«Еуразия-24» ақпараттық-сараптамалық журналы Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұмангариннің әлеуметтік желідегі жарияланымына қатысты шолу жасаған еді. Онда министр «Қазақстан ЖІӨ-нің серпінді өсімі аясында өткен жылдың қорытындысы бойынша халықтың нақты кірістерінің төмендеу» себептерін негіздеуге тырысқан. Дегенмен, біздің өткен материалымызда негізгі назар өзге экономист-сарапшылардың аталған жазбаға білдірген пікірлеріне аударылды. Ал бүгінгі таңда Ұлттық экономика министрінің логикалық пайымдау жүйесі мен дәлелдемелік базасын тереңірек саралаудың маңызы зор, себебі бұл талдау барысында бірқатар маңызды тұстар айқындалып отыр.
Қалай болғанда да, әңгіме тамыз айында өтетін жаңа Құрылтай сайлауына, ал одан кейін жаңа Үкіметтің жасақталуына келіп тіреліп отыр. Оның алдында (тіпті оны Серік Жұманғарин басқаруы да ғажап емес) сол баяғы негізгі мәселе тұрады: неге экономика өсіп жатқанымен, халықтың табысы төмендеуде? Дәлірек айтқанда, бұған ақталатын себеп іздеумен емес, осындай «қарама-қайшы үрдісті» нақты жоюмен айналысу қажет болады.
Ал ол үшін, ең алдымен, мына сауалға нақты жауап болуы керек: сонымен, мұның басты себебі неде?..
Сонымен, бастапқы деректер мынадай: 2025 жылы ЖІӨ 6,5%-ға өскенімен, сол кезеңде халықтың нақты табысы 2,3%-ға төмендеді. Азаматтардың табысы жалпы ішкі өніммен нақты формула арқылы байланысты: ЖІӨ = жалақы + өндіріске және импортқа салынатын салықтар + жалпы пайда/аралас табыс. Атап айтқанда, 2025 жылдың қорытындысы бойынша көрсеткіштер мынадай болды: ЖІӨ = 159,6 трлн теңге = 100% = 30,6% еңбек үлесі + 7,1% салықтар + 62,3% пайда. Осы тұста ЖІӨ құрылымындағы еңбек үлесінің кез келген ұлттық экономиканың мәнін түсіну үшін қаншалықты маңызды екенін бірден атап өткен жөн.
Түсіндіре кетейік: ЖІӨ — бұл экономикада өндірілген барлық тауарлар мен қызметтердің, соның ішінде экспортқа жөнелтілген өнімнің түпкілікті құны. Сонымен қатар, ол экономикада тұтынылған барлық өнімнің, оның ішінде импорт арқылы жеткізілген тауарлар мен қызметтердің де жиынтық көлемін білдіреді. ЖІӨ өндіріс көлемі бойынша да, тұтыну көлемі бойынша да есептеледі және олардың нәтижелері бір-біріне сәйкес келуі тиіс. Бұл бухгалтериядағы дебет пен кредиттің теңдігі тәрізді.
ЖІӨ-ді табыстар құрылымы бойынша да қарастыруға болады: яғни экономикада өндірілген құнның қандай үлесі кімнің иелігіне тиесілі екені анықталады. Мұнда халықтың бір бөлігі табысын жалақы арқылы жұмсайды, енді бір бөлігіне қаражат бюджет жүйесі арқылы, яғни салық түсімдері есебінен жетеді. Сондай-ақ «аралас табыс» бабы бойынша жеке кәсіпкерлердің де белгілі бір үлесі қалыптасады. Бұл — кәсіпкердің жалақысын оның жалпы пайдасынан бөліп көрсету мүмкін болмайтын жағдайлар.
Ал формуладағы «жалпы пайда» ретінде көрсетілетін қалған бөлігі халыққа емес, корпорацияларға тиесілі болады. Дәлірек айтқанда, бұл қаражат та адамдардың иелігінде қалады — яғни корпорациялардың басшылары мен меншік иелері оны өз қалауынша және өз мүдделеріне сай пайдаланады.
Біз келтірген 2025 жылғы есепке сүйенсек, ұлттық тұтынудың шамамен үштен бірі Қазақстан азаматтарының барлығына тиесілі. Олардың басым көпшілігі — жалдамалы қызметкерлер, соның ішінде өзін-өзі жұмыспен қамтығандар да бар. Ал жалпы ұлттық өнімнің үштен екі бөлігі «жұмыс берушілер» санатына жататын, саны жағынан көп емес қазақстандықтар тобының тұтынуына тиесілі болып отыр.
