2025 жыл саяси жағынан айрықша кезең болды. Жыл басында Америка Құрама Штаттарының Президенті Дональд Трамптың инаугурациясы өтті. Ал жылдың соңында мемлекет басшысы елдің сыртқы саяси бағытын қайта пайымдайтын жаңа Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын жария етті. Бұл құжат АҚШ-тың әлемдегі орнына түбегейлі қайта баға беруді және жаһандық тәртіптің жаңа құрылымын қалыптастыруды ұсынады.
Қазақстан үшін бұл жыл Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың үздіксіз жүргізген сыртқы саяси қызметімен айқындалды.
Міне, қараңыз.
Қаңтар: Абу-Даби, Әзербайжан, Италия, Біріккен Араб Әмірліктері.
Ақпан: Иордания.
Сәуір: Өзбекстан, Еуропалық қайта құру және даму банкі, Еуропалық комиссия, Еуропалық кеңес, «Орталық Азия — Еуропалық одақ» саммиті және «Орталық Азияның жаһандық климаттық қатерлер жағдайындағы болашағы» тақырыбындағы халықаралық конференция.
Мамыр: Мәскеу — Венесуэла және Сербия президенттерімен, Мьянма Премьер-министрімен кездесулер өтті. Қызыл алаңдағы әскери парадқа қатысты. Бұдан соң Будапештке сапармен барып, Түркі мемлекеттері ұйымының саммитіне қатысты.
Маусым: Минск — Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысы және төртінші Еуразиялық экономикалық форумға қатысты.
Шілде: Түркия мен Түрікменстанға сапар жасалды. БҰҰ-ның теңізге шыға алмайтын дамушы елдер жөніндегі конференциясына, сондай-ақ Орталық Азия елдері басшыларының бейресми кездесуіне қатысты.
Тамыз: Бішкек, одан кейін Қытай — Шанхай ынтымақтастық ұйымы мемлекет басшылары кеңесіне және «Қазақстан – Қытай» іскерлік кеңесіне қатысты. Астанаға БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш сапармен келді.
Қыркүйек: Нью-Йорк — БҰҰ Бас Ассамблеясының жұмысына қатысты. Астанаға Конго Президенті ресми сапармен келді.
Қазан: Әзербайжан — Түркі мемлекеттері ұйымының саммиті. Кейін Душанбе қаласында ТМД мемлекет басшылары кеңесі мен «Ресей – Орталық Азия» саммитіне қатысты.
Қараша: Вашингтон — «Орталық Азия – АҚШ» саммиті және Дональд Трамппен кездесу өтті. Одан кейін Мәскеуге мемлекеттік сапар, Ташкентке мемлекеттік сапар, Бішкекке жұмыс сапары және ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысы. Сондай-ақ Швейцария вице-президентінің сапары болды.
Желтоқсан: Ашхабад — Бейбітшілік пен сенімге арналған халықаралық форум. Қазақстанға Иран Президенті сапармен келді. Одан кейін Жапонияға сапар және Санкт-Петербургтегі бейресми саммитке қатысу.
Бұл тізім толық болмауы да мүмкін.
Қазақстанда жылдың басы мен соңында айрықша назар аудартқан оқиғалардың бірі – еліміздің депутаттарының Каспий Құбыр Консорциумына (КҚК) жасалған украин шабуылдарына қатысты пікірі. Ақпанда орын алған алғашқы шабуыл кезінде Ермұрат Бәпи: «КҚК-ға жасалған шабуыл үшін Украинадан өтемақы талап етуге құқымыз жоқ» деп мәлімдеді. Сол сияқты, белгілі саясаттанушы Сәтпаев та айқын түрде Украина жағындағы ұстанымын білдірді.
