Ресейдің жеке дара өркениет екені бүгінде жалпыға ортақ мойындалған факт. Бұл орайда әңгіме ежелгі Орыс жазығындағы Русь емес, Алтын Ордаға тәуелді болған Мәскеу княздігінен бастау алатын қазіргі Ресей мемлекеті жайында болып отыр. Өркениет ретінде Ресей Еуропа, АҚШ, Қытай, Үндістан және ислам әлемімен терезесі тең ықпалға ие. Ол батыс елдерімен бірге «Жаһандық Солтүстікті», ал шығыс пен оңтүстік алпауыттарымен «Жаһандық Оңтүстік» жүйесін құрайды. Ресей өркениетінің әмбебап сипаты оның Еуразия құрлығындағы стратегиялық орнына байланысты. «Хартлендте» (дүниенің кіндігінде) орналасуы оны әлемдік геосаясаттың бел ортасына шығарды.
«Кім Хартлендті билесе — Әлемдік аралды билейді, ал Әлемдік аралға иелік еткен — бүкіл дүниеге үстемдік жүргізеді». ХХ ғасырдың басында ағылшын географы әрі геосаясаткері Хэлфорд Маккиндер айтқан бұл тұжырым бүгінде бұлжымас ақиқатқа айналды. Қазіргі таңда Ресейдің қатысуынсыз халықаралық деңгейдегі бірде-бір түйткілді мәселені шешу мүмкін емес.
Мұндай түбегейлі өзгерістің сыры неде? Бұл құбылыстың түп-төркіні мен себептері қайда жатыр?
Мәселен, Л.Н. Гумилев ресейлік өркениеттің бастауын оның ұлан-ғайыр аумағы мен осы кеңістікті мекендейтін халықтардың өзіндік ерекшеліктерінен көреді. Оның пайымдауынша, бұл өркениет Днепрден Тынық мұхитқа дейінгі, батыстағы славяндардан шығыстағы ғұндар мен түркілерге дейінгі аралықты қамтиды.
Атап айтқанда, ол өзінің «Каспий төңірегіндегі мыңжылдық» (Тысячелетие вокруг Каспия) атты еңбегінде былай деп жазады:
«…ғұндардың, табғаштар мен түркілердің парасаты мен көрегендігіне лайықты бағасын беруіміз керек. Олар төңірегіндегі халықтардың өзіндік өзгешелігіне қарамастан, оларға терезесі тең серіктес ретінде қарады. Олар шеткері аймақтарды «жабайы» санап, кемсітетін идеологияны қалыптастырған жоқ. Соның арқасында, күш тең болмаса да, ғасырларға созылған арпалыста төтеп беріп, жеңіске жетті. Олар көршілерін қырып-жоюды емес, өз жерін – Отанын қорғауды және мәдени-этникалық дәстүрлерін – ата-баба аманатын сақтауды басты қағидат етіп бекітті. Соның нәтижесінде олар 1500 жылдық тарихын жасап, моңғолдар мен орыстарға ешкімге бас ие қоймаған Ұлы Даланы мұраға қалдырды».
Бұл үзіндідегі барлық деректер: ғұндар, түркілер мен моңғолдардан бастап славяндар мен орыстарға дейінгі халықтар болсын, сондай-ақ Днестр бойы мен Орыс жазығынан бастап Ұлы Дала төсіне дейінгі аймақтар болсын – бәрі де бір мақсатқа, яғни біртұтастыққа ұмтылған. Гумилев бұл жерде «өркениет» деген біріктіруші терминді тікелей атамағанымен, ол тұжырымдаған «Туған жер» және «Атамекен» ұғымдарынан осы мән-мағына анық сезіледі.
Дегенмен, толыққанды өркениет деңгейіне көтерілу үшін халықтар кем дегенде тағы үш арнада тоғысуы тиіс еді: олар – этноәлеуметтік (біртұтас Қоғам қалыптастыру), этносаяси (Мемлекет құру) және этнотарихи (өткені мен бүгінін, болашағын бір деп білетін ортақ Тарихты сезіну) бірлестіктер.
