Ұлттық банк 2025 жылы желтоқсанда түрлі жас ерекшеліктері мен әлеуметтік топтарға жататын 1,5 мың респонденттің әлеуметтік-экономикалық хал-ахуалы туралы сауалнама нәтижелерін жариялады. Бұл мәліметтер 2025 қаржы жылын қорытындылауға, халықтың елдегі баға динамикасына қалай әрекет еткенін және олардың отбасылық экономиканың жай-күйіне көзқарасы қалай өзгергенін саралауға мүмкіндік береді. Қысқаша айтқанда — халықтың көңіл-күйі алаңдаулы: өткен жылдың барлық 12 айында көпшіліктің экономикалық ахуалға деген сенімінен гөрі күдігі басым болды.
ИНФЛЯЦИЯНЫ ҚУЫП ЖЕТУ ЖӘНЕ ОДАН ОЗУ
Біздің ойымызша, Ұлттық банк сауалнамасына қатысқан респонденттер — яғни Қазақстанның қатардағы тұтынушылары — өздерінің қазіргі материалдық жағдайына баға бергенде және алдағы болжамдарын жасағанда мемлекеттің әрекеттеріне де назар аударған. Ал мемлекет болса жыл бойы, әсіресе 2025 жылдың екінші жартысында бағаны ауыздықтау үшін «шұғыл» шаралар қабылдаумен болды.
Біріншіден, жыл бойы Ұлттық банк тұтынушылық сұранысты төмендету мақсатында базалық пайыздық мөлшерлемені бірнеше рет көтерді. Алдымен наурыз айында мөлшерлеме 16,5%-ға дейін өсіп, жарты жыл бойы осы жоғары деңгейде сақталды, ал қазан айында 18%-ға дейін тағы көтерілді.
Екіншіден, қазан айында Министрлер баға мен тарифтерді уақытша тоқтатты. 16 қазаннан бастап инфляция деңгейі тұрақталғанға дейін АИ-92 маркалы бензин мен дизель отынының бағасын одан әрі көтеруге мораторий енгізілді. Сондай-ақ, барлық тұтынушы топтар үшін коммуналдық тарифтердің өсуі 2026 жылдың 1-тоқсанының соңына дейін тоқтатылды.
Үшіншіден, Үкімет жыл бойы алыпсатарлық үстеме бағамен күресу мақсатында әлеуметтік маңызы бар тауарларды сату нүктелеріндегі сауда үстемелерін қатаң бақылауда ұстады. «Ұлттық экономика министрлігінің мәліметінше, 2025 жылдың басынан бері 15 пайыздық шекті сауда үстемесін асырғаны үшін 1 847 әкімшілік қаулы шығарылды. Жауапкершілік те қатайтылды – енді ескертулердің орнына айыппұлдар қарастырылған», — деп шілде айында өткен Үкімет отырысында талқыланды.
Төртіншіден, баға тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында ішкі өндірісті кеңейту және импортты алмастыру бойынша кешенді шаралар қабылданды.
Бесіншіден, қараша айында Үкімет, Ұлттық банк және Қаржы нарығын реттеу мен дамыту агенттігі халықтың әл-ауқатын арттыру және тұрақтандыру жөніндегі 2026–2028 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл бағдарламасын қабылдады.
Соңғысы, 2026 жылға жасалған дайындық ретінде — 2025 жылы жылдық инфляцияның 12,3% деңгейінде қалыптасқанын ескере отырып — Қазақстанда әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының (ӘМБТ) тізбесі 19-дан 31 атауға дейін кеңейтілді. 2026 жылдың 4 қаңтарынан бастап күшіне енген бұл тізімге көкөністер, ет, сүт өнімдері мен жармалар қосылды. Аталған тауарларға сауда үстемесін 15%-дан асырмау бойынша шектеулер қолданылады. Сауда және интеграция министрлігі бұл шешім туралы желтоқсан айының басында хабарлаған болатын.
Біз мұның бәрін не үшін тізіп шықтық? Нақты табыстың төмендеуі жағдайындағы бағаның қарқынды өсуі тек Ұлттық банк сауалнамасына қатысушыларды ғана емес, билік басындағыларды да бейжай қалдырмағанын түсіну маңызды. Ақорда мен Үкімет деңгейінде де бұл мәселеге қатысты үлкен алаңдаушылық пен уайым болды.
