Әлемдік қолданыстағы қаржы жүйесінің ыдырауы және жаңа жүйенің қалыптасуы — бұл бір сәтте жүзеге асатын құбылыс емес, ұзақ мерзімді үдеріс. Өйткені оған ауқымды адами және материалдық ресурстар тартылған. Сонымен қатар осы үдерістің қандай кезеңде тұрғанын аңғаруға мүмкіндік беретін бірқатар көрсеткіштер бар. Қазіргі кезеңде олардың ішіндегі ең маңыздысы — мемлекеттік және жекеменшік қарыз деңгейі, фиат валюталардың құнсыздануы, сондай-ақ алтын бағасының динамикасы.
Қытай реттеушілері елдің ірі банктеріне АҚШ-тың мемлекеттік қарызына салынатын инвестицияны азайтуға кеңес береді. Негізінде, Қытайдың Американың борыштық қағаздарынан бас тарту үрдісі 2012 жылы басталған. Алайда қазір реттеушілер банктерді АҚШ активтерінен тезірек шығуға асықтыруда. Бұл — қазынашылық облигациялардың (трежерис) сенімсіздігі туралы жай ғана белгі емес, нақты дабыл.
Мұндай жаңалықтардан кейін доллар өзінің бағамын айқындайтын басқа валюталарға шаққанда қайта әлсірей бастады. Қыруар қарыздан туындаған доллар дағдарысының зардабы, ең алдымен, жеке капиталға тиеді. Иран риалының жақындағы девальвациясы ұлттық валютаның күрт құнсыздануы қандай әлеуметтік-экономикалық және саяси сілкіністерге әкелетінін көрсетті. Ал доллардың әлемдік валюта ретіндегі атқаратын жүгі бұдан да ауыр.
Бен Бернанке 2006–2014 жылдары ФРЖ-ны басқарды. Оның тұсында, 2008 жылдан кейін, аталған қаржы құрылымы қазынашылық облигациялардың бағасын көтеріп, мөлшерлемесін төмендету үшін оларды жаппай сатып ала бастады. Бұл шара банктерді қосымша өтімділікпен қамтамасыз етуді де көздеді.
Кейін ФРЖ мөлшерлеме деңгейін ұстап тұру үшін банк резервтеріне пайыз төлеп келді.
Ал қазір ФРЖ-ның банктерге төлейтін пайызы облигациялардан түсетін кірістен әлдеқайда жоғары. Соның салдарынан 2022 жылдан бері Федералды резерв жүйесінің операциялық шығыны 245 миллиард долларға жетті. Бұл механизм ақша басып шығаруды жеделдетуді және ұлттық валютаны шығаратын орталық банктің үлкен шығынға батуын талап етеді.
Егер бірнеше айдан кейін Дональд Трамп ұсынған Кевин Уорш ФРЖ басшысы болып тағайындалса, онда ол да ақша басып шығару құрығына ілігеді. Өйткені қазіргі модель мен қалыптасқан жағдайда пайыздық мөлшерлемелерді төмендету мен ФРЖ балансын қысқартуды қатар жүзеге асыру мүмкін емес.
Уорштың алдында алдағы 12 ай ішінде өтелуі тиіс 10 триллион доллардың облигация мәселесі туындайды. Сондықтан оған доллар эмиссиясын арттыруға тура келеді.
Қытай болса, бұл уақытта ішкі сұранысты ынталандыруға көшті. Демек, Бейжің ақша басып шығаруды тоқтатпайды, ал бұл қаражат әртүрлі нарықтарға, соның ішінде шикізат секторына да ағылады.
Еуропалық Одақ болса, Біріккен Еуропа экономикасы Қытай мен АҚШ-қа бәсекелес бола алуы үшін еуро бағамын әлсірету қажеттігін айта бастады.
Іс жүзінде біз валюталық бәсекелестің, яғни девальвация бәйгесінің басталуына куә болып отырмыз. Бұған фиаттық (ешқандай активпен қамтамасыз етілмеген) валюталар өте қолайлы.
Қаржылық тәуекелдерді өршітіп келген Жапонияның мемлекеттік қарызы әзірге тұрақталғандай көрінгенімен, «аюлық нарықтағы» үрдісті, яғни бағаның құлдырауын байқатып отыр. Жапонияның мемлекеттік құнды қағаздары арзандап, кірістілік арта түспек. Бұл Токионың қаржылық тұрақтылығы мен иена бағамына тікелей қауіп төндіреді. Мұндай жағдайда үкіметтің бір-ақ жолы бар: ол — валюталық интервенцияларды қайта бастау.
Девальвация бәйгесі жағдайында бұл иена эмиссиясын, яғни ақша басып шығаруды үдетуге қолайлы алғышарттар жасайды. Сонымен қатар, әлемдік экономика қазір тоқырау кезеңін бастан кешуде, тіпті барлық факторлар пісіп-жетілген жаһандық рецессия табалдырығында тұр деуге болады.
Жоғарыда айтылған жағдайлардың бәрі алтын нарығындағы «бұқалық трендтің» (өсу үрдісінің) екінші кезеңіне ұласпақ. Нарық қатысушылары ФРЖ-ның барлық қазынашылық облигациялар нарығын сатып алмайынша, жеке капиталды құтқаруға немесе пайыздық мөлшерлемелерді бақылауға дәрменсіз екенін түсінген сәтте бұл кезең бастау алады. Бұл процесс алтын бағасының қымбаттауымен қатар, мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша пайыздық мөлшерлемелердің де өсуімен сипатталады.
Қазіргі кезде алтын бағасы бір унция үшін шамамен 5000 доллар деңгейінде тұрақтанды. Дегенмен алтын — резервтік құрал ретінде доллардың халықаралық деңгейдегі баламасы саналатын актив. Сонымен қатар бағалы металға деген сұраныс бүгінде негізінен институционалдық сипатқа ие. Осы тұрғыда Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі әлемдік деңгейдегі белсенді қатысушылардың бірі ретінде ерекшеленіп отыр.
Жаңа жаһандық қаржы жүйесі қалай болғанда да қалыптасады. Ол ескі әлемдік тәртіптен жаңа тәртіпке өту кезеңінің аяқталғанын айқындап, ғаламдық деңгейдегі күштердің жаңа тепе-теңдігін бекітетін негізгі белгіге айналады. Ал өтпелі кезеңде алтын аса күрделі жағдайда тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік беретін қорғаныс активі, дағдарыс кезіндегі тірек құрал әрі төтенше жағдайда есеп айырысу құралының қызметін атқарады.