Желтоқсандағы шабуылға қатысты депутат Айдос Сарымның мәлімдемесі мүлдем басқа сипатта болды. Ол еліміз үшін маңызды инфрақұрылымдық нысандарға соққы жасауға жария түрде шақырған азаматтардың әрекетіне құқықтық баға беруді талап етті. Оның ішінде бұл әрекеттерге терроризм және мемлекетке опасыздық баптары бойынша құқықтық сараптама жүргізу қажеттігін айтты. Бұл ретте мақаланың атауындағыдай: «Су ішкен құдығыңа түкірме – КҚК-ны қиратпа» деген ұстаным айқын байқалады.
Украинадағы ахуалдың шешуші кезеңі жақындаған шақта депутаттық пікірлердің өзгеруі ерекше назар аударарлық. Бұл — әсіресе Айдос Сарым мен Ермұрат Бапидың Мәжіліске ұлттық-патриоттық ұстаныммен келгенін ескерсек, маңызды тенденция. Сонымен қатар, Айдос Сарымның әрдайым интеллектуалдық әлеуеті жоғары болғаны белгілі. Ол Мәжілісте елеулі саяси жол жүріп өтті, мәртебелі лауазымға ие болды және қазіргі жағдайда ол ахуалды көрегендікпен бағалап отыр деуге негіз бар.
Жыл ортасында маңызды межелік оқиға ретінде Парламент 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енетін жаңа Салық кодексін қабылдады.
Алайда бұл құжатты қабылдау барысында да, кейін де Үкіметтің салық жүйесін реформалау жөніндегі бастапқы ұсыныстары — қосылған құн салығының мөлшерлемесін арттырып, салық салу шегін төмендету арқылы бюджетті толықтыру — қоғамда үлкен сынға ұшырады. Нәтижесінде, мөлшерлеме қайта төмендетіліп, салық төлеушілерге қойылатын талаптар едәуір жеңілдетілді.
Ағымдағы жылдың шілде айында елдің даму болашағы тұрғысынан маңызды шешім қабылданды: Қазақстанда алғашқы атом электр станциясын «Росатом» компаниясы салады. Ал келесі екі АЭС-тің құрылысын Қытай компаниялары жүзеге асыратын болады.
Сонымен қатар, дәл сол айда энергетика саласындағы оң динамикаға белгілі бір дәрежеде тосқауыл болған шешім де қабылданды: Үкімет Көкшетау жылу электр орталығын (ЖЭО) өз күшімен салу жөнінде шешім қабылдады. Бұл ретте Ресей тарапы қаржы бөлуге қауқарсыз екенін мәлімдеген. Алайда, Ұлттық банк жүргізіп отырған теңгенің инвестициялық әлеуетін шектейтін саясат аясында, Қазақстан үкіметінің өзі де даму қаржысын тарту жағынан айтарлықтай шектеулі жағдайда қалып отыр.
Жыл соңына қарай ел ішінде болған маңызды оқиғалардың бірі – қазан айында ұйымдастырылған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Үкімет отырысы еді. Жиында макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, экономикалық дамудың сапасын арттыру, баға тұрақтылығын сақтау және халық табысын көтеру мәселелері қаралды.
Осыған сәйкес, Үкімет Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен бірлескен іс-қимыл бағдарламасын қабылдады (не болмаса, жай ғана жария етті). Бұл бағдарлама Мемлекет басшысы бекіткен 2025–2029 жылдарға арналған Ұлттық экономикалық даму жоспарын біршама өзгеріске ұшыратуы немесе оны алмастыруы мүмкін. Баға тұрақтылығын сақтау мақсатында Үкімет жылу беру маусымында тарифтерді уақытша қымбаттатпау туралы шешім қабылдады. Аталған шешім бағаның өсуін уақытша тежеуге ықпал еткенімен, энергетика және коммуналдық инфрақұрылымның тозуын тежемейді, сондай-ақ апаттар санының артуына да тосқауыл бола алмайды.