Кез келген өркениеттің адамзат тіршілігінің ерекше формасы ретіндегі асқақ мәні де осы – Аумақ (туған жер) пен Халықтың (этно-мәдени бірліктің) ғасырлар бойғы мызғымас тұтастығында жатыр.
Өркениет өздігінен пайда болмайды немесе сырттан дайын күйінде келмейді. Оны халық өз жерінде өзі үшін және өзгелердің игілігі үшін жасайды. Барлық байырғы халықтар өздерінің тарихи мекенінде қала отырып, сан қырлы «суперэтносқа» біріккенде, ал олардың иелігіндегі аймақтар біртұтас геосаяси монолитке айналғанда, жер бетінде адамзаттың ортақ жүгін бөлісетін тағы бір Өркениет дүниеге келеді.
Әлемдік өркениеттердің барлығы осы жолмен қалыптасқан, Ресей өркениетінің де бастау алу тарихы осындай.
- Ресей тарихы құрылымының ерекшеліктері
Әлемдік өркениеттердің барлығы дерлік өзіндік ерекшелігі бар суперэтностар мен дербес, бірегей аумақтарға сүйенген. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі таңда Африка мен Оңтүстік Америка халықтары да жаңа өркениет рөліне үміткер бола алады. Әрине, бұл үшін оларда Ресей өркениетінің бастауындағыдай қолайлы этногенез процесі жүруі тиіс. Кейіннен тұтас бір өркениеттің іргетасын қалаған ресейлік этногенез басталған тұста, моңғолдар Ұлы Даладағы үстемдігін аяқтап, өз өкілеттігін Мәскеу Русіне — болашақ Ресейге табыстап жатқан еді. Негізінде, бұл тарихи процесс алдын ала айқындалған болатын. Қаншалықты таңсық көрінгенімен, бұл кезең татар-моңғол шапқыншылығына (1238 жыл) дейін 125 жыл бұрын, яғни Ұлы князь Владимир Мономахтың билігінен (1113 жыл) бастау алды. Қалай болғанда да, болашақ тарихи оқиғалардың бағыт-бағдарын айқындаған Ресей тарихының құрылымдық жүйеленуі дәл осы князьдің тұсында басталды. Ол Киев Русінің назарын Шығысқа бұрудың басты бастамашысы болды.
Біз бұған дейін Иван Грозныйдан бастап бүгінгі күнге дейінгі Ресей тарихының «тарихи кезеңдеріне» қатысты деректерді келтірген болатынбыз. Бұл «кезеңдердің» орташа ұзақтығы 75–80 жылды құрайды. Енді Владимир Мономахтан Иван Грозныйға дейінгі аралықтағы дәл осындай «кезеңдерге» назар аударайық:
- Владимир Мономах – Всеволод Большое Гнездо – 63 жыл.
- Всеволод Большое Гнездо – Александр Невский – 73 жыл.
- Александр Невский – Иван I (Калита) – 73 жыл.
- Иван I (Калита) – Василий I – 64 жыл.
- Василий I – Иван III – 73 жыл.
- Иван III – Иван IV (Грозный) – 71 жыл.
Көріп отырғанымыздай, «кезеңдердің» ұзақтығы орташа көрсеткіштермен толықтай сәйкес келеді. Тек екі жағдайда ғана (бірі осы тізбекті бастаған Владимир Мономахқа, екіншісі — орыс тарихындағы ең танымал тұлғалардың бірі Дмитрий Донскойдың ұлы Василий I-ге қатысты) бұл ұзақтық 70 жылдан аз болып отыр. Бұған дейін біз осыған ұқсас мысал ретінде «1825 жылғы казусты» атап өткен едік. Құрылымдық мәндерден болмашы ауытқулардың өзі ірі тарихи оқиғалардың әсерінен (ықпалынан) болуы мүмкін екені бізге мәлім. Сонымен, біз қарастырып отырған жағдайларға қандай оқиғалар араласты?
