CIPS – долларға негізделген жаһандық қаржы жүйесіне айтарлықтай соққы болып тиген ірі жоба. CIPS (Cross-Border Interbank Payment System) – қаржылық хабарламалар мен төлемдерді жолдауға арналған халықаралық қытайлық жүйе. 2015 жылы іске қосылған бұл жүйе 2026 жылы бірінен соң бірі жаңа рекордтар орнатуда. Бұған ұжымдық Батыстың өз валюталарын қаржылық және геосаяси қару ретінде қолдануы себеп болып отыр. Санкцияларға ұшыраған, сондай-ақ доллар немесе еуроның ықтимал соққысынан қауіптенетін мемлекеттер юань дәлізі арқылы әлемдік нарыққа шығуда.
Сарапшылардың бір бөлігі CIPS жүйесінің пайда болуын 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысымен байланыстырады. Қытай басшылығы бұл мәселеге дәл сол сәттен бастап байыпты қарай бастаған. Себебі ресми Вашингтон экономикалық дағдарысты жүйелі түрде еңсере алмай, мәселені тек қаржы ағынын көбейту арқылы уақытша ғана басты. Мұндай үстірт әрі тиімсіз тәсілге балама ретінде неғұрлым байсалды әрі жүйелі қадам жасау қажеттілігі туындады.
Уақыт тұрғысынан бұл үдеріс 2014 жылы Ресейге қарсы енгізілген батыс санкциялары кезеңіне сәйкес келеді. Ресей экономикасы долларға негізделген жаһандық жүйеден ығыса бастады, ал ол уақытта Қытайдың тығыз экономикалық серіктестері саналатын Иран мен КХДР бұл аймақта әлдеқашан бар еді.
Қытай Халық банкі ірі отандық және халықаралық банктермен бірлесіп, 2015 жылғы 8 қазанда CIPS жүйесін іске қосты. Жобаның мақсаты — юаньді толыққанды халықаралық есеп айырысу валютасына айналдыру және бұл үшін батыстың қаржылық жүйелеріне тәуелсіз, сенімді инфрақұрылым құру.
Іс жүзінде CIPS — SWIFT жүйесінің басты бәсекелесі. 2022 жылдан бастап санкциялық шаралар аясында ресейлік банктердің басым бөлігі SWIFT жүйесінен ажыратылды.
2021 жылы CIPS арқылы күн сайын шамамен 300 млрд юань өтсе, 2026 жылдың наурызында бұл көрсеткіш 920 млрд юаньге (136 млрд доллар баламасы) жетті.
Сәуір айының басында жаңа рекорд тіркелді: операциялар көлемі 1,22 трлн юаньға ($180 млрд) жетіп, күн сайынғы транзакциялар саны 42 мыңға жуықтады.
Батыстың бірқатар қаржы сарапшылары бұл жағдайға алаңдамауға шақырады. Олардың айтуынша, SWIFT жүйесі арқылы күн сайын шамамен $2 трлн өтеді, сондықтан оның көшбасшылық позициясын жоғалтқаны туралы айтуға әлі ерте. Ал өзге сарапшылар Иранмен соғыс басталғаннан кейін небәрі екі ай ішінде CIPS жүйесінің айналымы екі есе артқанын айрықша маңызды көрсеткіш деп бағалайды. Юаньмен есеп айырысуға деген қызығушылық қарқынды түрде өсіп келеді.
CIPS жүйесінің доллар үстемдігіне төндіретін негізгі қаупі — оның Батыстан толық тәуелсіз, тұйық циклді инфрақұрылымында.
2025 жылы Қытай цифрлық юань негізінде CIPS 2.0 нұсқасын іске қосты. Жүйенің SWIFT-тен басты айырмашылығы оның құрылымында: CIPS қаражатты тікелей өңдеп, есепшотқа аударады. Ал SWIFT тек банктер арасында төлем нұсқаулықтарын жолдайтын хабарлама операторы қызметін ғана атқарады. Оған қоса, SWIFT жүйесінде транзакцияны күту уақыты үш тәулікті құраса, CIPS ақшаны бірнеше секунд ішінде аударады.
Мұнай келісімшарттарын юаньмен есептесу серпіні айтарлықтай қызығушылық тудыруда. Әртүрлі дереккөздерге сүйенсек, бұл көрсеткіш әлемдік мұнай жеткізілімінің 3%-дан 8%-ға дейінгі аралығын қамтиды. Мұндай үлкен айырмашылық Сауд Арабиясының петроюаньге көшуімен байланысты. Қызыл теңіздегі Янбу портынан Қытай Халық Республикасына жөнелтілетін өнім көлемі юань тасқынында енді ғана көрініс таба бастағандықтан, соңғы кезеңдегі статистикалық мәліметтер бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
Қазіргі уақытта «қара алтын» үшін халықаралық есеп айырысулардың шамамен 80%-ы әлі де доллар үлесіне тиесілі.
Әлемдік сауданың юаньдануы — кешенді үдеріс. Бұл үрдіс тек бір саламен ғана шектелмейді. Мәселен, Қазақстан да Қытай қор нарығында панда-облигацияларының дебюттік шығарылымын жүзеге асырды. Орналастыру көлемі айналым мерзімі 3 жылды және жылдық купондық мөлшерлемесі 1,9%-ды құрайтын 3,4 млрд юаньге (500 млн доллар баламасы) тең болды.
