Ұлттық зерттеу университеті «Жоғары экономика мектебінің» Әлемдік экономика және әлемдік саясат факультетіне қарасты «Ресейдің басымдық берілген елдермен ғылыми-технологиялық ынтымақтастығы» ғылыми-оқу тобының (ҒОТ) семинары қорытындысы бойынша дайындалған талдамалық шолу. Зерттеу авторы – Анастасия Гаврилова.
Атом энергетикасы саласындағы ынтымақтастық – БРИКС елдері арасындағы қарқынды дамып келе жатқан бағыттардың бірі. Ұйымға мүше мемлекеттердің ядролық отын циклі (ЯОЦ), реактор технологиялары және мамандар даярлау салаларында технологиялық, ресурстық әрі өндірістік мүмкіндіктері мол. Әлемде энергетиканың жаңа түрлеріне көшу үдерісі жүріп, көміртегі шығарындылары аз энергия көздеріне сұраныс артып отырған шақта атом энергетикасының маңызы да күшейе түсті. Бұл сала БРИКС елдерінің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, технологиялық тәуелсіздігін нығайтуда стратегиялық рөл атқарады.
Көпжақты ынтымақтастықтың негізгі тетігі – Ресейдің бастамасымен 2024 жылы құрылған БРИКС атом энергетикасы платформасы. Мәскеуде Атом энергиясы апталығы аясында өткен платформаның жыл сайынғы конференциясында алғашқы стратегиялық тұжырымдама бекітілді. Құжатта саланы дамытудың басты бағыттары айқындалған. Олардың қатарында білікті мамандар даярлау, ядролық жобаларға қаржы тарту, жеткізу тізбектерінің тұрақтылығын қамтамасыз ету, реакторлар салу мен ядролық отын цикліне қатысты технологияларды ілгерілету, сондай-ақ атом энергетикасына қоғамның сенімін арттыру мәселелері бар.
Платформаға БРИКС елдері мен ұйымның серіктес мемлекеттеріндегі мекемелер және мемлекеттік агенттіктер қатысады. Олардың қатарында Қытай ұлттық ядролық корпорациясы (CNNC), Оңтүстік Африка ядролық энергетика корпорациясы (NECSA) және Иранның ядролық энергия өндіру және дамыту компаниясы (NPPD) бар.
Платформа конференциясында ұсынылған болжамдарға сәйкес, алдағы жылдары әлемде атом энергетикасы қуаттарының артуына БРИКС елдері негізгі үлес қоспақ. Алайда көпжақты жобаларды жүзеге асыруға қаржыландыру тетіктерінің жеткіліксіздігі кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан бұл мәселені жеке қарастырып, нақты шешу жолдарын әзірлеу қажет.
БРИКС аясындағы атом энергетикасы саласындағы ынтымақтастық негізінен екіжақты байланыстарды нығайту арқылы дамып келеді. Мұндай әріптестік бірлескен жобаларды жүзеге асыруға және технология алмасуға негіз қалайды.
Ресей мен Қытай арасындағы ынтымақтастық технологиялық байланыстардың тереңдігімен және қалыптасқан институционалдық негізімен ерекшеленеді. 2026 жылғы мамырда қабылданған бірлескен мәлімдемеде екі ел Тяньвань және «Сюйдапу» атом электр станцияларындағы жаңа энергоблоктардың құрылысын жалғастыруға уағдаласты. Сондай-ақ тараптар термоядролық синтез, жылдам нейтронды реакторлар және тұйық ядролық отын циклі бағыттарындағы ынтымақтастықты кеңейтуге ниетті екенін растады.
Әсіресе ядролық отын циклінің бастапқы кезеңдерінен бастап атом электр станцияларын бірлесіп салуға дейінгі жұмыстардың барлығын қамтитын кешенді ынтымақтастық туралы келісімнің маңызы зор. Бұл тәсіл екі елдің қарым-қатынасты тек жабдық жеткізуші мен тапсырыс беруші деңгейінде қалдырмай, технологиялық мүмкіндіктерін біріктіретін ұзақ мерзімді әріптестік орнатуға ұмтылатынын көрсетеді.