Владимир Мономахтың 1113 жылы Киевтегі ұлы князьдік таққа отыруы оның атасы Ярослав Мудрый өсиет еткен билік мұрагерлігінің «сатылы құқық» (лествичное право) жүйесін бұзуымен байланысты болды. Ол өзінің немере ағасы, заңды мұрагер Олег Святославичті биліктен ығыстырып шығарды. Бұл оқиға сол тұстағы орыс қоғамына үлкен қозғау салып, жұртты «ольговичтер» және «мономашичтер» болып екіге бөлді. Уақыт өте келе бұл екі клан арасындағы араздық бәсеңсіместен, керісінше, елдің батыс және шығыс бөліктерге іс жүзінде бөлінуіне әкеп соқтырған тұрақты жауласуға ұласты. Дегенмен, «әр жамандықтың бір қайыры бар» демекші, Владимир Мономахтың жақын ұрпақтары («мономашичтер») Киевтен ірге ажыратып, князьдіктің солтүстік-шығыс жерлерін игере бастады. Нәтижесінде, Русьте Ұлы Киев князьдігімен қатар Ұлы Владимир князьдігі, кейінірек Мәскеу князьдігі пайда болды. Осылайша, Владимир Мономах билігінің мерзімінен бұрын басталуы Русь тарихындағы бірқатар тағдыршешті өзгерістерге жол ашқан қозғаушы (триггерлік) оқиғаға айналды.
Ал Василий I бастаған «кезеңге» тоқталсақ, бұл кезең болашақ Мәскеу мемлекетінің — Ресейдің негізін қалаған Ұлы Мәскеу князьдігінің құрушысы Иван Калитадан кейін келетінін атап өткен жөн. Бұл ретте, әйгілі Куликово шайқасының жеңімпазы Дмитрий Донскойдың есімі өзіне дейінгі және кейінгі басқа князьдермен қатар, тек жанама түрде аталып өтеді. Негізінде, Дмитрий Донскойдың орыс тарихындағы рөлі мен маңызын, әсіресе оның ұлымен салыстырғанда, бағаламау мүмкін емес. Василий I-нің әкесі сияқты жеке ерліктері болмаса да, оның билігі тұсында, 1395 жылы төтенше оқиға орын алды — Тамерлан (Әмір Темір) Алтын Орданы талқандады. Ол Орданы сондай ауыр соққымен күйреткені сонша, ол бұрынғы қуатын ешқашан қалпына келтіре алмады. Осы жеңілістен кейін бір кездері айбынды болған Алтын Орданың ұзаққа созылған ыдырау кезеңі басталып, соңында ол бірнеше шағын мемлекеттерге бөлінді. Кейінірек бұл мемлекеттер Ресей құрамына енді.
Тоқтамыс хан бастаған Алтын Орда әскеріне мәскеулік Русь үшін аса тиімді әрі күткен соққыны Шағатай әмірі Темір бағыттады. Әмір Темірдің Алтын Ордамен өз есебі болғанымен, орыс князьдіктеріне қарсы ешқандай өшпенділігі болған жоқ. Осы себепті, өз алдына қойған мақсатына жеткен соң, ол орыс жерлерінің ішкері аумағына басып кірмеді. Тек Рязань князьдігіндегі Елец қаласын алумен ғана шектелді. Бітіспес жауға айналған Алтын Орданың күйреуі үшін бұл – әбден лайықты өтеу еді. Мұндай ірі стратегиялық жеңіс Василий I билігінің шоқтығы биік жетістігі болып табылады. Тіпті, Дмитрий Донскойдың ерлігімен салыстырғанда да, бұл табыс оның «тарихи кезеңдегі» көшбасшылық рөлін толықтай айқындап тұр.
