Сөз бостандығы және жауапкершілік: Конституция төңірегіндегі дау

Премьер-министр Олжас Бектенов Үкіметте жалған ақпарат пен дезинформацияға қарсы күрес мәселелері бойынша арнайы кеңес өткізді. Жиынның басты тақырыбы жаңа Конституцияның жарияланған жобасына қатысты болды. «Мемлекеттік органдар мен жергілікті билік өкілдеріне бұл бағыттағы жұмысты жандандыру міндеті жүктелді. Ішкі істер министрлігіне жалған мәлімет таратқаны үшін қатаң құқықтық шаралар қолдану және жауапкершілікке тартуды қамтамасыз ету тапсырылды. Ал бұл жұмыстарды үйлестіру Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаеваға сеніп тапсырылды», — делінген хабарламада.
Бұл жерде барлығы заңға сәйкес және орынды: көпшілік алдында жалған ақпарат тарату — жазалануы тиіс әрекет, ал Конституцияға, тіпті оның референдум арқылы алдағы уақытта жаңартылуына қатысты мәселеде бұл жауапкершілік одан әрі арта түседі. Әсіресе, кең ауқымды талқылаулар мен түрлі пікірлердің қақтығысы орынды ғана емес өте маңызды. Қоғамдық қызу пікірталастар мен түрлі көзқарастардың тоғысуы әлеуметтік желілерде болмағанда, тағы қайда болады? Премьер-министрдің қатысуымен өткен кеңесте атап өтілгендей, дәл осы әлеуметтік желілерде «шындыққа жанаспайтын арандатушылық сипаттағы жарияланымдар тіркелуде».
Осы орайда құқықтық тұрғыдан «шындыққа сәйкес келмеу» деген ұғым негізгі мәнге ие. Әзірге Ішкі істер министрлігі желісі бойынша жалған ақпарат таратқаны үшін жауапкершілікке тартылған бір ғана жағдай белгілі. Онда белгілі бір азамат жаңа Конституция жобасында шетелдіктерге жер сатуға тыйым алынып тасталды деген жалған мәлімет таратқаны үшін жазаланған. Бұл жерде құқық бұзушының қателігі мәтінді дұрыс түсінбеуден болды ма, әлде әдейі жалған ақпарат тарату әрекеті ме — ол жағы маңызды емес. Қалай болғанда да, 20 айлық есептік көрсеткіш, яғни 86 мың теңге көлеміндегі айыппұл мұндай ақпарат таратушылар үшін жеткілікті тежеу факторы бола алады.
Аты-жөні белгісіз «Алматы тұрғынына» қатысты жағдай түсінікті. Ал мәселе сын мен дезинформацияның арасындағы шекараны, былайша айтқанда, беделі адамдар мен ұйымдар аттаған кезде күрделене түседі. Бұл жерде сөз ресми құрылымдар, парламенттік партиялар немесе әдетте билік тартатын сарапшылар туралы болып отырған жоқ — бұл тараптан, керісінше, толық қолдау байқалады. Негізгі қайшылықтар, әрі ашық сынға толы пікірлер, өзін «тәуелсіз» деп атайтын бұқаралық ақпарат құралдары мен дәл сондай тәуелсіз азаматтық сектор ұйымдары арасында өршіп отыр.
Мұның барлығын «батыстық желі» деп атау түбегейлі қате болар еді: аталған құрылымдардың бәрі бірдей сыртқы қаржыландыруға ие емес, әсіресе қазіргі кезеңде. Алайда тарихи шындықты да айналып өту мүмкін емес. Қазақстанда азаматтық қоғамның және үкіметтік емес, соның ішінде тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының қалыптасуы ширек ғасырдан астам уақыт бойы Сорос қоры, USAID және өзге де грант беруші ұйымдардың бағыттаушы қатысуымен жүзеге асты. Сөз бостандығы сияқты құндылықтар да дәл осы ортадан тарады, бұл ұғымды енді ешқандай тырнақшаға алып түсіндірудің қажеті жоқ.
Міне, осындай «желінің» нақты мысалы ретінде келтіріліп отырған материал бар. Оған қол қойғандардың тізіміне көз жүгіртудің өзі жеткілікті. Ұсынылып отырған жоба бұл топқа мүлде ұнамайды және олар мынадай ұстанымдарды алға тартады: а) ауқымды өзгерістерді жеделдетпеу; ә) реформаны шын мәнінде қажетті қадамдармен ғана шектеу; б) бүкіл ел аумағында ашық талқылаулар мен жария тыңдаулар өткізуді қамтамасыз ету; в) азаматтарға нақты таңдау мүмкіндігін беру; г) құқықтар мен бостандықтардың кепілдіктерін сақтау әрі күшейту.
Мұнда әр тармақты жеке алып қарасаң — бәрі орынды. Ал барлығын біріктіріп алғанда, бұл бастамалар іс жүзінде үдерісті тежейтін факторға айналады.
Немесе, міне, өзін әлгі «либералдық желіге» тікелей жатқызуға болмайтын, бірақ соған жақын ортадан шыққан, жеткілікті деңгейде танымал тұлғаның реакциясы:
«Жобаны оқып шықтым… Көңіл қалды. Сол баяғы нормалар, тек басқа қырынан берілген».
