Ресей Президенті Владимир Путин Мемлекет басшысын жалпыұлттық референдумның табысты өтуімен және жаңа Конституцияның қабылдануымен құттықтады. Әңгімелесу барысында Президенттер екіжақты қатынастардың күн тәртібін талқылады. Қасым-Жомарт Тоқаев Ресей Президентінің мамыр айының соңына жоспарланған Қазақстанға мемлекеттік сапары екі ел арасындағы стратегиялық серіктестік пен одақтастық қатынастарды нығайту тұрғысынан маңызды екенін атап өтті.
Владимир Путин Астанада өтетін алдағы келіссөздерге қатысты осындай пайыммен келісетінін білдіріп, барлық стратегиялық маңызы бар салалардағы екіжақты ынтымақтастықтың қарқынды дамып келе жатқанын тілге тиек етті.
Парсы шығанағындағы соғыс жағдайын ескерсек, Қазақстан мен Ресей үшін бірлескен энергетикалық жобалардан маңыздырақ қандай стратегиялық бағыт болуы мүмкін?
2007-2008 жылдардағы әлемдік дағдарыс сабақтары негізінде құрылған Кеден одағы мен Еуразиялық экономикалық одаққа Қазақстан тарапынан көз жүгіртсек, олардың КСРО ыдырағаннан кейін қалған экономикалық байланыстарды тек сауда форматында ғана бекіткенін мойындауымыз керек. Содан бері орын алған күрделі геосаяси өзгерістерге (Майдан, Қырым, ДХР және ЛХР, Арнайы әскери операция…) қарамастан, экономикалық интеграция сауда шеңберінен шыға алмады. Керісінше, бұл процесс үздіксіз пайда болатын жаңа кедергілерді жою жолындағы толассыз күреске ұласты. Ал индустриялық, технологиялық, тіпті инвестициялық интеграция туралы әзірге сөз де қозғалған жоқ.
Сонымен қатар, посткеңестік кеңістікте әлі де ортақ әрі баршаға бірдей қажетті, бірақ «егеменді» бөліктерге ыдыраған экономика саласы бар. Оның әрі қарай өміршеңдігі сауда форматын бірлескен өнеркәсіптік және инвестициялық деңгейге дейін тереңдетуге баламасыз түрде байланысты.
Бұл – байланыс инфрақұрылымы, құбыр желілері мен теміржол көлігі, бірақ ең алдымен, электр энергетикасы инфрақұрылымы. Атап айтқанда, Қазақстанның электр энергетикасы Ресейдің Төменгі Еділ, Оңтүстік Орал, Батыс Сібір және Алтай энергия жүйелері мен «Қазақстан-Қырғызстан-Өзбекстан-Тәжікстан-Өзбекстан-Қазақстан» Орталық Азия энергетикалық сақинасын біріктіруші буын болып табылады. Сонымен қатар, КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстанның өз ішіндегі Солтүстік және Оңтүстік энергия аймақтары арасындағы байланыс толық аяқталмаған күйінде қалды. Осыған байланысты Балқаштағы АЭС пен Курчатовтағы ЖЭС құрылысы тек еліміздің Солтүстігі мен Оңтүстігі үшін ғана емес, сондай-ақ Ресей мен Орталық Азияның біріккен энергия жүйесі үшін де негізгі тірек-байланыстырушы тораптарға айналуға тиіс.
Алайда, кезінде құрылысы аяқталып қалған Оңтүстік Қазақстан МАЭС-інің орнына салынатын Балқаш АЭС-і не себепті арада босқа өткен отыз жылдан кейін ғана қайта күн тәртібіне шықты деген заңды сауал туындайды.
Қазақстандағы электр энергиясын тұтыну мен өндіру көлемі тек осы онжылдықтың басында ғана «қайта құру» кезеңіндегі Қазақ КСР-і көрсеткен 110 миллиард кВт-сағаттық межеге қайта оралды. Ал қазіргі көрсеткіш 120 миллиардтан әрең асады. Жылумен жабдықтау, орталықтандырылған су жүйесі мен кәріз қызметтеріне келер болсақ, 90-жылдардағы өндіріс қуатының құлдырауы мен 2000-жылдардағы жаппай децентрализация салдарынан кеңестік дәуірден мұраға қалған нысандардың әлеуеті осы уақытқа дейін әйтеуір жетіп келді.
Кеңестік кезеңнен қалған электр энергетикасы мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық салалары тек тозғанша пайдаланылып қана қоймай, олар жеке пайданы ресми түрде шығарып алатын коммерциялық «табыс көздеріне» айналды.
Тек соңғы жылдары ғана биліктің Қазақстанның электр энергетикасында әлі де «артық қуат бар» деген сенімі кенеттен келеңсіз жаңалықпен алмасқандай болды. Ал салада тапшылықтың айтарлықтай өсуімен қатар, қолда бар тапшы қуат көздерінің өзі шекті деңгейге дейін тозған.