- «Тарих флейтасындағы» рапсодия
Тарихи кезеңдердің орташа ұзақтығынан болмашы (10–15 жылдық) ауытқу орын алған үш жағдайда да, біз тарихи уақыттың бағытына, тіпті оның сипатына әсер еткен «еңсерілмейтін күш» деуге болатын ірі оқиғаларға куә болдық. Сонымен қатар, кейінгі процестер осы түзетулерді ескере отырып өрбіді. Мәселен, егер орташа есеппен 76–77 жылды құрайтын «Екатерина II» және «Николай I» кезеңдерінің жиынтығын алсақ, 1825 жылдан кейінгі кезекті кезең 1916–1917 жылдары басталуы тиіс еді. Іс жүзінде солай болды да. Алайда, жаңа оқиғалар 1905 жылы-ақ, яғни ағымдағы кезең басталғаннан кейін 80 жыл өткенде бой көрсетті. Нәтижесінде Ресей тарихы бір кезеңнен екіншісіне бірден өтпей, 12 жылға (1905–1917 жж.) созылған аралық мерзімді бастан өткерді. Бұл өтпелі кезеңнің өте мазасыз болып, ақыры патша өкіметінің құлауымен аяқталғаны белгілі. Бәлкім, бұл аралықтың революциялық сипат алуы тарихи уақыт ырғағының бұзылуынан болған шығар? Әрине, революцияның өзіндік әлеуметтік-экономикалық себептері болды, дегенмен оның бастапқы «серпіні» тарихи заңдылықтардан туындаған болуы әбден мүмкін.
Қалай болғанда да, біз қосымша негіздемелерге сүйене отырып, Владимир Мономах дәуірінен бүгінгі күнге дейінгі Ресей тарихының құрылымдық тұтастығын қалпына келтіре алдық деуге толық негіз бар. Нәтижесінде, әр 75–80 жыл сайын қайталанып отыратын жүйелі құрылым айқындалды. Бұл заңдылықты Ресейдің 900 жылдан астам тарихындағы үдерістерді зерттеу үшін таптырмас құрал ретінде пайдалануға болады. Мұндай бірегей тарихи тәсілдің баламасы жоқ. Бұл – Владимир Маяковскийдің әйгілі поэтикалық теңеуімен айтсақ, өзінше бір «Тарих флейтасы». Ақын өзінің белгілі бір өлеңінде:
«Ал сіздер, су құбырларының флейтасында Ноктюрнды ойнай алар ма едіңіз?» – деп сұрақ қойған еді.
Әрине, тарих – суағар емес, бірақ ол да үздіксіз ағып жатқан табиғи үдеріс. Егер осы ағысты 75–80 жылдық «тарихи құбырларға», яғни кезеңдерге бөлсек, музыкалық үн шығаруға қабілетті нағыз «Тарих флейтасы» пайда болады. Мүмкін, бұл флейтадан классикалық ноктюрн төгіле қоймас, бірақ қарапайым рапсодияны еркін орындай алары хақ.
Уақыттың осы бір үнін шығару қабілеті – Тарихтың құрылымдық жүйелілігінің басты қасиеті. Ал бұл үдерісті қозғалысқа келтіретін – этностың пайда болуы мен дамуының жүйелі процесі, яғни этногенез.
Тарихи және этногенетикалық сынды екі объективті табиғи үдерістің үйлесімді (синхронды) әрекеті, түптеп келгенде, қоғамдық қатынастардың орнауына, халықтың мәдени негізінің (матрицасының) қалыптасуына, әлеуметтік стереотиптердің түзілуіне және жалпыадамзаттық әрі ұлттық дәстүрлердің іргетасының қалануына әкеледі.
Әдетте, бұл үдерістердің барлығы белгілі бір діни наным-сенімдердің ықпалымен өрбиді. Діни ұстанымдардың тарихи нәтижеге тигізер әсері, әсіресе діннің дүниеуи істерге тікелей араласуы кезінде шешуші рөл атқаруы мүмкін (мәселен, Орта ғасырлардағы крест жорықтарын немесе шіркеудің зайырлы өмірге қатысуының басқа да жағдайларын айтуға болады).
Яғни, толыққанды өркениеттің қалыптасуы — адамның тарихи қызметі (аумақтарды басып алу және иелік ету) мен этногенез (халықтың бастау алуы мен қалыптасуы) атты екі «іргетасқа» негізделген күрделі әрі қарама-қайшылыққа толы процесс. Егер бұл үдерістер жүйелі ортада (Тарих, негізінен, сондай орта болып табылады) жүретін болса, олар ішкі күштердің ықпалымен өздігінен дамиды. Мұндай жағдайда өркениеттің орнығуы замандастарын түйінді оқиғалардың күтпеген жерден болуымен ғана емес, сонымен бірге олардың мазмұны мен формасымен де таңғалдырып, өз-өзінен жүзеге асқандай көрінеді. Мәселен, соңғы тарихтан 1917 және 1991 жылдардағы Ресей оқиғаларын мысалға алуға болады.
