Журналистер, сарапшылар мен авторлар өз мәтіндерін блог немесе жаңалықтар бюллетені түрінде жариялайтын Substack платформасында Дэвид Томастың (David Thomas) қызықты мәтіні жарық көрді. Ол қазақстандық журналист, Таяу Шығыс бойынша сарапшы Ақмарал Баталовадан сұхбат алған.
Дэвид Томас — журналист және психикалық денсаулық сақтау саласының маманы, сегіз поэзиялық жинақтың және дағдарыстық жағдайларға араласу туралы еңбектің авторы. Бұған қоса, ол аутизмге шалдыққан балалармен және ересектермен тікелей жұмыс істейді. Оның еңбектері Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ), NAMI (Психикалық аурулар жөніндегі ұлттық альянс), NewsBreak және The Canton Repository сияқты басылымдар мен платформаларда жарияланған. Қазіргі уақытта ол өзінің REDFORD атты тәуелсіз жаңалықтар блогына мақалалар жазады.
Жақында ғана оның «Әйелдер» (Women) атты поэзиялық жинағы American Writing Awards сыйлығының финалисі атанды. Сонымен қатар, оның журналистік зерттеулерінің бірі Хоторн сыйлығына үміткер ретінде қарастырылып жатыр, ал мүгедектігі бар жандардың құқығын қорғау саласындағы көпжылдық еңбегі Уолтер Кронкайт сыйлығына ұсынылды.
https://www.youtube.com/@KupolYurty
«Америкалық журналист қазақстандық сарапшыдан «не істеу керек?» деп кеңес сұрап, біздің журналистиканы мақтайды деп ешкім ойламаған болар.
Дегенмен, мәтіннің мазмұнына үңілсек: «Ұлттық қауіпсіздік пен баспасөз еркіндігі арасындағы шекара барған сайын көмескіленіп бара жатқан дәуірде, Ақмарал Баталова Америкадан тыс жерде жинақтаған тәжірибесіне сүйеніп, өз ойын ортаға салады. Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан медиа кеңістігінде еңбек ететін журналист ретінде, ол заң үстемдігі, есептілік және репортерлердің шындық пен кәсіби абырой алдындағы мәңгілік жауапкершілігі туралы пайымдайды».
Бұл мәтіннің кіріспесі. Бұдан кейін әңгіме төмендегідей өрбиді:
Сұрақ. Азаматтық бостандықтар тұрғысынан алғанда, ФБР-дің америкалық журналистерге қатысты жүргізіп жатқан тергеулері туралы соңғы хабарларға қалай қарайсыз? Ұлттық қауіпсіздік мүддесі мен баспасөз еркіндігінің аражігі қай жерде?
Жауап. Бүгінгі АҚШ журналистикасының ахуалы таңғалдырады, себебі тарихи тұрғыдан баспасөз еркіндігін қудалады деп әдетте авторитарлы режимі бар елдер айыпталып келген. Ұлттық қауіпсіздік мәселелері мен баспасөз бостандығының аражігі заңмен айқындалуы тиіс және журналистерден сол заңды мүлтіксіз білу талап етіледі».
Тағы бір мәселе — бұл заңдарды кім жазады және олар кімнің мүддесі үшін қабылданады? Мәселен, Джулиан Ассанж. Мемлекет тұрғысынан ол ұлттық қауіпсіздік заңдарын бұзды. Ал кәсіби тұрғыдан алғанда, ол шындықтың бетін ашып, ерлік жасады.
Сұрақ: Федералдық тергеулер өз жұмысын адал атқарып жүрген журналистерге теріс әсер етпеуі үшін қандай сақтық шаралары қабылдануы тиіс?
Жауап: Мен үшін бұл сұраққа жауап беру қиын, себебі мен басқа мемлекеттің азаматымын. Меніңше, көп нәрсе азаматтық қоғамның саналылық деңгейіне байланысты. Егер азаматтар журналистерді белсенді түрде қорғаса, федералдық билік олардың пікіріне құлақ асып, журналистерді қорғайтын болады. Бірақ, егер журналистер өз жұмысын сапасыз атқарса, біреудің мүддесін ақшаға сатып алып, жалған ақпарат тарататын болса, қоғамның жаппай олардың жағына шығуы екіталай.
Сұрақ. Бұқаралық ақпарат құралдарының танымал өкілдері құқық қорғау органдарының жіті назарына іліккенде немесе сот талаптарына тап болғанда, жұртшылық заңды жауапкершілік пен саяси немесе институционалдық өкілеттікті асыра пайдалану әрекетін қалай ажырата алады?
Жауап. АҚШ-тағы жағдайды білмеймін, бірақ бізде, Қазақстанда құқық қорғау органдарының назарына іліккен немесе сотқа тартылған БАҚ өкілдерін қорғау үшін тәуелсіз адвокат жалдау мүмкіндігі бар. Жалпы алғанда, бізде мемлекет тарапынан қаржыландырылатын және бақыланатын ресми БАҚ-тар жұмыс істейді. Сондай-ақ, нақты бір жекеменшік масс-медиаларға қатысты билік пен қоғам арасында ортақ түсінік (консенсус) қалыптасқан, себебі қай БАҚ-тың кімге тиесілі екені, олардың қандай бағыт ұстанатыны бәріне мәлім. Сонымен қатар, шетелден қаржыландырылатын БАҚ тізілімі де бар. Сондықтан, егер қандай да бір медиа өкілі ұсталса, құқық қорғау органдары, әдетте, оның Қылмыстық кодекстің нақты қай бабы бойынша жауапқа тартылып жатқанын ашық түсіндіреді, ал қоғам бұл әрекеттің қаншалықты әділетті екеніне баға береді.
Сұрақ. Репортерлерді қорғау және сонымен бірге әдеп (этика) пен құқықтық стандарттарды сақтау үшін журналистер, жаңалықтар ұйымдары мен құқық қорғау топтары дәл қазір қандай қадамдар жасауы тиіс?
Жауап. Меніңше, жариялылық пен қоғамды кеңінен құлақтандыру — қорғанудың маңызды құралы. Маған шетелдік журналист ретінде сұрақ қойған соң, мен әртүрлі елдердің журналистері арасындағы параллельді халықаралық байланыстарды нығайтуды, қандай да бір достастықтар құруды, өзара араласып, өзекті тақырыптарды талқылауды және бір-бірімізді қорғауға дайын болуды ұсынар едім.
Ең қызығы, осы мәтіннің авторы Дэвид Томас (David Thomas) Substack платформасында «David’s Substack / David Thomas Journalist» деген атпен өз блогын/бюллетенін жүргізеді. Оны «Трампты қолдайтын» журналист деп есептейді. Оның жазбаларына қарағанда, бұл шындыққа жанасатын сияқты. Бұл сұхбаттың маңыздылығын одан сайын арттыра түседі.