Ал одан әрі келтірілетін сын-пікірлер де өзінше қисынды. Мәселен: «Президент әлі де қол сұғылмайтын күйде қалып отыр… Президенттікке кандидат ұсынуға қойылатын шектеулер өзгеріссіз қалды. Демек, “таққа” жол тек шенеуніктер үшін ғана ашық. Президент Назарбаев кезеңіндегідей барлық негізгі лауазымдарды жеке өзі тағайындайды: судьяларды, әкімдерді, Конституциялық сотты, күштік құрылымдарды, тіпті Халық кеңесінің құрамын да — бұл орган Ассамблеяның бір түрдегі прототипі іспетті… Парламентті сайлау бұрынғыдан да орталық атқарушы биліктің қатаң бақылауына түсіп отыр… Тағайындалатын әкімдер мәслихаттардың да жұмысын өз қолында ұстайды… Жер мен жер қойнауын басқару құқығы әлі де министрлер мен әкімдердің құзырында, олар мұны “халық атынан” жүзеге асырады-мыс. Бұл іске тіпті парламент те араласпайды. Яғни халықтық ресурстарды жабық түрде иемдену үдерісі жалғаса береді…»
Жалпы алғанда, 95 баптың бірде-бірі азаматтық бастамаға немесе қарапайым адамдардың мемлекет басқаруына қатысуына нақты жол ашпайды. Биліктің барлық тетіктері өзіне шексіз өкілеттік алып алған шағын топтың қатаң бақылауында қалып отыр. Осындай тосын әрі қарапайым қорытынды шығады. Халық бұрынғыша билік үстемдігіне тәуелді күйде қалды.
Мұндай ашық айтылған бағалауларға автордың толық құқығы бар. Біз, «Еуразия-24» редакциясы, кейбір тұжырымдармен де келісер едік. Алайда «сөз бостандығы азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға қарсы қойылған, ал Конституция журналистерді жарияланым әзірленіп жатқан тұлғаларды материалмен алдын ала таныстыруға міндеттейді, бұл — жасырын цензура» деген пікірмен мүлде келісе алмаймыз.
Беймәлім алматылықтан айырмашылығы, бұл пікірді айтқан адам мәтінді оқи алатынына күмән жоқ, оған қоса жобамен танысқанын да мәлімдеген. Ендеше, пайымға емес, нақты мәтінге жүгініп, «жасырын цензура» туралы не жазылғанын өзіміз қарап көрейік.
«…Адам құқықтары мен бостандықтары Конституцияға сәйкес танылады және кепілдік беріледі… Құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыстың негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік қағидаттарына нұқсан келтірмеуге тиіс… Жеке өмірге қол сұқпаушылық, жеке және отбасылық құпия, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологияларды қолдану арқылы қорғау құқығы заңмен қамтамасыз етіледі… Мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды тұлғалар және бұқаралық ақпарат құралдары әрбір адамға оның құқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті… Сөз бостандығына, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі… Мемлекеттік құпияларды қоспағанда, ақпаратты еркін алу және тарату құқығы заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілдермен жүзеге асырылады… Сөз бостандығы мен ақпарат тарату өзге адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығына, қоғамның адамгершілік қағидаттарына нұқсан келтірмеуге, қоғамдық тәртіпті бұзбауға тиіс. Цензураға тыйым салынады…»
Жобада сонымен бірге мынадай әрекеттерге тыйым салынатыны нақты көрсетілген: конституциялық құрылыстың негіздерін күшпен өзгертуге үгіттеу; Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығына, егемендігі мен тәуелсіздігіне қол сұғу; қоғамдық тәртіпті бұзу; ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіру; соғыс пен қарулы қақтығыстарды дәріптеу; әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, этностық немесе діни үстемдікті насихаттау, алауыздықты қоздыру; қатыгездік пен зорлық-зомбылықты насихаттау, сондай-ақ мұндай әрекеттерге арандату және соған шақыру. Ал «журналистер жарияланым әзірленіп жатқан тұлғаларды материалмен алдын ала таныстыруға міндетті» деген талапқа келсек, жаңа Конституция жобасында мұндай норма жоқ. Оның үстіне, ондай ереже бұл құжатта болуы да мүмкін емес еді. Бұл жерде біздің танысымыз жай ғана қателескен сияқты.
Нақтылай кетсек, бұл медиа қайраткерінің өзіндік стилі бар: ол шындықты жоқтан жасамайды, алайда оны өзінше пайымдап, қиялмен байытады. Ол — сөз өнерінің адамы, дүниені солай көреді.
Әрине, талай соттан өткен кейіпкерімізді 20 айлық есептік көрсеткіш көлеміндегі айыппұл тоқтата қоймас. Алайда біз, «Еуразия-24», дәл осындай жекелеген мысал арқылы бір «шектен тыс аспау керек» айтып өтуді жөн көрдік.
Өйткені ел ішіндегі ахуал да, Қазақстанды қоршаған геосаяси кеңістіктегі жағдай да тым күрделі. Оның үстіне, алда Референдумда ел тағдыры үшін айрықша жауапты конституциялық таңдау тұр.