Сонымен қатар, болып жатқан оқиғалардың қарбаласы мен аласапыранында жасырын жатқан қандай да бір заңдылықтарды көру өте қиын, тіпті мүмкін емес. Сондықтан үлкен қашықтықта ғана байқалатын тарихи оқиғалардың табиғи жүйелілігі замандастардың назарынан тыс қалып, тарихи қабылдауды бұрмалайды. Табиғи құбылыс саналатын «жақындық аберрациясымен» (оқиғаның ішінде жүріп оны толық бағалай алмау заңдылығымен) санасуға тура келеді.
Ресей тарихындағы Владимир Мономах билігімен тұспа-тұс келген жүйелі кезеңнің басталуы оның тікелей ұрпақтарының әрекетімен айқындалды. Князьдің ұлы Юрий Долгорукий, немерелері Андрей Боголюбский мен Всеволод Большое Гнездо ежелгі орыс князьдігінің солтүстік-шығыс аумақтарына түбегейлі қоныс аударды. Осы өлкеде олар жаңа астана тұрғызып, Киевке балама болған әрі «мономашичтердің» ата қонысына айналған Ұлы Владимир князьдігінің негізін қалады. Дәл осы жерде, Мологаның тармағы саналатын Сить өзенінің бойында Владимирдің ұлы князі Юрий Всеволодович хан Батый бастаған моңғол ордасына қарсы тұрды. Сить шайқасында ол жеңіліс тауып, қаза тапқанымен, дәл сол сәтте Ресейдің тарихи Даму жолы айқындалды. Бұл жол татар-моңғол басқыншыларының жүріп өткен бағытына кері бағыт алып, Ресейді Тынық мұхит жағалауына дейін жеткізді.
Русьте православие сенімін сақтап қалып, мемлекет дамуының шығыс бағытын айқындаған бұл жолдың рухани дем берушісі – моңғолдардың қолынан қаза тапқан Юрий Всеволодовичтің жиені Александр Невский болды. 1252 жылы Владимирдің ұлы князі атанған Александр Невский күштердің шынайы арасалмағын ескере отырып, Батый ханмен және оның ұлы Сартақпен одақтастық қатынас орнату саясатын саналы түрде жүргізді. Бұл саясат оның ұрпақтарына (ұлы Даниил мен немересі Иван Калитаға) Владимир маңындағы шағын иелікті Ұлы Мәскеу князьдігіне айналдыруға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, Мәскеу орыс жерлерін біріктіруші орталыққа айналды. Дәл осы Мәскеу мемлекеті Ресейді татар-моңғол тепкісінен құтқарып қана қоймай, Шығыспен байланыс тәжірибесіне сүйене отырып, өз болашағы мен қуатын шығыс өлкелерінен көре білді.
«Мономашичтер» бастаған Мәскеу моңғолдардың ізімен, бірақ кері бағытта ілгеріледі. XVIII ғасырға дейін созылған бұл ұзақ жолды іс жүзінде мәскеулік патша Иван IV бастап берді. Ол 1552 жылы Алтын Орда ыдырағаннан кейін пайда болған алты мемлекеттің біріншісі – Қазан хандығын бағындырды. Одан кейін Астрахан хандығы (1566 ж.), Сібір хандығы (1598 ж.), Ноғай ордасы (1634 ж.) және, соңында, Қырым хандығы (1783 ж.) Ресей құрамына қосылды. Ал XVIII ғасырдың басында Жоңғар-ойрат хандығының қатты қысымына ұшыраған Қазақ хандығы Ресей империясының қол астына өтуге ниет білдіріп, 1730 жылы оған қол жеткізді.
