Денсаулық сақтау министрлігі соңғы күндері халық игілігіне бағытталған белсенді шараларымен назар аудартуда. Атап айтқанда, медициналық қызмет көрсетудің, әсіресе тұрғындар тарапынан жиі сынға ұшырайтын алғашқы деңгейдегі сапаны түбегейлі өзгертуге тиіс шешімдер қабылданды. Біріншіден, емханаларға тіркелу ережелеріне өзгерістер енгізілуде. Екіншіден, телемедицинаның дамуын ескере отырып, медициналық ұйымдарды жабдықтау стандарттары жаңартылуда. Бұл бастамалардың түпкі мақсаты – емханаларға түсетін жүктемені біркелкі бөлу және барлық азаматтардың алғашқы медико-санитарлық көмек жүйесіне тең қолжетімділігін қамтамасыз ету. Негізінен, ауруларды ерте кезеңде анықтау мен халықтың өмір сүру сапасын арттыру тікелей осы саланың жағдайына байланысты. Дегенмен, медицина саласындағы шенеуніктер мәлімдегендей, бәрі шынымен де мінсіз бе?
ҰТҚЫРЛЫҚҚА БЕТБҰРЫС ПА, ӘЛДЕ ЖҮЙЕДЕГІ ДАҒДАРЫСТЫҢ КӨРІНІСІ МЕ?
Соңғы уақытта қоғамда ең көп талқыланған жаңалықтардың бірі – жеке тұлғаларды алғашқы медико-санитарлық көмек (АМСК) ұйымдарына тіркеу ережелеріне өзгерістер енгізу туралы ақпарат болды. Денсаулық сақтау министрлігі емхананы ауыстыруға қатысты қатаң мерзімдік шектеулердің жойылғанын ресми түрде мәлімдеді.
Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық көмекті ұйымдастыру департаменті директорының орынбасары Әсел Қыдырәлиеваның түсіндіруінше, бұған дейін бір емханадан екіншісіне ауысу тек күз айларында ғана мүмкін болса, енді бұл процесті ешқандай нақты себепті көрсетпей-ақ жыл бойы кез келген уақытта жүзеге асыруға болады.
Жауапты тұлғалар бұл жаңашылдықты медициналық ұйымдарды Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры (ӘМСҚ) арқылы ай сайынғы қаржыландыру жүйесіне көшірумен байланыстырады.
Бұған дейін азамат жаңа емхананы тіркелу науқаны кезінде таңдағанымен, онда тек келесі жылдың 1 қаңтарынан бастап қана емделе алатын. Егер жаңа ережелер қабылданса, қайта тіркелгеннен кейінгі келесі айдан бастап-ақ жаңа емхананың қызметіне жүгінуге болады», — деп БАҚ Денсаулық сақтау министрлігі өкілінің сөзін келтірді.
Ресми құжат жүзінде және 13 миллион қала тұрғыны (халықтың 63,57%-ы) үшін бұл өзгеріс мемлекеттің сервистік моделіне қарай жасалған оң қадам ретінде көрінеді. Қызмет көрсету сапасына көңілі толмаған қала тұрғыны өз әкімшілік ауданы шегінде бір емханадан екіншісіне оңай ауыса алады.
Алайда, дәл осы қисынды қазақстандықтардың 36%-дан астамы немесе 7,5 миллион адам тұратын ауылдық аймақтарға қолданып көрсек, реформа өзінің практикалық мәнін толықтай жоғалтады. Себебі ауылдық жерлерде «емхананы еркін таңдау» деген ұғым мүлдем жоқ. Жүздеген шақырым аумақта тек бір ғана дәрігерлік амбулатория немесе бір ғана фельдшерлік-акушерлік пункт (ФАП) жұмыс істеуі мүмкін. Ауыл тұрғынының балама нұсқаны таңдауға физикалық мүмкіндігі жоқ, сондықтан «кез келген уақытта басқа клиникаға ауысу» құқығы Қазақстан халқының кем дегенде үштен бірі үшін тек қағаз жүзіндегі көрініс болып қалмақ.
