Мұндай құбылыс сирек кездеседі, алайда мәжілісте ҚТЖ басқарушы директоры Дайыр Көшеров пен депутаттар арасында болған пікірталас желіде тарағанына үш ай өтсе де, қаралым мен пікірлер саны әлі де артып келеді. Уақыт озған сайын бұл бейнежазбаның өзектілігі жоғалмай, қайта жаңа мазмұнға ие болғандай. Мемлекеттік қызметші сұраққа орыс тілінде жауап бере бастағанда, депутат Аманжол Әлтай оның сөзін бөліп жіберіп, қазақша сөйлеуді талап етті:
— Сіз қазақ тілін білесіз ғой, неге мемлекеттік тілде жауап бермейсіз?
— Иә, мен қазақша сөйлеймін, бірақ маған орысша жауап берген ыңғайлырақ, рұқсат етсеңіз, орыс тілінде жалғастырсам.
— Сіз мемлекеттік қызметкер болғандықтан мемлекеттік тілде сөйлеуге міндеттісіз!
— Сізге менің жауабым маңызды ма, әлде қазақша сөйлегенім бе?
Пікірталасқа тағы бір депутат — Жигули Дайрабаев араласып, былай деді:
— Біздің біртуар жазушымыз Әбіш Кекілбаев: «Тіпті ит те өз тілінде үреді», — деген еді.
Нәтижесінде, шенеуніктің жауабы айтылмаған күйі қалды…
Бұл оқиғаның өзектілігін жаңа Конституция жобасындағы тіл туралы бапқа енгізілген «лингвистикалық» түзетулер одан әрі арттыра түскендей: енді орыс тілінің ресми қолданылуына қатысты «тең дәрежеде» деген ұғымның орнына «қатар» деген сөз қолданылмақ. Осы түзетуді ұсынған авторлардың пікірінше, бұл екі ұғымның мағынасы бірдей.
«Тең дәрежеде» және «қатар» сөздері қаншалықты синоним бола алады және мұнда толық теңдік ұғымынан белгілі бір дәрежеде алыстау бар ма — бұл бөлек талқылауды қажет ететін мәселе. Кейбір ресейлік саясаттанушылар дәл осы сөзге назар аударып, түзетудің мазмұнына қатысты сын айтқан болатын. Алайда бір жайтты ескерген жөн: Қазақстанда мемлекеттік тіл — қазақ тілі. Сондықтан құқықтық тұрғыдан ең алдымен заң жобасының қазақша мәтініне сүйену қажет. Қазақша нұсқада «тең» сөзі «қатар» сөзімен ауыстырылған. Бұл — мазмұндық тұрғыдан маңызды айырмашылық. «Тең» ұғымы қазақ тілінде айқын әрі даусыз мағынаға ие — ол толық теңдікті білдіреді. Ал «қатар» сөзі «бір қатарда», «бір деңгейде» деген мағыналармен қоса, «қатар», «кезек», «деңгей», «саты» сияқты ұғымдарды да білдіруі мүмкін. Яғни оның семантикалық өрісі кеңірек әрі мәндік реңкі өзгеше.
Иә, қазақ тіліндегі «қатар» сөзін «бірге», «бір сапта» деген мағынада да түсіндіруге болады. Дегенмен бұл ұғымның өзі толық құқықтық теңдікке дәлме-дәл балама бола бермейді. Көбіне «қатар» белгілі бір реттілік пен тізбектілікті білдіреді. Яғни бұл жерде мәселе «тең дәрежеде» емес, «бір қатарда» немесе «кейінгі орынға» қатысты түсіндірілуі мүмкін деген пайым бар. Сонымен қатар соңғы жылдары, оның ішінде Парламент мінберінен де, орыс тілін Конституциядан алып тастау жөнінде ұсыныстар айтылып келе жатқанын ескерсек, аталған өзгерісті кейбір сарапшылар ымыралық қадам ретінде бағалайды. Олардың пікірінше, бұл түзету түбегейлі қайта қарауға қарағанда анағұрлым жұмсақ шешім болып саналады.
Негізі мәселе тілдік ерекшеліктерде емес. Бар-жоғы Конституция талаптарын бұлжытпай сақтаса болғаны, сонда бәрі өз орнына келеді. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік қызметкермен сөз таластырған депутаттарға құқықтық сауаттылық жетіспеген сияқты.
Ендеше Конституцияның қолданыстағы нұсқасын немесе жаңа жобасын бірге оқып, түсіндіріп өтейік, бұл жерде ешқандай айырмашылық жоқ. Онда екі негізгі норма бар:
Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі қазақ тілімен тең дәрежеде ресми түрде қолданылады.
Әр адамның ана тілі мен төл мәдениетін қолдануға, қарым-қатынас жасау, тәрбие беру, оқу мен шығармашылық тілін еркін таңдауға құқығы бар.
Біз депутаттарға заң техникасы мен құқықтың жалпы теориясының негіздерін түсіндіреміз: конституциялық нормаларды таңдамалы түрде емес, жиынтық түрінде түсіну қажет. Атап айтқанда, мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары заңнамада белгіленген функцияларын атқару кезінде, мәселен: өкімдер немесе бұйрықтар шығару, баяндамалар немесе басқа да ресми құжаттамаларды дайындау барысында мемлекеттік қазақ тілі және онымен тең дәрежеде орыс тілі қолданылады. Ал мемлекеттік қызметкерлердің, Қазақстанның кез келген басқа азаматы сияқты, қарым-қатынас тілін таңдауға конституциялық құқығы бар. Тіпті, осындай талапшыл депутаттармен сөйлескен кезде де бұл құқық сақталады.
