Парламент сайлауының қорытындысы шыққаннан кейін елде ауқымды кадрлық өзгерістер болады деген үміт күшейді. Министрлер кабинетінің «жаңа-ескі» құрамы шамамен белгілі болғанымен, «вице-президент» лауазымының қайта енгізілуі Ақ Ордадағы кадрлық үдерістерге деген қызығушылықты аз да болса арттыруы тиіс еді. Бұған көпшіліктің бұл қызметтің мән-маңызын жете түсіне бермеуі себеп болды.
Президент Тоқаев 31 тамызда бұған дейін мемлекеттік кеңесші/мемлекеттік хатшы қызметін атқарған Ерлан Қаринді осы лауазымға тағайындады. Саяси үдерістерді жіті қадағалайтын жұртшылықтың бір бөлігі Қарин жаңа қызметінде Президент әкімшілігінің басшысына, Үкімет төрағасына және Парламент спикеріне аппарат ішіндегі ықпал тұрғысынан бәсекелес бола алады деп топшылайды. Алайда мұндай болжамдардың тым асыра айтылғаны байқалады. Көпшілік Қазақстандағы бұл лауазымды АҚШ-тағы вице-президент қызметінің ерекшеліктерімен әдеттегідей салыстырады. Бірақ мұнда ескеруге тиіс түбегейлі бір айырмашылық бар.
АҚШ-та вице-президент президенттікке үміткермен бірге сайлауға қатысады. Мәселен, Трамп пен Вэнс, Байден мен Харрис сайлауға бір саяси тандем ретінде түсті. Сондықтан вице-президент те халықтың тікелей дауыс беруі арқылы таңдалып, соның негізінде саяси өкілетке ие болады.
2026 жылғы дерекке сүйенсек, бүгінде әлемнің 66 елінде, яғни мемлекеттердің шамамен үштен бірінде вице-президент қызметі немесе міндеті жағынан соған сәйкес келетін лауазым бар. Соның 43-інде бұл қызметке сайлау арқылы келсе, қалған 23 елде вице-президент тағайындалады.
Тағайындау тәртібі қолданылатын елдерде жағдай басқаша. Вице-президентті халық тікелей сайламайды, демек оның сайлаушылар берген жеке мандаты да жоқ. Мұндай лауазым иесін мемлекет басшысы немесе парламент таңдайды. Кей елдерде президент бір емес, бірнеше вице-президент тағайындай алады. Айтпақшы, Қасым-Жомарт Тоқаев үшін де бірнеше вице-президент тағайындау саяси технология тұрғысынан сәтті қадам болар еді.
Қазақстанның жаңа Конституциясында вице-президентті бүкілхалықтық дауыс беру арқылы немесе Құрылтайда сайлау қарастырылмаған. 49-бапқа сәйкес, Қазақстан вице-президентін Құрылтайдың келісімімен Президент тағайындайды. Оның атқаратын міндеттері мен құзыретін де Мемлекет басшысы белгілейді. Қазіргі жағдайда Президент Тоқаев вице-президентке Құрылтаймен, Үкіметпен және өзге де мемлекеттік органдармен жұмыс барысында Мемлекет басшысының ұстанымын жеткізуді ғана тапсырды.
Мұндағы басты айырмашылық та осы. Сайлау арқылы қызметке келген вице-президенттің (әлемде кең тараған үлгі) саяси-құқықтық мәртебесі халықтың дауысымен бекітіледі. Сондықтан оны мемлекет басшысы тағайындаған орынбасар ретінде ғана қарастыруға болмайды. Ал тағайындалатын вице-президенттің жағдайы өзгеше: оның қызмет аясы мен өкілетін Президент айқындайды әрі оны қызметтен босату мәселесін де Президент көтере алады. Демек, мұндай лауазым иесінің институционалдық дербестігі әлдеқайда шектеулі.
Осы тұрғыдан алғанда, халықтың дауысымен сайланбаған вице-президенттің Президент конституциялық өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін өз міндетін атқара алмай қалған жағдайда Мемлекет басшысының қызметін өз қолына алу құқығының болмауы да заңды.
Бұл бұрын Қазақстанда қолданылған тәртіптен едәуір өзгеше. Бұрынғы Конституция бойынша Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, оның міндеті Сенат төрағасына өтіп, ол Мемлекет басшысының қызметін президенттік мерзім аяқталғанға дейін атқаратын. Ал жаңа Конституцияда бұл норма алынып тасталып, Президентті мерзімінен бұрын сайлау міндеттелген.
Жаңа Конституцияның 51-бабында мынадай тәртіп белгіленген: Президент өз еркімен қызметінен кетсе, қайтыс болса, денсаулығына байланысты міндетін атқаруға тұрақты түрде қабілетсіз болып қалса немесе қызметінен шеттетілсе, оның өкілеттігі вице-президентке өтеді. Алайда Құрылтай жеті күннің ішінде президент сайлауын тағайындауға тиіс. Сайлау Құрылтай тиісті шешім қабылдаған күннен бастап екі айдан кешіктірілмей өткізілуі керек.
Демек, тағайындау арқылы келген вице-президент елді президенттік мерзімнің соңына дейін басқармайды. Ол жаңа Президент сайланып, қызметіне кіріскенге дейін, яғни ең көбі екі ай ғана Мемлекет басшысының міндетін уақытша атқарады.