Бұдан бөлек, Денсаулық сақтау министрлігі халықтың әлеуметтік осал топтары үшін ережелерді қатайтып отыр: енді жүкті әйелдер мен бес жасқа дейінгі балалар тек нақты тұрғылықты жері бойынша ғана тіркеле алады. Сарапшылар бұл қадамды патронаждық бақылау жүргізу қажеттілігімен түсіндіреді. Алайда, бұл мәселе қала тұрғындарына емес, тағы да сол ауыл халқына қатысты болса ше? Өйткені жергілікті деңгейде кадр тапшылығы өршіп тұр, ал жалғыз патронаждық медбикеге бүкіл бір елді мекен бекітілуі мүмкін. Оның үстіне, ең жақын аурухана ондаған шақырым жердегі көрші аудан орталығында немесе қалада орналасқан.
Осы орайда, материалдық-техникалық базасы жақсырақ жабдықталған қалалық емдеу мекемелеріне тіркелуге заңнамалық тұрғыдан тыйым салу ауыл балалары мен жүкті әйелдерді дер кезінде көрсетілетін білікті көмек алу мүмкіндігінен айырады емес пе? Әрине, бұл пайым Денсаулық сақтау министрлігінің ұстанымын дұрыс түсінген жағдайда туындап отыр.
Сонымен қатар, тағы бір қатаң талап енгізілуде – 18 жасқа дейінгі балалар нақты тұрғылықты жері бойынша ата-анасының бірі тіркелген емханаға бекітілуі тиіс. Емхана әкімшіліктеріне «түсіндіру жұмыстарын» жүргізу және кәмелетке толмағандарды бұл мекемелерге мәжбүрлі түрде ауыстыру міндеті жүктеледі. Отбасы мүшелері бірге тұратын қала жағдайында бұл өте қисынды. Алайда Қазақстанның бүгінгі шынайы болмысында ересек жастағы көптеген ауыл балалары сапалы білім алу үшін аудан орталықтарына жақын жерлерде оқиды немесе туыстарының үйінде тұрады. Жаңа ережелер мұндай отбасылар үшін қосымша бюрократиялық кедергілер тудырып, жасөспірімді қажетті дәрігері жоқ, мүмкіндігі шектеулі ауылдық амбулаторияға жасанды түрде байлап қоюға мәжбүр етеді.
Басқа қаладан келген студенттерге қатысты мәселеге келсек, Денсаулық сақтау министрлігі оларға eGovMobile немесе өтініш беру арқылы ең жақын емханаға өз бетінше тіркелуге рұқсат беруді ұсынып отыр.
«Бұған дейін тәжірибеде студенттерді оқу орнының басшылығы шартқа отырған бір ғана емханаға жаппай тіркеу жағдайларын көретінбіз. Ал қазір ата-аналар баласын оның нақты тұрып жатқан жері бойынша өздері тіркей алады», — деп атап өтті Әсел Қыдырәлиева.
Алайда, бұл шара жастардың ауылдан ағылуын одан сайын ынталандыра түседі. Студенттер қалаларда жаппай тіркеліп, туған өңірлерімен байланысын біржолата үзеді. Соның салдарынан жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативіне тікелей тәуелді ауылдық амбулаториялардың бюджеті қысқара береді. Нәтижесінде тұйық шеңбер пайда болады: халықтың, соның ішінде жастардың көшіп кетуіне байланысты ауылдық медициналық мекемелер қаржыландырудан айырылады, көмек көрсету сапасы төмендейді, бұл өз кезегінде қалған тұрғындарды да қалаға қоныс аударуға мәжбүр етеді.
МЕДИЦИНАНЫҢ ЦИФРЛЫҚ КЕЛБЕТІ
Реформалардың екінші ауқымды бағыты – денсаулық сақтау саласының қаржылық және емдеу үдерістерін толық цифрландыру. 2026 жылдың көктемінде Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры мен Қаржы министрлігінің басты бастамаларының бірі бірыңғай Qalqan цифрлық платформасын енгізу болды.
Бұл платформаның негізгі мақсаты – бұрын бытыраңқы жұмыс істеген ақпараттық жүйелерді біріктіру. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, мұндай жүйелердің саны 30-дан асқан. Сонымен қатар жаңа жүйе қаржылық заңбұзушылықтар мен жалған есептіліктің жолын кесуге бағытталған.
2026 жылғы 15 сәуірге дейін Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) және Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі (ТМККК) аясында қызмет көрсететін барлық медициналық ұйымдарды Qalqan платформасына көшіру жоспарланған болатын. Сәуір айының ортасындағы жағдай бойынша 1865 клиника-провайдердің 1424-і немесе шамамен 76 пайызы платформамен жұмыс істеу жөнінде келісім жасаған. Ал Қаржы министрі Мәди Такиев 2026 жылғы сәуірде Үкімет отырысында сервиске 1600-ден астам ұйым қосылғанын мәлімдеп, МӘМС 2.0 реформасының жалпы экономикалық тиімділігі 255,2 миллиард теңгені құрайтынын айтты.
