ДШС және адами капиталдың сапасы
Осылайша, әлемдік тәжірибе мемлекеттің, бизнестің және қоғамның мүдделерін ұштастыру мен іс-қимылдарын үйлестіру қағидаттарына негізделген. Бұл Дене шынықтыру және спорт (ДШС) жүйесін дамытуға, сондай-ақ халықты жаппай сауықтыру спортымен барынша қамтуға бағытталған ойластырылған мемлекеттік тәсілдің айқын дәлелі болып табылады. Мәселен, ЭЫДҰ елдерінде халықтың 50 — 60 пайызы дене белсенділігімен тұрақты түрде айналысады, ал ТМД елдерінде спортпен жүйелі түрде шұғылданушылардың үлесі тіпті 30 пайызға да жетпейді.
Бүгінгі күні дене шынықтыру мен спорттың адам капиталының сапасын арттырудағы негізгі факторлар екендігі күмән тудырмайды. Олар белсенді өмір сүру ұзақтығының артуына ықпал етіп, физикалық және психикалық денсаулықты нығайтады. Жүйелі түрдегі жаттығулар жұмысқа қабілеттілікті, когнитивті қасиеттерді және әлеуметтену деңгейін жақсартып, мақсат қоя білу мен стреске төзімділікті қалыптастырады. Бұл аурушаңдық деңгейінің төмендеуіне және еңбек өнімділігінің артуына алып келеді, осылайша қоғамның экономикалық әлеуетін дамытады.
Посткеңестік мемлекеттерде ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму тұжырымдамалары қабылданғаннан кейін, мемлекет адам капиталына неғұрлым көп инвестиция салған сайын, экономикалық өсім мен адам дамуы арасындағы арақатынас соғұрлым оңтайлы болатыны және жоғары экономикалық көрсеткіштерге қол жеткізілетіні барған сайын айқындала түсті.
Осы орайда, экономикалық көрсеткіштер мен адам дамуы арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге қатысты Н. Лозиктің тұжырымымен келісуге болады. Оның пайымдауынша, бұл теңдік келесі міндеттерді шешуге жол ашады:
- елдің адами әлеуетін қалыптастыруға қажетті әлеуметтік сала мен адам капиталын дамыту үшін ұлттық байлықты әділ бөлу;
- әлеуметтік шығындарды оңтайландыру, әлеуметтік сала мен оған тірек болатын салалардың қаржылық негізін нығайту;
- білім беру, денсаулық сақтау, дене шынықтыру және спорт, сондай-ақ туризм салаларына салынатын инвестиция көлемін арттыру [9, 64-б.].
Спорттың қоғамдағы рөлі сан қырлы сипатқа ие:
- Тұлғалық тәрбие мен білім беру: басты мақсат — тек денені шынықтыру немесе спорттық шеберлікті шыңдау ғана емес, сонымен бірге адамды адамгершілікке, парасаттылыққа және еңбекқорлыққа баулу;
- Сауықтыру және тынығу (рекреация): спорттың адам ағзасының жалпы жай-күйіне және функционалдық мүмкіндіктеріне оң әсері;
- Әлеуметтік тұтасу мен бейімделу: дене шынықтыру және спорт жүйесімен айналысатын жандар қоғамдық өмірге белсене араласады, соның нәтижесінде ортамен қарым-қатынас орнату тәжірибесі қалыптасып, әлеуметтену үдерісі жүреді;
- Қарым-қатынас орнату (коммуникативтік): халықаралық ынтымақтастықты жолға қою және жер бетіндегі бейбітшілікті нығайту факторы ретінде көрініс табады;
- Экономикалық тиімділік: спортты дамытуға жұмсалған қаражат адамның өмір сүру сапасын жақсарту, жұмысқа қабілеттілігін арттыру және ғұмырын ұзарту арқылы өзін-өзі ақтайды. Дене шынықтыру мен спорттың өркендеуі жекелеген тұлғаларға ғана емес, жалпы мемлекеттің экономикалық дамуына оң ықпал етеді.
Осылайша, дене шынықтыру мен спорт жүйесін өркендету «экономикалық өсімнің бейэкономикалық факторларын» жандандыруға септігін тигізеді. Бұл факторлардың қатарына өмір сүру сапасы, мәдени деңгей, білім мен кәсіби дағды, зияткерлік әлеует пен денсаулық жағдайы, яғни тұтастай алғанда адами капитал жатады. Ал адами капиталдың сапалы болуы — мемлекеттің ұзақ мерзімді әрі тұрақты экономикалық дамуының басты шарты [10].
