Жуырда референдум өтеді. Ал Ирандағы соғыс Парсы шығанағы елдерінің ғана емес, тұтастай Таяу Шығыс өңірінің тіршілік жүйесіне ауыр салмақ түсіріп отырған жағдайда, өз еліміздегі халықтың тұрмыс деңгейі қандай күйде?
Бұл мәселе әсіресе маңызды. Өйткені Үкімет пен Ұлттық банкке шұғыл түрде шешу жүктелетін нақты міндетті Президенттің өзі айқындап берді: экономикалық өсімді халық табысының артуымен және азаматтардың өмір сапасының жақсаруымен ұштастыру. Осы мақсатқа жету үшін кезең-кезеңімен іске асатын нақты іс-қимыл алгоритмі әзірленуге тиіс.
Референдумның ұйымдасқан түрде өтіп, қажетті нәтижемен аяқталатыны қазірдің өзінде түсінікті. Ал одан кейін жаңа Құрылтайға сайлау әлдеқайда «қызықты» өтеді деген болжам бар – өйткені азаматтардың өмір сапасына қатысты сұрақтар жиналып қалды. Бұдан кейін Құрылтай вице-президент қызметіне ұсынылатын кандидатураны келісуі тиіс. Мұндай маңызды лауазымның енгізілуі саяси үдерістерге жаңа серпін беруі мүмкін. Соның аясында келесі президенттік сайлаудың өтуі де ықтимал.
Қысқасы, қазақстандықтардың өмір сүру деңгейінің нақты төмендеуін билік еңсере ала ма – бұл елдегі әлеуметтік және саяси тұрақтылықтың сақталуына тікелей байланысты мәселе.
Осы тұрғыда жағдайдың күрделене түскенін ескере отырып, Үкімет пен Ұлттық банкке кезең-кезеңімен жүзеге асатын нақты іс-қимылдар жөнінде өз ұсынысымызды айтуға тырысамыз.
Алдымен отбасылық бюджет құрылымына назар аударайық. Бұл көрсеткіштің өзі айтарлықтай жақсарып отырған жоқ. 2025 жылдың алғашқы үш тоқсанының деректеріне сәйкес, тұтынушылық шығындардың 52,3%-ы азық-түлікке, 17,9%-ы ақылы қызметтерге, ал 6,5%-ы банктер алдындағы төлемдерге жұмсалған. Бұл – өткен жылдың толық аяқталмаған кезеңіне қатысты деректер, ал төртінші тоқсан жағдайды айтарлықтай жақсартады деу қиын. Оның үстіне, бірнеше жыл бұрын ғана азық-түлікке жұмсалатын шығындардың үлесі отбасылық бюджеттің жартысына енді жақындап келе жатқан еді, сол кезде-ақ бұл алаңдатарлық белгі ретінде бағаланған. Қазір жағдай одан да күрделі: тамаққа, коммуналдық төлемдерге және банктік несиелерді өтеуге жұмсалатын шығындардың жиынтық үлесі 76,7%-ға жетті. Яғни, орташа қазақстандық отбасы бюджетінің төрттен үштен астамы тек осы қажеттіліктерге кетеді. Ал қалған қаражатқа қалай күн көруге болады?
Ал қазіргі жағдайды отбасылық дастарқаннан емес, қоғамдық тамақтану орындары мен бөлшек сауда нүктелерінің жұмысынан да байқауға болады. Ұлттық кәсіпкерлер палатасының «Атамекен» жанындағы шағын және орта бизнесті дамыту комитетінің мәліметінше, орташа чек шамамен 30%-ға төмендеген. Сарапшылардың бағалауынша, жағдайға екі негізгі фактор ықпал етіп отыр: салық жүктемесінің артуы және халықтың сатып алу қабілетінің әлсіреуі.