Ресей мен Қытайдың атом энергетикасы саласындағы ынтымақтастығын үйлестіретін негізгі құрылым – ядролық мәселелер жөніндегі Ресей-Қытай кіші комиссиясы. Оның 30-отырысы 2026 жылғы шілдеде Бейжіңде өтті. Комиссия құрамында атом энергетикасы, ядролық отын циклі, жылдам нейтронды реакторлар, ядролық қауіпсіздік, конверсия және ғылыми-техникалық ынтымақтастық бағыттары бойынша жұмыс топтары құрылған. Осы құрылым арқылы екі елдің салалық реттеуші органдары мен сарапшылары тұрақты байланыс орнатып, қауіпсіздік талаптарын біріздендіру және техникалық кедергілерді жою мәселелерін бірлесіп шешеді.
Ынтымақтастықтың тағы бір маңызды бағыты – Қытайдың МБИР көпмақсатты жылдам нейтронды зерттеу реакторы негізіндегі жобаларға қатысуы. 2028 жылы пайдалануға беріледі деп жоспарланған бұл нысан әлемдегі ең қуатты зерттеу реакторына айналмақ.
Үндістанмен ынтымақтастық Ресейдің атом энергетикасы саласындағы экспорттық қызметінің ауқымы мен бағыттарының көптігі жағынан ерекше орын алады. Екі елдің ең ірі бірлескен жобасы – «Куданкулам» атом электр станциясы. Қазір станцияның екі энергоблогы жұмыс істеп тұр, тағы төртеуі салынып жатыр. Жоба «кілт тапсыру» қағидаты бойынша жүзеге асырылуда. Яғни Ресей тарапы қаржыландырудан бастап құрылыс жұмыстарын жүргізуге және станцияны бүкіл пайдалану мерзімі бойы ядролық отынмен қамтамасыз етуге дейінгі міндеттерді қамтиды.
2025 жылғы желтоқсанда Нью-Делиде өткен Ресей мен Үндістан саммитінде атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану және онымен байланысты жоғары технологиялар саласындағы стратегиялық ынтымақтастықты тереңдету жөнінде меморандумға қол қойылды. Құжатта Ресейдің ВВЭР-1200 реакторлары негізінде жоғары қуатты жаңа энергоблоктар салу, құрлықта және қалқымалы платформаларда орналастырылатын шағын атом электр станцияларын тұрғызу, қажетті жабдықтардың өндірісін Үндістанда жолға қою, сондай-ақ үшінші елдерде бірлескен жобаларды жүзеге асыру көзделген.
Бұл ынтымақтастықта шағын модульдік реакторларға (SMR) ерекше көңіл бөлініп отыр. Үндістан 2033 жылға дейін өз технологиялары негізінде осындай бес реакторды іске қосуды жоспарлаған. Бағдарламаның бюджеті 20 млрд рупийді құрайды. Оның аясында қуаты 200 МВт болатын Bharat Small Modular Reactor және SMR-55 жобалары қарастырылған.
Сонымен қатар Үндістан аумағында Ресей технологиясы бойынша шағын модульдік реакторлар салу мүмкіндігі талқыланып жатыр. Бұл бастама дамушы елдердің энергетика нарығында болашағы зор бағыттардың бірі саналатын шағын атом энергетикасы саласында екі мемлекеттің технологиялық әріптестігін кеңейтуге негіз бола алады.
Африка елдері энергетика саласын жаңғыртуға кіріскен тұста Оңтүстік Африка Республикасымен ынтымақтастықтың стратегиялық маңызы артып келеді. 2026 жылғы наурызда Оңтүстік Африка ядролық энергетика корпорациясы (NECSA) мен «Росатом» өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Құжат ядролық отын циклінен бастап инженерлік жобалау мен энергетикалық жабдықтар шығаруға дейінгі салаларды қамтитын өндірістік ынтымақтастықты дамытуға бағытталған.
Келісімдегі басты бастамалардың бірі – Африка құрлығында алғаш рет ВВЭР үлгісіндегі реактор салу. Жоба аясында қажетті жабдықтарды жергілікті кәсіпорындарда өндіру және ұлттық мамандарды даярлау көзделген. Бұл бастама Оңтүстік Африка өнеркәсібінің жоғары технологиялық салаларын дамытуға, сондай-ақ елдің сырттан жеткізілетін энергия ресурстарына тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді деп қарастырылып отыр.
Оңтүстік Африка Республикасының жаңартылған энергетикалық ресурстарды кешенді дамыту жоспарына сәйкес, елде жалпы қуаты 5200 МВт болатын жаңа атом энергетикасы нысандарын іске қосу көзделген. ОАР-дың энергетика және электрлендіру министрі Кгосиентшо Рамокгопа атом энергетикасын елдің энергетикалық қауіпсіздігі мен өнеркәсіптік дамуының «аса маңызды құрамдас бөлігі» деп атады. Ол бұл саланы тек электр энергиясын өндірумен шектемей, атом өнеркәсібін жан-жақты дамытуға арналған кешенді жоспар әзірлеу қажеттігін атап өтті.
