Каспий құбыры айналасындағы геосаяси қайшылықтар

Каспий құбыр консорциумына (КҚК) жасалған Украина тарапынан жаңа шабуылдар легі Киевтің Астананы Еуразия кеңістігіндегі елеулі әріптес ретінде қарастырмайтынын көрсетеді. Қазақстан тарапы аталған әрекеттерді тоқтатуды дипломатиялық және мемлекетаралық арналар арқылы бірнеше рет өтінгеннен кейін де ұшқышсыз ұшу аппараттары Каспий құбыр консорциумының нысандарына шабуыл жасауды жалғастырды.Сәйкесінше, Украина тарапы Қазақстанды аймақта ықпалы бар маңызды күш ретінде қабылдамайды деген тұжырымға келеміз.
2024 жылы Каспий құбыр желісі консорциумы (КҚК) арқылы мұнай тасымалдау қызметінен $2,3 млрд көлемінде кіріс түсті. Оның $1,3 млрд-ы дивиденд ретінде төленді. Қазақстанның КҚК-дегі үлесі 20,75% болғандықтан, тиесілі қаржылық түсімді есептеу қиын емес.
Каспий құбыр желісі консорциумы (КҚК) арқылы тасымалданатын мұнай (елдің «қара алтын» экспортының 80%-дан астамы) есебінен Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетіндегі түсімдердің шамамен 40%-ы қалыптасады. Яғни, республикалық бюджет кірісінің едәуір бөлігін қамтамасыз ететін бұдан маңызды инфрақұрылымдық нысан елде жоқ.
Қазақстан тарапының Украинаға бірнеше рет білдірген өтініштері нәтиже бермеген жағдайда, тиісті шараларды қолға алу қажеттілігі туындайды. Бұған дейін еліміз Каспий құбыр консорциумы нысандарына жасалып жатқан шабуылдарға қатысты өз ұстанымын дипломатиялық және мемлекетаралық арналар арқылы білдіргенімен, бұл үндеулер ескерусіз қалып отыр. Осы ретте, Қазақстан аталған жанжалға қатысы жоқ мемлекет ретінде өз ұстанымын нақты жеткізіп, үшінші тарап ретіндегі заңды мүдделерінің еленуін және құрметтелуін талап етуі қажет. Бұл бағыттағы алғашқы қадамдар ақпараттық және дипломатиялық алаңдарда жүзеге асырылуы тиіс.
Каспий құбыр консорциумы халықаралық жоба болғандықтан, оның әрбір метр құбыры мен мұнай тасымалдау станцияларында Қазақстан тарапының үлесі бар. Жобаның заңды қатысушысы ретінде Астана өз мүлкіне келтірілген залалға алаңдаушылық білдіруге, сондай-ақ тиісті жауап шараларын қарастыруға толық моралдық және заңды құқығы бар.
Егер Қазақстан тарапы әдеттегі сабырлы позициясынан шығып, өз наразылығын дипломатиялық деңгейде білдірсе, бұл Украина тарапын ойландыруы мүмкін. Қазіргі таңда Киевте мұндай ойға себеп те туындамаған. Украинадағы әскери-саяси ортада тек бір ғана жайт қарастырылды — 2024 жылы Каспий құбыр консорциумы арқылы 63,01 млн тонна мұнай тасымалданып, 584 танкерге тиелді. Осы экспорттық арнаны тоқтату арқылы Мәскеуге қаржылық соққы жасау ықтималдығы талқыланды.
Мұндай геосаяси үдерістерде Қазақстанның мүдделері ескерілмей отырса, онда ол өз ықпалын сезіндіре алмағаны.  Сондықтан, егер дипломатиялық арналар арқылы білдірілген наразылық шаралары нәтиже бермесе, елдің ұстанымын нақтылайтын айқын қадамдарға көшу қажет. Мәселен, ҰҚШҰ аясында әуе шабуылынан қорғану және радиоэлектрондық күрес құралдарын Каспий құбыр консорциумының стратегиялық маңызды нүктелеріне уақытша орналастыруға болар еді. Бұл әрекет дрондардан төнетін нақты қауіптің алдын алуға кепіл болмағанымен, мемлекеттің егемен ұстанымын көрсететін маңызды қадам саналар еді.
2024 жылғы 24 қарашада Теңіз – Новороссийск құбыр жүйесін басқаруға жауапты Каспий құбыр консорциумының негізгі басқару орталығы орналасқан Оңтүстік Озереевкадағы әкімшілік нысанға Украинаның соққы жасауы – Қазақстан тарапынан материалдық өтемақы талап етуге орынды негіз бола алады. Халықаралық арбитраж шешімінен бұрын, бастысы – Қазақстанның ресми түрде наразылық білдіріп, келген шығын үшін жауапкершілік талап ететінін ашық мәлімдеуі.
Астана орта дәрежелі держава тұжырымдамасының бастамашысы бола отырып, қазір осы идеяның доктриналық маңызын өзі-ақ әлсіретіп отыр. Егер белгілі бір деңгейдегі мақсат-мүдделер жария етілсе, онда оларды практикалық салада ұстану қажет, мемлекеттің геосаяси үдерістерден тыс қалуына жол бермей. Киевтегі шешім қабылдаушылар Каспий Құбыр Консорциумына жасалған шабуылдар арқылы Қазақстанның қаржылық тұрақтылығына қаншалықты елеулі қауіп төндіріп жатқанынан бейхабар болуы да мүмкін.