ОҢТАЙЛЫ ШЫНАЙЫЛЫҚ
«2025 жылғы желтоқсанда қысқа мерзімді инфляциялық күтулер 14,7%-ды құрады. Инфляциялық факторлардың қазіргі теңгерімі жағдайында респонденттер арасындағы жоғары белгісіздік инфляциялық күтулердің жоғары деңгейде сақталуынан көрінеді. Сонымен қатар, 5 жылдан кейінгі инфляцияның медианалық бағасы 14,3% деңгейінде қалыптасты. Жалпы алғанда, бұл халықтың ұзақ мерзімді перспективадағы баға динамикасына қатысты алаңдаушылығын білдіреді», — делінген Ұлттық банктің желтоқсан айының қорытындысы бойынша инфляциялық күтулер туралы есебінде.
Ұлттық банк өкілдерінің пікірінше, баға динамикасындағы аздаған ауытқуларға қарамастан, жекелеген тауарлар немесе тауар топтары бойынша баға өсімін байқайтын адамдардың үлесі әлі де жоғары. Бұл көрсеткіш қалыпты инфляция кезеңдеріне тән орташа мәннен едәуір асып түседі. Сонымен, бәрін рет-ретімен баяндайық.
2025 жылдың әр айында Ұлттық банк респонденттерінің шамамен 40%-ы өткен 30 күндегі баға динамикасына баға бере отырып, тауарлар мен қызметтер құнының қалыпты немесе өте қарқынды өскенін тұрақты түрде атап өтіп отырды.
Бағаның қалыпты өскенін байқаған сауалнамаға қатысушылардың ең жоғары үлесі 2025 жылдың қаңтар айында тіркелді — 49,2%. Бұл көрсеткіштің ең төменгі мәні ақпан және тамыз айларында байқалды (43,6%). Ал желтоқсан айында респонденттердің 47,7%-ы бағаның қалыпты өскенін сезінген.
Тауарлар мен қызметтер бағасының «өте қарқынды өсуін» сезінген респонденттерге келсек, олардың үлесі алдыңғы санатқа қарағанда айтарлықтай аз болғанымен, бұл көрсеткіш те ай сайын 40%-дың төңірегінде, тіпті кейде одан да жоғары болып отырды. Мәселен, ақпан айында азаматтардың 46,1%-ы бағаның тым қатты қымбаттағанын атап өтсе, желтоқсанда бұл көрсеткіш 37,5%-ды құрады. Осы аралықта баға өсімінің тұрақты төмендеуі байқалған жоқ; керісінше, мезгілдік ауытқулар инфляциялық күтулерге мезгіл-мезгіл әсер етіп отырды.
Респонденттердің басым көпшілігі (Ұлттық банк сауалнамасына қатысушылардың 73%-дан астамы) барлық тауар топтарының ішінде бағасы ең қатты өскен өнім ретінде азық-түлікті атайды. Желтоқсан айының қорытындысы бойынша, олардың 22%-ы соңғы 12 айда бағаның 20%-дан астамға көтерілгенін атап өткен. Сонымен қатар, сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы 2025 жыл бойы баға әлі де бірқалыпты өсе береді деген пікірде болды және бұл ұстаным әлі де сақталып отыр.
Яғни, алдағы кезеңге арналған жеке инфляциялық күтулер мен сөрелердегі тауарлардың нақты бағасы немесе шоттардағы көрсеткіштер арасындағы тікелей байланыс анық байқалады. Ай сайын респонденттердің шамамен жартысы алдағы бір жылда да баға дәл осы қарқынмен өседі деген үмітпен (немесе қауіппен) өмір сүреді. Ал бағаның төмендейтініне сенетін оптимистердің үлесі, әдетте, небәрі 1%-дан 3%-ға дейінгі аралықты ғана құрайды.