Тағы бір негізгі көрсеткіштерге назар аударайық. Өткен жылдың алғашқы үш тоқсанында қазақстандық отбасылардың тұтынушылық шығындары 49,6 трлн теңгені құрады. Жыл қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш шамамен 66 трлн теңгеге жетуі мүмкін. Бұл соманы жалпы ішкі өніммен салыстырсақ, оның үлесі 46%-дан да төмен болып шығады. Яғни Қазақстанда өндірілетін жалпы өнімнің жартысынан азы ғана халықтың тұтынуына тиесілі. Бұл, әрине, көңіл көншітпейтін жағдай. Дегенмен бәрі салыстырмалы түрде бағаланады. Мысалы, сол қазақстандықтардың банктердегі депозиттеріне назар аударайық: 1 қаңтардағы жағдай бойынша олардың көлемі 27,8 трлн теңгені құрады. Соның ішінде 25,5 трлн теңгесі – мерзімді және жинақ салымдары, яғни коммерциялық пайызбен орналастырылған қаражат. Айта кетсек, мұндай салымдар бойынша орташа пайыздық мөлшерлеме 15,3%-ды құрайды.
Демек, бір жылда салымшылардың табысы шамамен 3,9 трлн теңгеге артады. Жаман емес. Тіпті былай қарасақ: егер қазақстандықтардың жылдық тұтыну шығындарының жартысына жуығы банктердегі жинақтарында сақтаулы тұрса, онда алаңдайтындай не бар? Халық жаман өмір сүріп жатқан жоқ сияқты, оның үстіне банктегі депозиттер арқылы қаржысын да көбейтіп отыр деген әсер қалдырады.
Алайда салыстырмалы түрде тағы бір көрсеткішке назар аударайық: 2026 жылдың басында халықтың банктер алдындағы қарызы 24,8 трлн теңгені құрады. Оның ішінде 7 трлн теңге – ипотекалық несие (орташа мөлшерлемесі 10%), ал тұтынушылық несиелер көлемі 16,7 трлн теңге, олардың орташа мөлшерлемесі 22,3%.
Түсініксіз жағдай: егер банктерде депозиттер бар болса, онда неге сол банктерден қарыз алу қажет? Оның үстіне депозиттердің көлемі қарыздан да көп. Тағы бір сұрақ: неге несие сомасы депозиттен бір жарым есе аз болса да, оған бір жарым есе жоғары пайыз төлеп, банктерге жылына шамамен 3,7 трлн теңге төлеу керек?
Айта кету керек, біз келтірген барлық деректер – ресми статистикаға негізделген. Алайда депозит пен несие арасындағы қарама-қайшы деректерді нақты статистикамен түсіндіру мүмкін емес. Өйткені қанша қазақстандықтың банкте жинағы бар, ал қаншасы несиеге өмір сүріп отырғаны туралы мәліметтер жарияланбайды. Бұл ақпарат іс жүзінде жабық дерек ретінде сақталады.
Сондықтан Үкімет пен Ұлттық банктің іс-қимыл алгоритміндегі алғашқы қадам – осы деректерді ашу.
Соған қарамастан, құпияның бір бөлігі белгілі: банктер алдындағы берешек іс жүзінде халықтың басым бөлігіне тән, әрбір ересек адамға орта есеппен бір несиеден көп келеді. Ал жасырын деректердің екінші бөлігіне қатысты жауаптың көп бөлігін сол ресми статистиканың өзі аңғартады: табыс әкелмей жатқан қаражат көлемі 27,8 – 25,5 = 2,3 трлн теңге. Яғни бұл 2,3 трлн теңге – жалақы және зейнетақы түсетін шоттардағы, банктік карталар мен мобильді қосымшаларда сақталатын күнделікті айналымдағы қаражат. Мұндай шоттар іс жүзінде Қазақстандағы халықтың басым бөлігінде, тіпті балаларда да бар.
Ал 25,5 трлн теңге депозиттер мен оған есептелетін 3,9 трлн теңге пайыздық табыс еліміздің шектеулі тобына тиесілі. Ұлттық байлықтың жартысынан көбі 162 отбасының қолында екені туралы мәліметті Президенттің өзі айтқан болатын. Қазақстанда 40 мыңға жуық долларлық миллионер бар екені жөнінде де халықаралық ұйымдар хабарлаған. Біздің бағалауымызша, шамамен 5 млн теңгеге дейінгі жинағы бар қазақстандықтардың саны бір-екі миллионнан аспауы мүмкін.
Халықтың қалған бөлігі несиенің арқасында күн көріп отыр. Енді салыстырып көрейік: 24,8 / 66 = 0,38. Яғни орташа қазақстандық отбасының онсыз да жұтаң бюджетінің 38%-ы банктер алдындағы қарыз есебінен жабылып отыр.
