Қазақстан 2023–2025 жылдарға арналған, құны 53,1 млрд теңгені құрайтын кешенді есірткіге қарсы жоспарды іске асыруды аяқтады. Бұл туралы Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде (ОКҚ) өткен дөңгелек үстелде Денсаулық сақтау министрлігінің медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру департаментінің директоры Гүлнара Сарсенбаева есеп берді. Медициналық ведомствоның негізгі ұстанымы мынадай: «синтетикалық есірткіні тұтынуға байланысты диагноздармен алғаш рет динамикалық бақылауға алынған адамдар саны жоспарланған 10% орнына 20%-ға өсті, бұл наркологиялық көмектің анықталуы мен қолжетімділігінің артқанын көрсетеді». Алайда біздің ойымызша, Денсаулық сақтау министрлігі келтіріп отырған бұл динамиканы «жақсы жаңалықтар» санатына жатқызуға болады.
«Біз есірткі тұтынудың жасырын деңгейін төмендеттік»
«Алдыңғы жоспарды (2023–2025 жылдар – ред.) іске асыру аясында министрлік негізгі индикаторларға қол жеткізді. Соның ішінде есірткі тұтынудың жасырын ауқымын азайту қамтамасыз етілді (…). Кәмелетке толмағандар бойынша тұрақты оң нәтиже тіркелді: ұзақ мерзімді ремиссияға байланысты динамикалық бақылаудан шығарылған балалар мен жасөспірімдердің үлесі нысаналы 18 пайыздың орнына 25 пайызды құрады. Бұл емдеу мен оңалту шараларының нәтижелі болғанын көрсетеді. Дегенмен медициналық-әлеуметтік оңалту жүйесі дамып келеді. Жоспарды іске асыру қорытындысы бойынша, ерікті түрде ем қабылдаған пациенттердің 30 пайызы медициналық-әлеуметтік оңалту бағдарламаларымен қамтылды», – деп хабарлады Гүлнара Сарсенбаева.
Біз нақты сандық деректердің көрсетілмегеніне назар аудардық. Белгісіз себептермен Денсаулық сақтау министрлігі мыңдаған адамдар туралы емес, ондаған пайыздық көрсеткіштермен сөйлеуді әлдеқайда қолайлы көретіндей. Сонымен қатар медицина саласы өкілдері медициналық-әлеуметтік оңалтудың нақты тиімділігі мәселесін де айналып өтеді. Ерікті түрде дәрігерлерге жүгінген нашақорлардың 30 пайызы ем алғанының өзі олардың барлығында толық сауығу тіркелді дегенді білдірмейді. Ал егер толық сауығу расталған болса, онда неге бұл мәліметтер нашақорлықпен күрестің тиімділігін айқындайтын негізгі өлшем ретінде ашық жарияланбайды? Өкінішке қарай, бұл тұрғыда нақты деректер келтірілмей отыр.
Денсаулық сақтау министрлігінің бір басқармасының басшысы Анжела Бексұлтанова 2024 жылы ақпанда Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте былай деді: «2024 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша психоактивті заттарды тұтынудан туындаған психикалық және мінез-құлықтық бұзылыстар диагнозымен динамикалық бақылауда 108 722 адам тұр, оның ішінде 18 329 адам есірткі және психотроптық заттарға тәуелді».
Сондай-ақ ол ресми статистика елдегі есірткіге тәуелді адамдардың нақты санын толық көрсетпейтінін және наркологиялық динамикалық бақылауға азаматтар тек өз келісімімен ғана алынатынын атап өтті.
Айтпақшы, 2023 жылы кешенді жоспар әзірленіп, іске қосыла бастаған кезде Үкімет отырысында сол кездегі Ішкі істер министрі Марат Ахметжанов «қазіргі уақытта Қазақстанда есірткіге тәуелді адамдардың нақты әрі сенімді есебі жоқ» екенін мәлімдеген еді.
«Сарапшылардың бағалауынша, есірткіге тәуелділердің нақты саны ресми деректерден бес есе көп. Толыққанды есеп қалыптастыру үшін әртүрлі дереккөздерден ақпарат жинау қажет», – деген ІІМ басшысының сөзі Үкіметтің ресми сайтында келтірген.
Ресми статистикаға енбеген есірткіге тәуелді адамдардың мемлекеттік медициналық-әлеуметтік көмек жүйесінен тыс қалып отырғаны да осыдан.
2025 жылғы жазда Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова Қылмыстың алдын алу жөніндегі ведомствоаралық комиссияның отырысында Қазақстанның медициналық ұйымдарында есірткіге тәуелділігі бар 17 мыңнан астам адам тіркелгенін хабарлады.
«Соңғы бес жылда опиоидтарды тұтынушылар саны 50 пайызға азайғанымен, синтетикалық стимуляторларға және полинаркотәуелділікке байланысты жағдайлардың айқын өсуі байқалады».
Алайда біз динамикалық бақылауға алғаш рет алынған азаматтар санының 20 пайызға артқаны туралы айтылған елеулі өсімді байқамадық. Әрине, министр атаған дәрігерлердің бақылауындағы 17 мың адам тек «ескі» тізімдегі тұлғалардан ғана тұрмауы да мүмкін. Бірақ ондай жағдайда миллиардтаған қаражат жұмсалған мемлекеттік саясаттың нақты қай тұста тиімді болғаны ашық әрі нақты көрсетілуі тиіс.