БАҒА НЕГЕ ӨСЕДІ: ХАЛЫҚТЫҢ ПІКІРІ
Бұған дейін біз Ұлттық банктің инфляциялық күтулер туралы сауалнама нәтижелеріне шолу жасағанда (бұл жайында толығырақ мына мақалада және мына жерде оқуға болады, халықтың баға өсіміне нақты не нәрсені негіз ретінде алатынына баса назар аудармаған едік.
Тұтынушылардың пайымдауынша, бағаның қымбаттауына әсер ететін ТОП-5 негізгі факторға мыналар жатады:
- Дүкендердегіазық-түлік бағасының өзгеруі (наурызда 71,8%, желтоқсанда 79,9%);
- Бензин мен дизель отыныбағасының өзгеруі (наурызда 44,7%, желтоқсанда 44,8%);
- Коммуналдық қызметтарифтерінің өзгеруі (наурызда 45,2%, желтоқсанда 36,8% – тарифтерді уақытша тоқтатудан (заморозка) кейін төмендеу байқалады);
- Валюта бағамыныңауытқуы (наурызда 29,8%, желтоқсанда 25,6%);
- ҚҚС-тың (қосылған құн салығы) жоспарланған өсімі(наурызда 27,5%, желтоқсанда 25,5%).
Біздің ойымызша, соңғы фактор 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында өте қызықты көрініс таппақ. Өйткені, дәл осы ҚҚС-тың көтерілуіне байланысты ұялы байланыс тарифтері өсіп те үлгерді.
«2025 жылғы желтоқсандағы сауалнама нәтижесі бойынша, респонденттердің басым бөлігі азық-түлік өнімдерінің ішінде ет өнімдері, жеміс-жидек пен көкөніс, ірімшік және шұжық бағасының өскенін атап өткен. Азық-түлікке жатпайтын тауарлар құрылымында халық дәрі-дәрмек, киім-кешек пен аяқ киім, сондай-ақ тұрмыстық химия тауарларының қымбаттағанын көрсетті. Ал ақылы қызметтердің ішінде респонденттер көбіне тұрғын үй-коммуналдық қызметтер, интернет пен ұялы байланыс және медициналық қызмет құнының артқанын сезінген», — делінген халық арасында жүргізілген сауалнама қорытындысында.
Азық-түліктің де, жанармай бағасы мен валюта бағамына тікелей тәуелді жоғары технологиялық жабдықтардың да импорттық үлесі жоғары екенін ескерсек, халықтың тауарлардың түпкілікті құнына әсер ететін біз тізіп шыққан ТОП-5 факторды дәл басып айтуы кездейсоқ емес.
Дегенмен, Ұлттық банк сауалнамасына қатысқан азаматтар баға өсімінің басқа да себептерін атайды. Мәселен, респонденттердің шамамен 20%-ы бағаның қымбаттауына зейнетақы мен жалақының өсуі әсер етеді деп есептейді. Орта есеппен 15%-дан 18%-ға дейінгі қатысушылар инфляцияны ынталандырушы факторлардың қатарына Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесін және екінші деңгейлі банктердегі депозиттер бойынша пайыздарды жатқызады. Сауалнамаға қатысқандардың қомақты бөлігі (шамамен 12%-ы) ішкі қазақстандық бағаларға сыртқы оқиғалар әсер етеді деп санайды. Әрине, бұлай ойлауға олардың толық құқығы бар.
Айта кететін маңызды жайт, желтоқсан айының қорытындысы бойынша банкте депозит түрінде жинақ ақшасы бар респонденттердің саны бірден 5%-ға (65%-дан 70%-ға дейін) өсті. Ал отбасылық экономиканың басқа көрсеткіштері бойынша Ұлттық банк сауалнамасына қатысушылардың жағдайында айтарлықтай өзгеріс байқалмайды: үштен бір бөлігінен астамы алдағы жылы материалдық жағдайы өзгермейді деп есептесе, қазақстандықтардың 28,9%-ы жағдайдың жақсаратынына сенеді.
Біздің пайымдауымызша, сауалнама сұрақтарына берілген жауаптардың айтарлықтай оң өзгерісі наурыз-сәуір айларында байқалмақ. Дәл осы кезеңде салық реформасының экономикалық әсері біліне бастайды және коммуналдық тарифтерді көтеруге қойылған шектеу мерзімі аяқталады.