Осыдан-ақ қаншалықты әлеуметтік салдары ауыр банктік «қаржы сорғысының» іске қосылғанын көруге болады. Әрине, оны Үкімет пен Ұлттық банк әдейі іске қосты деу қиын — олар бұл жүйеде көбіне сол «сорғының» қызметін қамтамасыз етіп отырғандай әсер қалдырады.
Бұл «сорғының» жұмыс істеу тетігі мынадай: онсыз да шектеулі тұтыну қорынан (кафелер мен қоғамдық тамақтану орындарындағы орташа чек 30%-ға төмендегенін ескерсек) жыл сайын 3,7 трлн теңге банктерге кетеді. Дәл сол уақытта ең ауқатты топтың жинақтарына тағы 3,9 трлн теңге пайыздық табыс қосылады. Сондай-ақ 7 трлн теңге ипотекалық несие алушылар үшін мөлшерлеме шамамен 10% деңгейінде, өйткені оның бір бөлігін мемлекет бюджет есебінен субсидиялайды. Ипотека алушылар үшін қуанып, мемлекетке алғыс айтуға болар еді… Бірақ барлық ипотека жеңілдікпен берілмейді – олардың едәуір бөлігі әлі де «19%-дан жоғары» мөлшерлемемен төленіп жатыр. Оның үстіне ипотека алушылар – қоғамдағы ең мұқтаж топ емес. Яғни мемлекеттік қолдау «сорғысы» бұл жерде де көбіне табысы төмендерден гөрі жағдайы тәуір топтардың пайдасына жұмыс істеп тұрғандай көрінеді.
Ақырында Үкімет пен Ұлттық банк БЖЗҚ айналасында да ауқатты салымшыларға тиімді жұмыс істейтін қаржылық жүйе қалыптастырды. Ресми түрде еңбек ететін азаматтардың жалақысынан ай сайын 10% осы қорға аударылады. Оның үстіне бюджет тапшылығы жағдайында да «инвестициялық табыс» сол жинақ жүйесіне бағытталып отыр. Ал табысы жоғары азаматтарға бұл қаражаттың бір бөлігін тұрғын үй алуға немесе «емделуге» жұмсауға мүмкіндік берілген.
Барлығы әдейі жасалғандай көрінбеуі мүмкін, бірақ шын мәнінде банктер қаражатты кедейлерден байларға қарай бағыттайтын қаржылық тетікке айналып отыр. Дәлірек айтқанда, табысы төмендеу қазақстандықтардың ақшасы аз ғана аса бай топтың қолына шоғырланған.
«Банктер қайырымдылық ұйымдары емес қой, олар қалайша өздеріне зиян келтіріп жұмыс істейді? Депозиттер бойынша 3,9 трлн теңге пайыз төлеп, ал несиелерден 3,7 трлн теңге ғана табыс тапса, айырманы қалай жабады?» деген сұрақ туындауы мүмкін.
Оның үстіне банктер бюджетке де қомақты салық төлейді. Мәселен, 2025 жылы корпоративтік табыс салығы бойынша банктерден бюджетке 682 млрд теңге түсті, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 51%-ға көп.
Алайда банктер үшін алаңдаудың қажеті жоқ. 2025 жылы банктердің таза пайдасы 2,7 трлн теңгені құрады. Мұндай табыспен салық төлеуге де мүмкіндік бар емес пе?
Соңғы жылдары банктердің пайдасы шамамен төрт есе артты. Мәселен, 2019 жылы ол небәрі 746 млрд теңге болатын. Қазір болса, бұл көрсеткіш қарқынды өсіп келеді.
Осы тұста Үкімет пен Ұлттық банкке сұрақ туындайды: бұл өсімнің қайнар көзі не? Егер банктер нақты өндіріс саласын несиелеуге белсенді қатыспаса, халықтың сатып алу қабілеті төмендеп бара жатса, шағын және орта бизнестің табыстылығы мардымсыз болса, ал мемлекеттік бюджет тапшылықпен қалыптасса — онда жеке коммерциялық банктердің мұндай жоғары табысы қайдан пайда болып отыр?
Сондай-ақ қаражаттың «кедейден байға қарай ағуына» негізделген қазіргі банктік тетікті кері бағытта қайта қарау уақыты келген жоқ па?