Сонымен бірге Оңтүстік Африка Республикасы Батыс елдерінің технология жеткізушілерімен де ынтымақтастығын кеңейтіп келеді. Атап айтқанда, америкалық Westinghouse компаниясымен ядролық отын циклі саласындағы әріптестікті нығайту жөнінде келіссөздер жүргізілуде. Осылайша ОАР бір ғана серіктеске тәуелді болмай, түрлі елдердің технологиялық мүмкіндіктерін пайдалануға және халықаралық ынтымақтастықтан барынша пайда алуға ұмтылып отыр.
Уран қоры мол әрі атом энергетикасы саласында қалыптасқан бағдарламасы бар Бразилия да көпжақты ынтымақтастықтың келешегі зор қатысушыларының бірі саналады. Алайда оның БРИКС елдерімен атом энергетикасы саласындағы байланыстары әзірге Ресей мен Қытай немесе Ресей мен Үндістан арасындағы ынтымақтастық деңгейіне жете қойған жоқ.
Бразилияның 2050 жылға дейінгі ұлттық энергетикалық жоспарында атом электр станцияларының қуатын 14 ГВт-қа дейін арттыру көзделген. Бұл мақсатқа жету үшін елдегі уран өндірісін шамамен алты есеге, яғни жылына 3000 тоннаға дейін ұлғайтып, уранды конверсиялау және байыту кәсіпорындарының өндірістік қуатын кеңейту қажет.
Бразилия ядролық отынды жобалау және оның өндірісінің барлық кезеңдерін дамыту бағытында Westinghouse компаниясымен ынтымақтастығын белсенді түрде нығайтып келеді. Сонымен қатар елдің БРИКС атом энергетикасы платформасына қосылуы және Nucleo Brasil Energia Participações компаниясының тиісті мәлімдемеге қол қоюы Бразилияның ұйым аясындағы көпжақты әріптестікке қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.
Бразилиямен ынтымақтастықтың болашағы, ең алдымен, елдің табиғи ресурстарына байланысты. Барланған уран қорының көлемі бойынша Бразилия әлемде алтыншы орында тұр. Сонымен бірге елге уранды конверсиялау және байыту технологиялары қажет. Ал БРИКС құрамындағы Ресей мен Қытайдың бұл салада мол тәжірибесі мен технологиялық мүмкіндіктері бар. Осы жағдайлар үш ел арасындағы ынтымақтастықты кеңейтуге негіз бола алады.
Технологиялық ынтымақтастықтың негізгі бағыттары
Жоғары қуатты ядролық реакторлар
ВВЭР үлгісіндегі жоғары қуатты реакторлары бар энергоблоктар салу атом энергетикасы саласындағы ынтымақтастықтың негізгі бағыты болып қала береді. Бұл салада Ресей жетекші орынға ие. Қазір ол Үндістан мен Қытайда бірқатар жобаны жүзеге асырып, Оңтүстік Африка Республикасындағы қызметін кеңейтуді жоспарлап отыр. Ал Қытай III+ буынына жататын реакторларды әзірлеу және өндіру мүмкіндіктерін арттырып, Hualong One реакторларын шетел нарығына белсенді түрде шығарып келеді.
Мұндай жобаларға қатысатын импорттаушы елдер бірқатар күрделі міндетті шешуі тиіс. Атап айтқанда, жаңа технологияларды игеру, ядролық қауіпсіздікті қадағалайтын тиісті органдар мен нормативтік жүйені қалыптастыру, білікті мамандар даярлау және атом электр станцияларының ондаған жылға созылатын пайдалану мерзімі бойы қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
Шағын модульдік реакторлар
Шағын модульдік реакторлар (SMR) – БРИКС елдерінің технологиялық ынтымақтастығын кеңейтуге мүмкіндік беретін ең перспективалы бағыттардың бірі. Үндістан бұл технологияны ұлттық атом энергетикасы бағдарламасының басым бағыты ретінде қарастырып, 2033 жылға дейін өз өндірісіндегі бес реакторды іске қосуды жоспарлап отыр. Ал Оңтүстік Африка Республикасы Pebble Bed Modular Reactor бағдарламасы арқылы жоғары температуралы, газбен салқындатылатын реакторлар саласындағы бұрынғы жетістіктерін қайта жаңғыртуға ұмтылуда. Қытай да шағын модульдік реакторларға арналған өз технологияларын жетілдіріп, оларды шетел нарығына белсенді түрде шығарып келеді.