Мұндай үрдістің әлеуметтік әділеттілік қағидатына қаншалықты сай екені үлкен сұрақ, солай емес пе, министр мырза?
Оның үстіне, еліміздегі негізгі жұмыс берушілердің едәуір бөлігі — шетелдік компаниялар. Сондықтан оларды толыққанды қазақстандық субъектілер деп атау да қиын.
Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғариннің өзі де мұны растайды: «Қазақстанда ЖІӨ құрылымындағы жалақы үлесі шамамен 31%-ды құрайды (ол бұл ретте неге екені белгісіз 2024 жылғы деректерді келтіреді) және бұл көрсеткіш 2013 жылдан бері өзгеріссіз сақталып келеді. Дамыған елдерде бұл деңгей 40%-ға дейін жетеді».
Алайда Ұлттық экономика министрінің бұл пікіріне аздап түзету енгізуге болады: көрсеткіш «40%-ға дейін» ғана емес, Еуразиялық экономикалық одақтағы серіктес елдерде 50%-дан да жоғары деңгейге жетеді. Мәселен, Ресейде өткен жылы ЖІӨ құрылымындағы еңбекке ақы төлеу үлесі 48,1%-ға дейін өсті. Ал жалпы пайданың үлесі, керісінше, 43,8%-ға дейін төмендеді. Бұдан бөлек, Беларусь секілді дамыған мемлекетте еңбек ақы төлеу үлесі ЖІӨ-нің жартысынан асып, 50,1%-ды құрайды. Арменияда бұл көрсеткіш 40–45% деңгейінде.
Ал дамуы салыстырмалы түрде төмен елдерге келсек, Қазақстандағы көрсеткіш Қырғызстанмен және ЕАЭО құрамына кірмейтін Өзбекстанмен шамалас. Ал дамыған мемлекеттерде жағдай мүлде өзгеше: АҚШ, Германия және Франция секілді елдерде еңбек үлесі 63–65% деңгейінде болса, Швейцарияда бұл көрсеткіш шамамен 70%-ға жуықтайды.
Сондықтан Ұлттық экономика министріне халықаралық салыстырулар жасауда барынша мұқият болған жөн.
Тағы бір назар аударатын жайт бар: егер ресми тіркелген еңбек көрсеткіштерін, яғни бухгалтерлік есеп, салық және әлеуметтік аударымдар жүйесі арқылы рәсімделетін жалақы көлемін қарастырсақ, жағдай мынадай болады. 2025 жылы Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналары ретінде жалпы көлемі 2674 млрд теңге түскен. Осыған сәйкес, еңбек өтілі, медициналық сақтандыру және болашақ зейнетақы есептелетін заңды еңбек үлесі небәрі 16,8%-ды құрап отыр.
Бұл да — экономиканың сапасын айқындайтын құрылымдық көрсеткіштердің бірі. Өйткені кез келген ірі әрі тұрақты өндіріс міндетті түрде заңды экономикалық кеңістікте жұмыс істейді. Ал есепке алынбаған табыстар мен көлеңкелі кірістерге сүйене отырып, орнықты экономиканы қалыптастыру мүмкін емес.
Статистика органдары көлеңкелі табыстарды қандай тәсілмен есепке қосып, еңбек үлесін ЖІӨ құрылымында кем дегенде 31%-ға жеткізетіні, сондай-ақ ЖІӨ өсіп жатқанымен, он жылдан астам уақыт бойы еңбек үлесі өзгермей қалып, соған қарамастан халықтың тұрмыс деңгейі төмендеп отырғанының себептері — мұның бәрін Статистика бюросы мен Ұлттық экономика министрлігі жан-жақты талдауы тиіс.
Қалай болғанда да, 2025 жылы қазақстандықтардың ақшалай шығыстары құрылымындағы азық-түлік үлесінің 52%-ға жетуі — айрықша алаңдататын статистикалық көрсеткіш. Айтпақшы, Ресейде де отбасылық бюджеттегі азық-түлік шығыстарының үлесі 39%-ға дейін өскен, және бұл жағдай ондағы экономистер мен саясаткерлер арасында елеулі алаңдаушылық туғызып отыр.
Қазақстандағы 52% көрсеткіші Ұлттық экономика министрлігін алаңдатпай отырғаны өкінішті. Кем дегенде, ол бұл мәселеге назар аудармай отырғандай әсер қалдырады.