Одан кейін Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс аймақтары, соның ішінде ғұндар мен дүңхулардың, табғаштар мен алтай түркілерінің, сондай-ақ енисей қырғыздары мен басқа да көшпелі халықтардың байырғы қоныстары бағындырылды. Қиыр шығыстық көшпелілердің іргелес көршісі болған қытайлар оларды «артта қалған жабайылар» санап, мүлдем жақтырмайтын. Қалай болғанда да, Қытай қорғанының сыртындағы жерлерге орыстардың келуіне Бейжің тарапынан ешқандай қарсылық болған жоқ, шекара мәселелері де өте жеңіл шешілді. Өркениетті санаған қытайлар бұл ұлан-ғайыр даланы игеруге жарамсыз деп танып, оған ешқашан таласқан емес.
Алайда, кез келген аумақ онда мекендейтін халықсыз тіршіліксіз болып қала береді. Ал халықтардың даму барысы олардың этникалық тарихынан — этногенезінен көрініс табады.
Бұл тұрғыдан алғанда, қазіргі Ресей тек табиғи байлыққа толы аумақ пен терең тарихқа ғана емес, сонымен бірге оны мекендейтін халықтардың аса бай этногенезіне де ие. Ресейлік этногенез — төрт бірдей тарихи қайнардың: ғұн-скиф-сармат, византиялық, моңғолдық және 1238 жылғы татар-моңғол шапқыншылығынан кейін күшпен тоқтатылған славян-варяг дәстүрлерінің мұрагері әрі жалғастырушысы.
Бұрынғы халықтардың мәдени-тарихи мұрасын бойына сіңірген қазіргі ресейлік суперэтностың этногенезі Ресейдің татар-моңғол тәуелділігінен құтылуымен және оның саналы түрде таңдалған Шығыс Ренессансыментікелей байланысты. Бұл тарихи бетбұрысты 1325 жылы Иван Калита негізін қалаған Мәскеу князьдігінен бастау алатын Мәскеу мемлекеті жүзеге асырды. Сондықтан қазіргі ресейлік этногенездің бастауын XIV ғасыр деп белгілеп, Дмитрий Донской бастаған Куликово шайқасын (1380 ж.) оның алғашқы шынайы әрі ерлікке толы көрінісі ретінде қабылдаған жөн.
Ресей тарихының келесі 4–5 ғасыры (XVIII ғасырды қоса алғанда) батыс, шығыс және оңтүстік бағыттардағы үздіксіз аумақтық кеңеюмен қатар, Ресей империясының әлемдік держава ретінде қалыптасу кезеңі болды. Осы уақытта басқаларға ұқсамайтын өзіндік техно-табиғи-адами өркениеттің негіздері қаланып, нығая түсті. Ресейлік өркениет өзінің шарықтау шегіне кеңестік дәуірде жетті. Бұл кезеңнің басты жетістіктерінің бірі (басқа да табыстармен бірге) — «кеңес халқы» сияқты бірегей әлеуметтік-этникалық бірлестіктің құрылуы еді.
Алайда, кез келген өрлеуден кейін құлдырау кезеңі келеді, оны этногенез теориясында «тоқырау» (надлом) деп атайды. Ресейлік этникалық жүйенің «тоқырау» фазасы, күтпеген құбылыстарға тән сипатпен, 1905–1925 жылдары кенеттен басталды. Бұл процесс ХХ ғасырдың 80-жылдарында жалғасып, елдегі қалыптасқан мемлекеттік және шаруашылық (экономикалық) жүйелердің күйреуіне әкеп соқты. Этногенез теориясына сәйкес, мұндай жағдайда өмір сүру кезеңі кем дегенде 150–200 жылға созылады, яғни бұл процесс XXI ғасырдың соңы мен XXII ғасырдың ортасына дейін жалғасуы мүмкін. Бүгінгі таңда Ресей үшін осы кезеңнен барынша аз шығынмен өтуден маңызды міндет жоқ. Бұл — елдің тіршілігі мен болашағына тікелей қатысты мәселе.
Мемлекет ретінде елдер ыдырап, жойылып кетуі мүмкін, бірақ өркениет ретінде олар өмір сүруін және дамуын тоқтатпайды. Өйткені өркениет — Тарихтың ең жоғарғы әрі ең тұрақты туындысы.