Ресей БРИКС елдеріне атом энергетикасы саласында кешенді шешімдер ұсынып отыр. Олардың қатарында қалқымалы энергоблоктар, құрлықта салынатын шағын атом электр станциялары және МБИР зерттеу реакторы негізінде жүзеге асырылатын халықаралық ғылыми бағдарламалар бар. Шағын модульдік реакторлар саласындағы ынтымақтастық реакторларды бірлесіп әзірлеуді, технологияларды пайдалануға лицензия беруді және қажетті модульдерді өндіруді қамтиды. Мұндай әріптестік БРИКС елдерінің өндірістік және ғылыми-технологиялық мүмкіндіктерін біріктіріп, өзара байланысын одан әрі нығайтуға жол ашады.
Ядролық отын циклі
Ядролық отын циклі саласындағы ынтымақтастық уран өндіру мен өңдеуден бастап ядролық отын дайындауға және пайдаланылған отынды қайта өңдеу мен сақтауға дейінгі көптеген бағытты қамтиды. Уран қоры бар Бразилия, Оңтүстік Африка Республикасы және Үндістан үшін отын өндірісінің бастапқы кезеңдерін дамыту, сондай-ақ ядролық отынды өз елінде өндіруді жолға қою айрықша маңызды.
Ресей мен Қытай ядролық отын циклінің барлық кезеңіне қажетті технологияларды меңгерген. Сондықтан бұл елдер БРИКС аясындағы серіктестеріне тиісті технологиялар мен өндірістік шешімдерді ұсына алады. Ал көпжақты ынтымақтастық тапсырыс беруші мемлекеттерге бір ғана жеткізушіге тәуелді болмай, өздеріне тиімді шарттарды таңдауға мүмкіндік береді.
Ынтымақтастықтың тағы бір маңызды бағыты – жылдам нейтронды реакторлар негізінде тұйық ядролық отын циклін қалыптастыру. Бұл салада Ресей мен Қытай бірлескен жобаларды, соның ішінде МБИР зерттеу реакторына қатысты жұмыстарды жүзеге асырып келеді. Аталған жобалар пайдаланылған ядролық отынды қайта өңдеп, оның құрамындағы жарамды материалдарды қайта пайдалануға мүмкіндік беретін технологияларды дамытуға негіз қалайды. Мұндай жүйеге көшу атом энергетикасының ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін аса маңызды.
Ынтымақтастықтың дамуына ықпал ететін факторлар
БРИКС елдерінде экономиканың дамуы мен өнеркәсіп өндірісінің кеңеюіне байланысты электр энергиясын тұтыну көлемі артып келеді. Бұл өз кезегінде үздіксіз әрі тұрақты жұмыс істейтін энергия көздеріне сұранысты күшейтуде. Осы тұрғыдан алғанда, атом энергетикасы парниктік газдар шығарындыларын барынша азайта отырып, елдердің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатын сенімді электр энергиясы көзі ретінде қарастырылады.
Көпжақты ынтымақтастықты дамытуға түрткі болып отырған маңызды факторлардың бірі – БРИКС елдерінің технологиялық тәуелсіздікке ұмтылысы. Осы мақсатта мемлекеттер технология алмасуға, қажетті жабдықтар мен материалдарды өз аумағында өндіруге және жергілікті мамандарды даярлауға басымдық беріп отыр. Бұл шаралар серіктес елдердің алдағы уақытта атом энергетикасы бағдарламаларын өз күшімен дамытуына берік негіз қалайды.
Санкциялық шектеулер және технологиялық байланыстардың әлсіреуі
БРИКС аясындағы ынтымақтастықтың кеңеюіне ықпал етіп отырған факторлардың бірі – Батыс елдерінің экспорттық бақылауды күшейтіп, санкциялық шектеулерді қатаңдатуы. 2026 жылы Ядролық қаруды таратпау туралы шарттың (ЯҚТШ) орындалуын қарауға арналған конференцияда Қытай делегациясы экспорттық бақылау шараларын бейбіт мақсаттағы ядролық технологияларға қол жеткізу жолындағы «жасанды әрі біржақты кедергі» деп сынады. Ал Батыс елдерінің өкілдері мұндай шектеулер ядролық қарудың таралуына жол бермеу үшін қажет екенін алға тартты.