Дене шынықтыру және спорттың экономикалық тиімділігін бағалау
Жоғарыда атап өткеніміздей, дене шынықтыру және спорт (ДШС) жүйесін дамытуға бағытталған мемлекеттік қолдау шараларын ынталандыру үшін кәсіби және жаппай спортқа жұмсалатын шығындардың экономикалық тиімділігін бағалау маңызды. Жалпы алғанда, ДШС саласындағы экономикалық тиімділікті екі бағытқа бөліп қарастыруға болады:
- спорт нысандарының қызметінен түсетін қайтарым түріндегі тиімділік;
- адами капиталға қосылатын үлес түріндегі тиімділік.
Бұл ретте, тиімділіктің бірінші түрі бойынша барлығы түсінікті және оны бағалау спорт нысандарына жұмсалған шығындар мен одан алынған нәтижелердің арақатынасы арқылы есептелсе, екінші түрді бағалаудың әлі де болса қолайлы әдістері қалыптаса қойған жоқ. Себебі бұл жерде мәселе қоғамның материалдық емес активтерінің жандануы туралы болып отыр.
Дене шынықтыру және спорт факторының экономикалық маңызын айқындау үшін келесі схема бойынша өзара тәуелділік тізбегіндегі адами капитал факторын қолдану қисынды болып табылады:
1-сурет. Дене шынықтыру мен спорттың экономикалық тиімділігін бағалау үдерісінің сұлбасы
Бағалау үшін 2015 — 2024 жылдар аралығындағы негізгі көрсеткіштердің серпінділік қатарларын (1-кесте) пайдалана отырып, факторлық типтегі эконометрикалық модельдерді шығаруға негізделген экономикалық-математикалық тәсілді қолданамыз.
1-кесте – Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), негізгі капиталға салынған инвестициялар (НКИ), жұмыспен қамтылғандар саны (ЕК), адами капитал (АК) және ДШС дамытуға жұмсалған шығындар (Шдш) көрсеткіштерінің серпіні
|
|
ЖІӨ, млрд. тг |
НКИ, млрд. тг |
ЕК, мың адам |
АК, млрд. тг |
ШДШ, млрд. тг |
|
2015 |
40884,1 |
7024,7 |
8433,3 |
16606,9 |
116,6 |
|
2016 |
46971,1 |
7762,3 |
8553,4 |
19183,1 |
129,7 |
|
2017 |
54378,9 |
8770,6 |
8585,2 |
21226,6 |
158,2 |
|
2018 |
61819,5 |
11179,0 |
8695,0 |
23697,9 |
165,0 |
|
2019 |
69532,6 |
12576,8 |
8780,8 |
26949,3 |
204,0 |
|
2020 |
70649 |
12270,1 |
8 732,0 |
32130,0 |
177,0 |
|
2021 |
83951,6 |
13242,2 |
8807,1 |
36367,5 |
223,0 |
|
2022 |
102981,8 |
15251,1 |
8971,5 |
43124,7 |
296,0 |
|
2023 |
119442,3 |
17649,3 |
9 081,9 |
43884,4 |
340,0 |
|
2024 |
136693,3 |
19461,3 |
9 214,2 |
47545,2 |
370,0 |
|
Ескертпе: ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының деректері |
|||||
Экономикалық-математикалық модельдерді шығаруға арналған есептеулер деректердің серпінділік қатарларын өңдеудің арнайы бағдарламасы бойынша жүзеге асырылды.
Бұл бағдарлама кеңінен танымал «ең кіші квадраттар әдісіне» негізделген және болжамдық-талдау сипатына ие.
Макроэкономикалық көрсеткіштің инвестицияларға, экономикадағы жұмыспен қамтылғандар санына және адами капиталға математикалық тәуелділігін айқындайтын модель келесідей:
VVP = 71,998 JNVok0,0103 TR 8,671 HK 0,423 (1)
Бұл ретте көптік корреляция коэффициенті (статистикалық жол берілетін ауытқулар кезінде) құрады. Бұл көрсеткіш іс жүзінде мінсіз корреляцияны байқатады және макроэкономикалық көрсеткіш пен түсіндірме факторлар арасындағы функционалдық тәуелділіктің бар екенін айғақтайды.
Адами капиталдың дене шынықтыру және спорт (ДШС) жүйесін дамытуға жұмсалған шығындарға математикалық тәуелділігін айқындайтын модель келесідей:
HK = 5,454 Zsp0,909 (2)
Көптік корреляция коэффициентінің тағы да көрсеткішін беруі, шығарылған модельдің адами капитал тұжырымдамасының нақты даму бағыттарын жеткілікті деңгейде айқындайтынын көрсетеді.