Ресейде де жағдай осыған ұқсас деп пайымдауға болады.
Осыған орай, Қазақ КСР-інен мұраға қалған электр энергетикасы мен жылу-сумен жабдықтау жүйесіндегі негізгі қорлардың әбден тозуын және осы тозған қуат көздерінің өзінде тапшылықтың артуын мойындай отырып, Қазақстанда 2025 жылы бірден екі стратегиялық құжат қабылданды:
Біріншісі — бюджеттен тыс 36,6 триллион теңге инвестиция тартуды көздейтін «2029 жылға дейінгі Ұлттық инфрақұрылымдық жоспар». Бұл қаражат тарифтер арқылы қайтарылуы тиіс, оның ішінде энергетика мен ТҮКШ (тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық) салаларына 19,7 триллион теңге бөлінген. Екіншісі — «2025–2029 жылдарға арналған Электр энергетикасы мен коммуналдық секторды жаңғырту» (ЭКЖ) ұлттық жобасы, оған 13,6 триллион теңге инвестиция салу жоспарланған. Сонымен, 2029 жылға дейін энергетика мен ТҮКШ саласына барлығы 32,3 триллион теңге көлемінде қайтарымды коммерциялық инвестиция тарту көзделіп отыр. Бұл, игерілген қаражатты есепке алғанда, жыл сайын кемінде 8 триллион теңгеден келеді деген сөз.
Осы көрсеткіштерді қазіргі электр, жылу және сумен жабдықтау қызметтері нарығының сыйымдылығымен салыстырып көрейік: 2025 жылғы есеп бойынша бұл көрсеткіш 2,7 триллион теңгені құрады. Демек, мұндай инвестицияларды қайтару үшін ғана электр энергиясы, жылу және сумен жабдықтаудың қазіргі тарифтеріне 8/2,7=3 есе үстеме қосуға тура келеді. Ал коммерциялық пайызды ескерсек, тарифтерді бес есе көтермейінше іс алға баспайды.
Қазақстанда қазірдің өзінде іске қосылған «инвестиция орнына тариф» схемасы бойынша энергетиканы дамыту, әсіресе сыртқы инвестициялар есебінен жүзеге асыру — қуат көздерін жаңарту мен арттыру идеясының өзіне тұсау болатыны анық. Іс жүзінде бұл ұлттық деңгейдегі өзіне-өзі қол жұмсаумен тең қадам.
Демек, тарифке тәуелсіз, коммерциялық емес және, дұрысы, қайтарымсыз ұлттық инвестиция көзі қажет. «Ұлттық» терминіне әзірге түсініктеме бермей-ақ қоялық, бірақ Одақтан мұраға қалған электр энергетикасы мен «коммуналдық саланы» жаңарту мен дамытудың басты шартын тұжырымдап көрейік. Ол мынадай: заманауи жоғары технологиялық индустриялық экономиканың негізі ретіндегі қазіргі заманғы инфрақұрылым тек осы өндірістік-экономикалық жүйенің аясында құрылған жағдайда Points ғана өмір сүріп, дами алады.
Тағы бір қайталайық: егер ұлттық инфрақұрылымды сырттан коммерциялық инвестициялау бүкіл ұлттық экономика үшін өзіне-өзі қол жұмсаумен тең болса, негізгі жабдықтар мен жиынтықтаушы бөлшектерді сыртқы жеткізушілерден сатып алу бағыты да түптің түбінде осындай қасіретке әкеп соғады.
Қорытынды тұжырымдарға көшпес бұрын тағы бір ойды ортаға салған жөн.
Тек қана «пайдалану шығындарына» негізделген тарифтерге үйренген посткеңестік мемлекеттердің экономикасы мен әлеуметтік жүйесі үшін бірнеше есе жоғары «инвестициялық» тарифтерге көшу қажеттілігінің өзі — үлкен соққы.
Ал осы соққыны жеңілдету, сондай-ақ жеке машина жасау базасын құру және тарифке тәуелсіз ұлттық инвестициялау мәселесін шешу тек бір ғана жолмен мүмкін болады: ол — кем дегенде Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі интеграция. Бұл ретте интеграция форматын бірлескен индустриялық және инвестициялық деңгейге дейін тереңдету қажет.
Тек осындай бірлескен инфрақұрылымдық кеңістікте ғана жобалау, құрылыс-монтаждау және машина жасау салаларының біртұтас конвейерін құруға болады. Мұндай ауқым ірі сериялы өндірісті іске қосуға және әрбір қатысушының шығындарын бірнеше есе азайтуға мүмкіндік береді. Ал егер олар электр энергетикасын өз бетінше жаңартуға әрекеттенсе, шығын көлемі бұдан әлдеқайда жоғары болар еді.
Сонымен, дәл осы электр энергетикасы саласы посткеңестік кеңістікте Еуразиялық интеграцияны «тереңдетуші» негізгі факторға айналып отыр.
