Осылайша, АҚШ-тың қаржылық гегемониясы «мұнай долларға тең» деген қарапайым тұжырымға негізделді. Елу екі жыл бойы бұл экономикалық теңдік өзгеріссіз сақталып келді.
2026 жылғы әскери іс-қимылдар бұл жүйені саяси шешімдермен емес, нақты физикалық факторлар арқылы күйретуде. Мұнай транзитін доллармен қамтамасыз етіп келген сақтандыру жүйесі толығымен істен шықты. Қазіргі таңда тасымалдаудың жалғыз жұмыс істеп тұрған тетігі — юаньмен есеп айырысу арқылы жүзеге асырылатын транзит қана болып отыр.
Әлемдік резервтердегі доллардың үлесі 2000 жылы 71%-дан бүгінгі таңда 59%-ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, юаньмен жүргізілетін жаһандық төлемдердің үлесі 2,89% деңгейінде қалып отыр. Мұнай-доллар жүйесін бір ғана оқиғамен күйрету мүмкін емес. Дегенмен, Goldman Sachs деректері бұл пікірге қарсы тараптар ескермей жүрген маңызды жайтты айқындап берді: қазіргі уақытта болып жатқан әскери қақтығыстар доллардан кейінгі энергетикалық жүйенің толық ауқымда жұмыс істеуге қабілетті екенін іс жүзінде дәлелдеді.
Долларды алмастыру механизмінің іс жүзіндегі көрінісі
Қытай танкерлері бұғаз арқылы транзитті кедергісіз жүзеге асыруда. Юань бағамы тұрақталу үстінде. 2015 жылы юаньмен трансшекаралық есеп айырысуларды жүргізу және қаржылық хабарламалармен алмасу мақсатында іске қосылған CIPS (Трансшекаралық банкаралық төлем жүйесі) қызметі оңтайландырылуда. Бұл жүйе батыстық SWIFT жүйесіне тәуелсіз балама ретінде қарастырылады; ол юаньді халықаралық деңгейге шығару және деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалған.
Иран мұнайы Қытайдың мұнай өңдеу зауыттарына Brent маркалы мұнайдың құнынан 9–12 долларға арзан бағамен жеткізілуде, ал батыстық сатып алушылар үшін мұнай бағасы 96,72 долларды құрап отыр. Бұл жүйе өз тиімділігін қазірдің өзінде іс жүзінде дәлелдеуде. Бұғаз арқылы доллармен есеп айырысатын тасымалдың тоқтап тұрған әрбір күні — баламалы тетіктің долларлық номиналға тәуелсіз жұмыс істей алатынының айқын айғағы.
Президент Трамптың көпұлтты әскери армада құру туралы бастамасы — бұл қалыптасқан жағдайға қарсы әрекет: «Әскери-теңіз күштерін жұмылдырып, бұғазды қайта ашу, доллармен есеп айырысу жүйесін қалпына келтіру және юань арқылы жүзеге асатын балама тетіктің кең етек жаюына жол бермей, оның көзін жою».
Егер коалиция өз мақсатына жетсе, мұнай нарығындағы долларлық баға белгілеу жүйесі сақталады. Ал егер бұл бастама сәтсіздікке ұшырап немесе коалиция ыдырайтын болса, Иранның ядролық бағдарламасын жою мақсатында басталған соғыс, керісінше, көпполярлы энергетикалық тәртіптің орнауына жағдай жасайды. Айта кету керек, доллар жүйесі дәл осындай баламалы тәртіптің қалыптасуына жол бермеу үшін құрылған болатын.
Халықаралық энергетикалық агенттік (МЭА) стратегиялық қорлардан 400 миллион баррель мұнай бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл — тарихтағы ең ірі үйлестірілген резервтерді пайдалану шарасы. Бұл көлем тәулігіне 17,2 миллион баррель деңгейіндегі тапшылықты шамамен 23 күнге жабуға мүмкіндік береді. Қақтығыстың басталғанына он алты күн болды. Қорлар шектеулі. Ал сақтандырудың күшін жою мәселесі қарастырылмай отыр.
Тәулігіне 19 миллион баррель көлеміндегі тасымал жарты миллион баррельге дейін қысқарды. 12 наурызда Ормуз бұғазында мұнай танкерлері болған жоқ. Қазір тек юаньмен төленген мұнайды тасымалдайтын танкерлер ғана қозғалып жүр. Ал әрбір баррель мұнай доллармен бағаланатын, елу екі жыл бұрын қалыптасқан жүйе енді өзі бұрын жұмыс істеген теңіз жолы арқылы оның қалайша басқа жүйемен алмастырылып жатқанын нақты уақыт режимінде бақылап отыр.