Енді осы экономикалық-математикалық құралдарға сүйене отырып, ДШС дамыту факторының экономикалық өсімге қосатын үлесін бағалауға болады. Шығарылған модельдердің серпінділік коэффициенттеріне жасалған талдау көрсеткендей, ДШС дамытуға жұмсалатын шығындардың 1% өсімі жалпы ішкі өнімнің жиынтық түрде артуына мүмкіндік береді.
Бұл экономикалық өсімге қосылатын айтарлықтай қомақты үлес болып табылады. Мәселен, 2024 жылғы мәліметтерге сүйенсек, дене шынықтыру және спортты (ДШС) дамытуға жұмсалған 3,7 млрд теңге шығын жалпы ішкі өнімнің 1367 млрд теңгеге артуына септігін тигізуі мүмкін. Неғұрлым қарапайым тілмен айтқанда: ДШС саласына салынған әрбір 1 теңге ЖІӨ-нің 369 теңгеге өсуін қамтамасыз етеді. Мұнда мәселе бір мезеттік тікелей пайда туралы емес, жиынтық мультипликативтік әсер (оған сабақтас салалар: тауар өндірісі, туризм, құрылыс, қызмет көрсету, сондай-ақ денсаулық сақтау шығындарын азайту кіреді) туралы болып отырғанын ескеру қажет. Бұл ретте басты шарт ретінде тиімді менеджмент және нысандар құрылысындағы жемқорлық факторларының болмауы қарастырылуға тиіс.
Осылайша, ДШС жүйесін дамытуға салынған инвестициялардың жоғары экономикалық қайтарымы дене шынықтыру мен спортты қаржыландыруды қолдайтын, тіпті одан да маңыздысы – ДШС саласын басқарудағы жүйелі тәсілдің қажеттілігін негіздейтін ғылыми дәйек бола алады. Мысалы, ЭЫДҰ елдерінде спорттың ЖІӨ-дегі үлесі 2,5 — 4%-ға жетсе, ТМД елдерінің көбінде бұл көрсеткіш 1 — 2%-дан әрең асады. Бұл алшақтық тек табыс деңгейіне ғана емес, сонымен бірге институционалдық кемелдікке де байланысты.
Қорытынды
Жүргізілген зерттеу негізінде қазіргі таңда жоғары жетістіктер спорты мен жаппай спорттың үйлесімді дамуын қамтамасыз ететін стратегиялық көзқарас қалыптастыру маңызды міндет екені туралы тұжырым жасауға болады.
Бұл міндетті шешу үшін халыққа физикалық тәрбие берудің заманауи әрі тиімді мемлекеттік жүйесін құру қажет. ТМД елдері үшін қазіргі заманның басты сыны — спортты «бюджетке түсетін салмақтан» мемлекеттің стратегиялық инвестициялық активіне айналдыру.
Жоғары жетістіктер спорты мен жаппай спорттың стратегиялық ұштасуы біртұтас экожүйе құруға бағытталуы тиіс. Мұндай жүйеде жаппай спорт ұлт саулығын сақтау мен таланттар базасын қалыптастыруды қамтамасыз етсе, жоғары жетістіктер спорты — мотивация беру, ел беделін арттыру және ұтымды спорттық стандарттарды орнықтыру қызметін атқарады. Әлбетте, мұндай үйлесімділікке қол жеткізу мемлекеттің, бизнестің және қоғамның бірлескен күш-жігерін талап етеді.
XXI ғасырдағы спорт индустриясы — бұл жай ғана «хобби» немесе мәдени таңдау емес. Бұл — ЖІӨ-ні, жұмыс орындарын және инвестицияларды қолдайтын қуатты экономикалық сектор; әлеуметтік игіліктердің мультипликаторы және аймақтық дамудың құралы.
ЭЫДҰ елдерінің тәжірибесі көрсеткендей, сала дамуының тиімді моделі тек мемлекеттік қаржыландырумен шектелмей, коммерцияландыруды, жеке инвестицияларды және мультипликативтік бағдарламаларды қамтуы тиіс.
ТМД елдері үшін келесі бағыттар негізгі стратегиялық басымдықтарға айналуда:
- Спортты мемлекеттік және аймақтық деңгейдегі экономикалық стратегияларға интеграциялау;
- Жеке инвестицияларды тарту;
- Тиімділікті талдауға арналған цифрлық платформаларды дамыту;
- Кәсіби басқарушылық ресурсты қалыптастыру.
Авторы: Еділ Мамытбеков, ф.-м.ғ.к., ҚР ҰИА академигі, ҚР Парламенті Сенаты жанындағы Сенаторлар кеңесінің мүшесі
Қосалқы автор: Кристина Соколовська, дене шынықтыру және спорт бакалавры