Сонымен қатар Денсаулық сақтау министрлігі №167 бұйрықпен медициналық ұйымдарды жабдықтаудың ең төменгі стандарттарын жаңартты. Құжатта қашықтан көрсетілетін медициналық қызметтерді дамытуға басымдық берілген.
Ведомство өкілдерінің мәлімдеуінше, бұл құжат ең алдымен ауылдық және шалғай өңірлерде медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға бағытталған. Телемедицина аясында мәліметтерді міндетті түрде цифрлық форматта жеткізетін портативті жабдықтардың тізімі бекітілді.
«Еліміздегі телемедициналық желі 2491 медициналық пунктті, 784 фельдшерлік-акушерлік пунктті, 1165 дәрігерлік амбулаторияны және 844 мобильді бригаданы қамтыды. 2025 жылы 3,87 миллион телемедициналық қызмет көрсетіліп, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19 пайызға жоғары болды. Қазіргі таңда пациенттерге 118 түрлі медициналық қызмет қашықтан қолжетімді. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, аталған бұйрықтың қабылдануы телемедицинаны дамыту және денсаулық сақтау жүйесінің орнықты цифрлық инфрақұрылымын қалыптастыру жолындағы маңызды кезең саналады», – делінген министрліктің ресми хабарламасында.
Алайда цифрлық сервистер мен телемедицинаны дамыту үшін тұрақты интернет қажет. Бұл тұрғыда көптен бері түрлі қиындықтарды бастан өткеріп келе жатқан ауылдық өңірлер тағы да даму үдерісінен шет қалып қоймай ма деген сауал туындайды.
Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің деректеріне сәйкес, 2026 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша 5G желісі еліміздің 20 қаласында қолжетімді болып, 3355 базалық станция орнатылған. Елдегі мобильді интернеттің орташа жылдамдығы 94 Мбит/с-қа жеткен.
Ведомствоның БАҚ және қоғаммен байланыс басқармасының басшысы Айнұр Әлмұханова сәуір айында 2027 жылдың соңына дейін Қазақстанда тағы мыңдаған станция орнатылып, 5G желісі моноқалаларды да қамтитынын мәлімдеді.
Оған дейін, 2025 жылғы қазанда Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев Үкімет отырысында 2027 жылға қарай талшықты-оптикалық байланыс желілерін ауылдық елді мекендердің 90 пайызына дейін жеткізу жоспарланып отырғанын айтқан болатын.
Алайда мұның бәрі – әзірге болашақтың жоспары ғана.
«Қазіргі таңда Қазақстанда 6096 ауылдық елді мекен бар. Соның ішінде 550 ауылда мобильді интернет 3G технологиясы арқылы, ал 4378 ауылда 4G технологиясы арқылы қолжетімді. Бұдан бөлек, 2606 елді мекен талшықты-оптикалық байланыс желілері арқылы тұрақты интернетке қосылған», – бұл цифрлық инфрақұрылымның бүгінгі нақты көрінісі.
Яғни Қазақстандағы 6096 ауылдық елді мекеннің тек 42,7 пайызында ғана оптикалық байланыс арқылы тұрақты интернет бар. Ал 550 ауылда байланыс әлі күнге дейін ескірген 3G технологиясы арқылы жұмыс істейді. Мұндай желі КТ мен МРТ түсірілімдерін, ультрадыбыстық зерттеу нәтижелерін және басқа да көлемді медициналық деректерді нақты уақыт режимінде жіберуге техникалық тұрғыдан қауқарсыз.
Егер қазақстандық ауылдарда дәрігерлер мобильді байланысты ұстап қалу үшін ғимараттан сыртқа шығуға мәжбүр болса, онда Qalqan платформасының «антифрод-бақылауы», «онлайн-верификациясы» немесе «салалық мамандардың нәтижелерді қашықтан талдауы» туралы қаншалықты тиімді жүзеге асады деуге болады?