Осы жағдайда БРИКС елдері балама жеткізу жолдарын қалыптастырып, технологиялық әріптестікті нығайтуға мүдделі. Бұл оларға жекелеген мемлекеттер енгізетін шектеулерге тәуелділікті азайтып, ұлттық атом энергетикасы бағдарламаларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Болжам бойынша, алдағы жылдары әлемдегі атом энергетикасы қуаттарының өсімінде БРИКС елдерінің үлесі басым болмақ. Бұл ұйымға мүше мемлекеттердің өзара ынтымақтастығын тереңдетуге қолайлы жағдай туғызады. БРИКС аясында ядролық технологиялар мен қызметтердің ортақ нарығын қалыптастыру өндіріс көлемін ұлғайту арқылы шығындарды азайтуға және жаңа технологияларды әзірлеу мен енгізуді жеделдетуге мүмкіндік береді.
БРИКС құрамына Мысыр, Эфиопия, Иран және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты жаңа мемлекеттердің қосылуы да көпжақты ынтымақтастықтың аясын кеңейтті. Бұл елдердің кейбірінде атом энергетикасын дамыту бағдарламалары бар, ал басқалары осы саланы игеруге қызығушылық танытып отыр. Атап айтқанда, ядролық бағдарламасына байланысты халықаралық қатынастары күрделі жағдайда қалып отырған Иран NPPD компаниясы арқылы БРИКС атом энергетикасы платформасының жұмысына қатысып келеді.
БРИКС елдерінің көпжақты ынтымақтастығын дамытуға кедергі келтіретін бірқатар объективті фактор бар.
Біріншіден, қатысушы мемлекеттердің атом энергетикасын реттеу тәртібі мен қауіпсіздік стандарттары әртүрлі. Бұл жабдықтар мен технологияларға қойылатын талаптарды біріздендіруді қиындатады.
Екіншіден, қаржылық мүмкіндіктердің шектеулі болуы және атом энергетикасы жобаларының қымбаттығы бірнеше мемлекеттің қатысуымен қаржыландырудың күрделі тетіктерін әзірлеуді талап етеді.
Үшіншіден, қатысушы елдердің технологиялық мүмкіндіктері бірдей емес. Ресей мен Қытай негізінен технология жеткізуші ретінде әрекет етсе, Бразилия мен Оңтүстік Африка Республикасы шикізат ресурстарын ұсынатын әрі дайын технологияларды сатып алатын нарықтар саналады. Мұндай айырмашылық ынтымақтастықтан түсетін пайданың елдер арасында тең бөлінбеу қаупін туғызады.
Төртіншіден, халықаралық саяси ахуал да елеулі ықпал етеді. Атап айтқанда, Ресейге қарсы санкциялық қысым мен Қытай және АҚШ арасындағы технологиялық бәсекелестік бірлескен жобаларды жүзеге асыруды қиындатуы мүмкін. Әсіресе Батыс елдерінде өндірілетін жабдықтар мен технологияларға тікелей тәуелді салаларда бұл мәселе өткір сезіледі.
БРИКС елдерінің атом энергетикасы саласындағы көпжақты ынтымақтастығының кеңеюі әлемдік энергетика жүйесінде жүріп жатқан түбегейлі өзгерістермен тығыз байланысты. БРИКС атом энергетикасы платформасының құрылуы және жобаларды қаржыландыру тетіктерінің қалыптасуы мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың ұйымдастырушылық негізін нығайтып отыр. Ал екіжақты әріптестік нақты жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Алдағы уақытта ынтымақтастықтың қаншалықты табысты дамитыны қатысушы елдердің технология жеткізушілер мен тапсырыс берушілер мүдделерінің тепе-теңдігін сақтай алуына, жобаларды тұрақты қаржыландыруына және ұлттық реттеу жүйелеріндегі айырмашылықтарды еңсеруіне байланысты болмақ.
Егер осы міндеттер ойдағыдай шешілсе, БРИКС елдері әлемдік атом энергетикасы нарығында Батыстың дәстүрлі технологиялық орталықтарына балама бола алатын ықпалды әрі тұрақты бірлестік қалыптастыруы мүмкін. Бұл өз кезегінде халықаралық энергетикалық қатынастар жүйесінің ұзақ мерзімді дамуына елеулі әсер етеді.
