Алматыдағы Ұлттық банк филиалынан күміс инвестициялық монеталар сатып алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Оқиға 11 наурыз, сәрсенбі күні болды. Касса қызметкерінің айтуынша, күмістен жасалған барлық монеталар – инвестициялық, коллекциялық және естелік – бір ай бұрын толық сатылып кеткен. Олар сатылымға кезең-кезеңімен түскенімен, жоғары сұранысқа байланысты қысқа мерзімде толығымен таусылып отырады.
Наурыз айында күміс монеталардың тапшылығы күтпеген жағдай болды. Негізінде Ұлттық банк инвестициялық және коллекциялық күміс монеталарды сатқан кезде ресми түрде ешқандай үстеме пайда алмайды. Өнімнің босату бағасы өндірістің өзіндік құнына, соның ішінде материалдарға, дайындау технологиясына және қаптама құнына негізделеді. Сондықтан бұл мекеменің мұндай монеталардың шығарылымын көбейтуге ерекше ынтасы жоқ болуы мүмкін. Айта кетерлігі, қаңтар айында бір танысымыз екі инвестициялық күміс монетаны еш қиындықсыз сатып алған еді. Ал наурызда оларды касса арқылы дәстүрлі түрде сатып алу мүмкіндігі жоқ.
Панфилов көшесі, 98 мекенжайындағы Ұлттық банк филиалы ақша айналымы тұрғысынан маңызды орындардың бірі. Жыртылған немесе бүлінген банкноттар жиналған кезде мен бұл жерге жиі барып тұратынмын. Мұнда оларды еш қиындықсыз жаңасына ауыстырып беретін. Соның арқасында ақша айналымы кезінде қолыңа түскен жарамсыз купюралардан құтылып, олардың орнына комиссиясыз жаңа, таза және ыңғайлы номиналдағы банкноттарды алуға болатын.
2010-жылдардың басында филиалда екі түрлі кезек болатын. Бірі – монета сатып алуға келгендер, екіншісі – жыртылған купюраларды жаңасына ауыстыруға келгендер. Әдетте монета сатып алушылардың кезегі ұзағырақ болатын.
Сол кезде мені «алтын болмаса, күміс монеталарды сатып алудың қажеті қанша?» деген сұрақ мазалады. Қиын кезең туындаса, оларды тауыққа, бұқтырылған етке, антибиотиктерге немесе патрондарға әу баста тиімсіз бағаммен айырбастауға тура келеді. Олай болса, алдын ала бір жәшік ет консервісін немесе коньяк сатып алған тиімдірек емес пе?
2015 жылғы теңгенің сериялық девальвациясынан кейін күміс монеталарды сатып алушылар қатары сиреді. Бұған халықтың жалпы табысының төмендеуі әсер етсе керек. Сонымен қатар, күміске деген қызығушылықтың төмендеуіне бағаның құбылмалылығы да себеп болуы мүмкін: мәселен, 2011 жылы күмістің бір унциясы 40 долларға дейін көтерілсе (2010 жылы 20 доллар болған), 2016 жылға қарай баға 31,1 грамм үшін қайтадан 20 доллар деңгейіне түсті.
Алайда уақыт өте келе халықтың қаржылық сауаттылығы арта түсті. 2020 жылы күміс бағасы бір унция үшін шамамен 30 долларға дейін көтерілген кезде, мен Даниил Сачковтың бейнематериалдарын бақылап жүрдім. Негізінен, ол — мамандығы бойынша компьютерлік технологиялар маманы және «Бастион» платформасының негізін қалаушы, десе де күміс нарығы тақырыбын терең әрі жан-жақты зерттеген тұлға.
Сачков күмістің тарихи тұрғыдан ақша металы екенін алға тартты. Оның пайымдауынша, фиаттық (ешқандай құндылықпен қамтамасыз етілмеген) валюталарға негізделген қазіргі жаһандық қаржы жүйесі құлдыраған жағдайда, оның орнын тауарлық (яғни өзіндік құны бар) ақша үлгісі басады. Алтын ірі немесе көтерме сауда операцияларына арналса, күміс бөлшек сауда айналымына қызмет ететін болады. Бұл пікірмен экономист Валентин Катасонов пен Александр Лежава да келіскен.
2026 жылғы 23 қаңтарда күміс унциясының бағасы 100 доллардан асқан кезде, Даниэль Сачковтың аталған мәселе бойынша өте білікті маман екені айқындала түсті. Ал В. Катасоновтың фиаттық ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуіне қатысты тұжырымы, атап айтқанда, олардың құндылығы жағынан басып шығарылған қағаздан айырмасы қалмай бара жатқаны расталуда.
Күміс — «кедейлердің алтыны» болып саналады. Оған жүгінудің басты мақсаты — уақыт өте келе ақшаның сатып алу қабілетін сақтау, яғни жинақты бүгіннен ертеңге шығынсыз жеткізу. Негізінен, тезаврация (бағалы металдардағы жинақтар) мерзімі кемінде екі жылды құрауы тиіс. Әрине, айлықтан айлыққа дейін қаржы тапшылығы болған жағдайда, жинақ үшін артық қаражат бөлу қиынға соғады. Дегенмен, мұндай оңтайлы сәт әрдайым туа бермейді, мұны күміс монеталарға қатысты қалыптасқан жағдай тағы бір мәрте дәлелдеп берді.
Ал күміс жинақтауға оңтайлы сәтте менде «дәйекті сылтау» болды, ол — қаражаттың аздығы.