ӨҢІРЛЕРДЕГІ КАДР ТАПШЫЛЫҒЫ
2026 жылғы қаңтарда Мәжіліс депутаты Гүлдара Нұрым Премьер-министр Олжас Бектенов атына депутаттық сауал жолдап, жас дәрігерлерді ауылдарға тартуға бағытталған мемлекеттік бастаманың жергілікті атқарушы органдардың әрекетсіздігі салдарынан толық іске аспай отырғанын мәлімдеді.
Медициналық жоғары оқу орындарының түлектерін ауылдық жерлерге тарту мақсатында біржолғы көтерме жәрдемақы көлемі 100 ең төменгі жалақыға дейін ұлғайтылып, шамамен 8,5 миллион теңгені құраған. Алайда іс жүзінде ауылға барған жас мамандар уәде етілген қаржылай қолдауды ала алмаған.
«Денсаулық сақтау саласындағы кадрлық ахуал әлі де күрделі күйінде қалып отыр. Ресми деректерге сәйкес, елдегі әрбір бесінші медицина қызметкері зейнет жасына таяған. Ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш одан да жоғары. Біз мемлекеттік маңызы бар міндеттерді шешудегі енжарлықтың салдарынан кадрлық дағдарыс шегіне келдік. Тетіктері қарастырылған, қаржы бөлінуі тиіс, алайда жергілікті атқарушы органдардың баяу әрекет етуі салдарынан жас мамандар уәде етілген қолдаусыз қалып отыр», – деп мәлімдеді Гүлдара Нұрым.
Мысал ретінде депутат Солтүстік Қазақстан облысын келтірді. Бұл өңір дәрігер тапшылығы ең өткір аймақтардың қатарына енген. Мұнда 10 мың тұрғынға небәрі 32,7 дәрігерден келеді. Сонымен қатар Солтүстік Қазақстан және Ақмола облысында жас дәрігерлерге арналған төлемдер толық көлемде мүлде жүргізілмеген, ал Абай облысында жергілікті билік тиісті құқықтық шешімдерді қабылдауға да асықпаған.
Мәжіліс депутаты бұл жағдайды «жергілікті жерлердегі бюрократиялық қарсылық» деп атап, оның мемлекеттік шешімдердің маңызын төмендетіп, өңірлердің болашағына кері әсер етіп отырғанын айтты.
Өз кезегінде Үкімет басшысы да күрделі мәселелердің бар екенін мойындауға мәжбүр болды. Ол келтірген ресми статистикаға сәйкес, есепті кезеңнің басында ел бойынша кадр тапшылығы 8216,75 штаттық бірлікті құраған. Олжас Бектеновтің депутаттық сауалға берген жауабына қарағанда, 2025 жылы Қазақстанның барлық 17 облысында 100 ең төменгі жалақы көлеміндегі төлемді небәрі 529 медицина қызметкері алған. Бұл мақсатқа шамамен 5 миллиард теңге жұмсалған.
Депутат Гүлдара Нұрым атап өткен проблемалы өңірлердегі жағдай мынадай: Ақмола облысында келген 250 дәрігердің тек үшеуі ғана 8,5 миллион теңге көлеміндегі төлемді алған. Абай облысында 42 дәрігердің 11-іне ғана қолдау көрсетілсе, Солтүстік Қазақстан облысында 97 маманның тек сегізі төлем алған. Яғни жас мамандардың басым бөлігі жергілікті әкімдіктер тарапынан уәде етілген қолдауға қол жеткізе алмаған.
Жалпы алғанда, Денсаулық сақтау министрлігі қазақстандық медицинаны заманауи, сапалы әрі баршаға қолжетімді етуге ұмтылып отырғаны байқалады. Алайда Ақмарал Әлназарова басқаратын ведомствоның ниеті мен мүмкіндігі әрдайым сәйкес келе бермейді. Өйткені емханалардағы жағдайдың бәрі бірдей министрліктің жоспары мен бастамасына тәуелді емес. Бір жерде жүйе байланыс сапасының төмендігінен кідірсе, енді бір жерде кадр тапшылығына тіреледі. Ал кей өңірлерде мәселе жергілікті биліктің баяу әрекеті мен жауапкершілігінің жеткіліксіздігіне байланысты туындайды.
Нәтижесінде теория жүзінде Қазақстан әрбір азаматқа базалық медициналық қызметтер пакетін ұсынуға дайын болғанымен, іс жүзінде көптеген мәселе орындаушылық тәртіптің әлсіздігіне келіп тіреледі.