Жалпы алғанда, екі жыл бұрын ведомство басшылары айтқан көрсеткіштер мен мәлімдемелер бүгінгі күні де өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оларды жоққа шығаратын нақты деректер әзірге жоқ.
«Шегінбе,берілме»
Қазақстандық министрліктер басшылығына тән бір қасиет бар болса, ол – бұрынғы бағдарламалардағы қателіктерге талдау жасамастан, қайта-қайта жаңа жоспарлар әзірлеп, бекітудегі табандылық.
2026–2028 жылдарға арналған, құны 18,3 млрд теңге болатын (алдыңғы жоспардан шамамен үш есе арзан) есірткіге қарсы жаңа жоспарда Денсаулық сақтау министрлігі 33 іс-шара өткізуді көздеп отыр.
«Жоспар аясында профилактика, скрининг, емдеу және оңалту жүйесін жетілдіру, сондай-ақ оларды ұлттық стандарттарға бейімдеу мақсатында халықаралық тәжірибені зерделеу көзделген. Есірткіге тәуелділерді оңалтудың моделі еліміздің барлық өңірлерінде кеңінен енгізіледі. Амбулаториялық медициналық-әлеуметтік оңалту ауқымы ұлғайып, медициналық жоғары оқу орындарында “аддиктология” – яғни химиялық қана емес, химиялық емес тәуелділіктерді (құмар ойындар және т.б.) зерттейтін ғылым бойынша пән енгізіледі», – деп атап өтті Гүлнара Сарсенбаева.
Жаңа медициналық мамандықты енгізу бастамасын есептемегенде, мұнда күтпеген жаңалық жоқ. Алайда мұндай мамандарды даярлау үшін кемінде 5–7 жыл қажет, сондықтан Денсаулық сақтау министрлігі жұмсалған ресурстар мен күш-жігердің нақты тиімділігін бағалауға сол уақыттан кейін ғана кірісе алады.
Есірткіге қарсы екі кешенді жоспарды салыстыра отырып, мынадай айырмашылықты байқадық. 2023–2025 жылдарға арналған алғашқы жоспар есірткі заттарын тәркілеу көлемінің өсуі, тұтынушыларды анықтау және оларды есепке қою сияқты көрсеткіштерді бағалап, мәселені көбіне полиция бақылау арқылы басқаруға бағытталған еді. Ал 2026–2028 жылдарға арналған екінші жоспар мәселені алдын алуға мен білім беруге көбірек ден қояды.
Соған қарамастан, бұл құжатта да елдегі, соның ішінде кәмелетке толмағандар арасындағы есірткі тұтынудың нақты ауқымын айқындау қажеттігі мойындалғанымен, нәтижеге жетудің бастапқы өлшемдері мен нақты тетіктері белгіленбеген. Мемлекет есірткіні тұтынудың шынайы деңгейін білмей тұрып, белгілі бір жетістіктер туралы есеп беруге тырысып отыр. Шенеуніктер ем алып жатқан адамдар мен жасырын тұтынушылар арасындағы айырмашылықтың шамамен бес есе екенін ашық мойындайды, алайда халық арасындағы есірткіге тәуелділіктің өсу себептері мен салдарларына тереңірек назар аударудан қашқақтайды.
Есірткіге қарсы бағдарламаның табысты не сәтсіз болғанын айқын көрсететін бірқатар негізгі индикаторлар бар:
- соңғы 12 айда есірткі тұтынғандар санының, әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында, төмендеуі;
- есірткіні алғаш қолданудың орташа жасының ұлғаюы;
- емдеуден кейін 1 және 3 жыл өткен соң қайталану деңгейінің азаюы;
- жедел улану мен артық дозалану салдарынан ауруханаға жатқызу көрсеткіштерінің төмендеуі;
- білім беру ұйымдарында есірткіге байланысты тіркелетін оқиғалардың азаюы.
Алайда кешенді жоспарларда мұндай көрсеткіштердің ешқайсысы нақты айқындалмаған, себебі жалпы алғанда сала бойынша дәл және толық деректер жоқ. Иә, Денсаулық сақтау министрлігі хабарлаған жасөспірімдер арасындағы 25 пайыздық ремиссия көрсеткіші белгілі бір нәтиже бар екенін көрсетеді. Алайда ведомство есірткіге қарсы іс-шаралар аясынан тыс қалған балалардың шамамен қаншасы бар екені жөнінде есепке ие ме деген сұрақ туындайды. Дәл осындай мәселе ресми статистикаға енген есірткі тұтынушылардың небәрі 30 пайызының ғана медициналық-әлеуметтік оңалту бағдарламаларымен қамтылуына қатысты да өзекті. Бұл көрсеткіштің неге төмен екені және қалған адамдарға қандай көмек көрсетіліп жатқаны туралы түсінікті ақпарат жоқ. Жалпы алғанда, ұлттың қауіпсіздігі мен денсаулығына тікелей әсер ететін аса күрделі әлеуметтік проблеманы шешу бағытында мемлекеттің біртұтас, жүйелі және салмақты ұстанымы айқын көрінбейді.