Үкіметтің мұндай «икемділігі» белгілі бір деңгейде таңданыс тудырады. Жаңартылған Салық кодексі фискалдық саясаттың бастапқы тұжырымдамасын толықтай жоққа шығармаса да, оның іске асырылуына күмән келтіреді. Ал тарифтерді уақытша тоқтату «инвестицияға айырбас ретінде тариф» қағидатына негізделген үкімет саясатына қайшы келетін шешім болды.
Бұл жағдайда халықтың өмір сүру деңгейінің төмендеуі тоқтап, аз да болса өсімге жол ашылар деген үміт бар. Алайда бұған қол жеткізу үшін Үкіметке тек өз ұстанымдарын қайта қарау ғана емес, сонымен қатар Ұлттық банктің қызметіне қатысты ашықтықты қамтамасыз ету қажет болады.
2025 жылды қорытындылай отырып, барлық айтылған маңызды оқиғаларды бір арнаға тоғыстырсақ, бұл жыл – өтпелі кезең ретінде сипатталады. Бұл – «ескі» Қазақстаннан «жаңа» Қазақстанға, сондай-ақ бұрынғы бірполярлы дүниеден көпполярлы әлемге өту жолындағы аралық жыл болды.
«Ескі» Қазақстан дегеніміз – бұл Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған кен орындарындағы шетелдік концессиялар, шикізатты аралық (трансферттік) бағамен экспорттау және шетелде валюта кірісін шоғырландыру тәжірибесі. Бұл – ұлттық валютаны сыртқы айналымнан әдейі шектеу және теңгенің инвестициялық әлеуетін әлсірету. Сондай-ақ бұл – сыртқы инвестициялар мен сырттан қарыз алу саясаты, табысты жаппай шетке шығару. Бұл – «инвестиция үшін тариф» қағидатына негізделген тәсіл және бұл – «мемлекет – тиімсіз меншік иесі және басқарушы» деген идеология.
Жаңа Қазақстан – бұл… ұлттық мүддені басшылыққа алатын үкіметі, ұлттық деңгейде басқарылатын Ұлттық банкі және шынайы қалалық, ауылдық, елді мекен деңгейіндегі өзін-өзі басқару жүйесі бар мемлекет болады деп үмітттенеміз. Мұндай Жаңа Қазақстанға үмітті 2027 жылға жоспарланған референдум сыйлап отыр. «Үмітсіз шайтан» деп бекер айтпаған ғой…
Бәлкім, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі де бұл жылды өзінің қызметі тұрғысынан өтпелі кезең ретінде қарастыратын болар. Мұны 2022 жылы қабылданған бір ғана президенттік мерзім туралы конституциялық өзгеріске қосымша ретінде, оның 2027 жылға жоспарланған конституциялық референдум өткізу бастамасы да дәлелдейді. Бұл бастама, техникалық тұрғыда болса да, келесі парламенттік және президенттік сайлаулардың мерзімін жақындата түсті.
Біз мұны нақты деп айта алмаймыз, алайда келесі жылы өтетін БҰҰ Бас хатшысын сайлау науқанына байланысты Мемлекет басшысының белсенді сыртқы саяси қызметі тікелей байланысты болуы ықтимал. Қазақстан Президентінің бұл лауазымға үміткер ретінде қарастыруға міндетті емес. Дегенмен, оның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне мүше елдердің көшбасшыларымен кездесулері олардың өз тарапынан осындай ұсынысты жасауына түрткі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бұл ұсынысты қабылдамау мүмкін еместей көрінуі ықтимал.
Егер жоғары саяси деңгейде осындай ой-пікірлер талқыланып, белгілі бір келісімге келу орын алған болса, онда келесі Президенттің қашан және қандай мақсатпен саяси аренаға шығатыны туралы түсініктің де қалыптасуы ықтимал.
Соған қарамастан, «Еуразия-24» ақпарат агенттігі бұған дейінгі ұстанымынан айныған емес: «Президент Тоқаевты жіберуге болмайды!» . Себебі жаңа Қазақстанды құруды уәде еткен — өзі. Демек, сол уәдені іске асыру да — оның жауапкершілігінде.