Қалай болғанда да, Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғариннің өзі қойған: «Неліктен ЖІӨ өсімі әрдайым халық табысының өсуіне бірден әсер ете бермейді?» деген сұрағы да, оған берген: «Бұл көрсеткіштердің арасында тікелей байланыс бар екені сөзсіз. Алайда ол бірден байқалмайды. Ұзақ мерзімді перспективада экономикалық өсім мен халықтың нақты табысы міндетті түрде теңеседі» деген жауабы да шын мәніндегі жағдайды толық ашып көрсетпейді.
Егер ішкі нарыққа және осы елдің халқына қызмет ететін шынайы ұлттық экономиканы негізге алсақ, онда ол азаматтардың сатып алу қабілетімен бірге төмендеп келеді. Бұл сектордағы жағдай айтарлықтай күрделі: бизнестің төлем қабілетті сұраныс базасы тым әлсіз, ақша айналымының жеткілікті деңгейі жоқ, ал дамуға қажетті инвестициялар мен кредиттік ресурстар, мемлекеттік қолдауды есептемегенде, іс жүзінде тапшы.
Ал салыстырмалы түрде тұрақты өсім көрсетіп отырған, кей жағдайда тіпті жоғары қарқынмен дамып жатқан экономиканың сипаты іс жүзінде шетелдік капиталға тиесілі, ол тек географиялық тұрғыдан ғана Қазақстан аумағында орналасқан. Мәселенің мәніне үңілсек: егер шикізат бағытындағы экспорттаушы компания өз өнімін сыртқы валютамен саудаласа, ол кәсіпорынның құрылтайшылық құжаттары мен заңды мәртебесі қанша жерден «ұлттық» деп айқын көрсетілгенімен, сол сыртқы экономикалық жүйенің мүддесіне қызмет етеді. Осындай сыртқы факторларға тәуелді экономикалық модель шеңберінде қазақстандық жұмысшыларға да белгілі бір деңгейде еңбекақы төленеді. Бірақ негізгі мәселе — жаһандық еңбек бөлінісінде біздің елге бұйырған тауашаның ішінде жоғары технологиялық және жоғары ақы төленетін өндіріс орындары қарастырылмаған. Статистикалық мәліметтерге жүгінсек: ағымдағы жылдың бірінші тоқсанында өндірістік негіздегі ЖІӨ құрылымындағы тауар өндірісінің үлесі небәрі 34,5%-ды құраса, қызмет көрсету секторы 57,8%-ға жеткен. Мұндай ашықтан-ашық «сервистік» бағыттағы экономикалық модель бізді бейне бір жаһандық қаржы жүйесін реттеп, дүниежүзіне ақша басып шығаратын АҚШ-тың деңгейіне теңестіргендей әсер қалдырады.
Біздегі өнеркәсіптің үлесі небәрі 27,4%-ды құрайды, бұл барлық шетелдік мұнай концессиялары мен өнімді сыртқа шығаруға жұмыс істеп тұрған металлургиялық кешендерді қосқандағы көрсеткіш. Ел ішінде өнеркәсіп атымен аз. Есесіне, көтерме және бөлшек сауда – ЖІӨ-нің тұтас 16,6%-ына тең.
Бұрынғы зауыттар мен фабрикалардың орнында бой көтерген көтерме базарлар мен сауда-ойын-сауық орталықтары – дәл осы жағдайдың айқын көрінісі.
Мұндай экономика құрылымы жағдайында жоғары табысқа қол жеткізу қиын. Статистика деректеріне сәйкес, «тау-кен өндіру өнеркәсібі» саласында еңбек үлесі небәрі 8,76%-ды құрайды. Ал өңдеу өнеркәсібінде бұл көрсеткіш сәл ғана жоғары — 11,41%. Тіпті сауда саласының өзінде еңбек табысының үлесі бар болғаны 22,85%-ға жетеді. Оның өзі, айта кетерлігі, еліміздегі барлық салалар арасындағы ең жоғары көрсеткіш болып отыр.
Осындай жағдайда Премьер-министрдің орынбасары әрі Ұлттық экономика министрі халыққа ЖІӨ мен еңбеккерлер табысы уақыт өте келе міндетті түрде теңеседі деп түсіндіруі түсініксіз әрі күмәнді көрінеді. Әлде бұл 2029 жылдан кейін жүзеге аса ма? Сондай-ақ Үкімет экономиканың құрылымын жақсартуда елеулі нәтижелерге қол жеткізді деген мәлімдеме де сұрақ тудырады. Егер министрдің өзі айтқандай, соңғы он жыл ішінде ЖІӨ-дегі еңбек үлесі мүлде өспеген болса, онда қандай құрылымдық өзгеріс туралы сөз болуы мүмкін?
Серік Жұманғаринге жүктелген міндеттің жеңіл еместігін мойындау керек.
