Қомағай Лондон Ситидің Қазақстан экономикасы мен мемлекеттік бюджеті үшін елеулі қиындықтар туғызды. Ұлыбританияға Ресеймен қақтығыс жағдайында қосымша қаржы ресурстары қажет, сондықтан оларды жан жақтан іздеуге мәжбүр. Мұнай тасымалының ағындарын Каспий құбыр консорциумынан (КҚК) негізгі акционері британдық BP болып табылатын Баку – Тбилиси – Джейхан (БТЖ) бағытына қайта бағдарлау жағдайында экономикалық тиімділік айқын көрінеді. Атап айтқанда, КҚК арқылы бір тонна мұнайды тасымалдау құны шамамен 30 АҚШ долларын құраса, БТЖ құбыры арқылы мұнай айдау 100 АҚШ долларына жетеді.
Қара теңізде қазақстандық мұнайды тасымалдауға тартылған танкерлерге украиналық теңіз дрондары жасаған шабуылдар Астана үшін күтпеген әрі елеулі тәуекелге айналды. Бұл үрдіс негізінен 2025 жылдан бастап байқала бастағанымен, сол кезеңде негізгі нысана Ресейдің мұнай-газ инфрақұрылымы деп қабылданып, Қазақстан үшін туындайтын шығындар жанама сипатта бағаланған еді.
Қазір жағдай айқындала түсті. Лондон Қазақстан Республикасында өндірілетін мұнай көлемінің басым бөлігін Каспий құбыр консорциумынан Баку – Тбилиси – Джейхан бағытына қайта бағдарлауға мүдделі болып отыр.
Каспий құбыр консорциумындағы үлес төмендегідей бөлінген: «Транснефть» – 24%; «ҚазМұнайГаз» – 19%; америкалық Chevron компаниясы – 15%; ресейлік «Лукойл» – 12,5%; америкалық ExxonMobil – 7,5%; «Роснефть–Шелл Каспиэн Венчурс Лимитед» – 7,5%; ресейлік «МК КТК Компани» – 7%; италиялық Eni – 2%.
2025 жылы Каспий құбыр консорциумы арқылы барлығы 74,4 млн тонна мұнай тасымалданды, оның 68 млн тоннасы Қазақстан аумағында өндірілген. Сол жылы Астана мұнай компанияларынан жалпы көлемі 6,9 трлн теңге салық түсімін алды. Бұл соманың негізгі бөлігін Теңіз кен орнынан Новороссийск портына дейінгі бағытта құбырды толтырып отырған «Теңізшевройл» қамтамасыз етті – компанияның салық төлемдері 3,6 трлн теңгені немесе жалпы көлемнің 52%-ын құрады. Сондай-ақ КҚК арқылы мұнай экспорттайтын Қарашығанақ жобасы 1,3 трлн теңге, ал Қашаған жобасы 0,53 трлн теңге көлемінде салық аударды.
Баку – Тбилиси – Джейхан мұнай құбырындағы акционерлердің үлесі мынадай: BP компаниясы – 30,1%; Әзербайжан Республикасының мемлекеттік мұнай компаниясы (SOCAR/ГНКАР) – 25%; венгриялық MOL – 8,9%; норвегиялық Equinor – 8,71%; Түркияның мемлекеттік мұнай компаниясы TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) – 6,53%; италиялық Eni – 5%; француздық Total – 5%; жапондық Itochu – 3,4%; жапондық INPEX – 2,5%; америкалық ExxonMobil – 2,5%; үндістандық ONGC (BTC) Limited – 2,36%.
Өткен жылы бұл мұнай құбыры арқылы жалпы көлемі 13,84 млн тонна мұнай тасымалданды. Соның ішінде 1,5 млн тоннасы Қазақстанда өндірілген мұнайға тиесілі. Бір кезеңде Астана Баку – Тбилиси – Джейхан бағытымен мұнай жеткізуді тоқтатқан болатын, себебі бұл маршрут Каспий құбыр консорциумымен салыстырғанда едәуір қымбат. Жыл сайын бюджет тапшылығы жоғары деңгейде қалыптасатын ел үшін әр тиын маңызды. Дегенмен КҚК инфрақұрылымына жасалған шабуылдар өз әсерін тигізіп, Қазақстанның мемлекеттік басшылығы тәуекелдерді азайту мақсатында қосымша сақтандыру тетіктерін қарастыру туралы шешім қабылдады.
Қазақстан мұнайын тасымалдаумен айналысатын трансұлттық корпорациялар да экономикалық тиімділікті мұқият есептейді. Баку – Тбилиси – Джейхан бағыты арқылы тасымалдау олар үшін қаржылық тұрғыдан тартымды бола бастауы үшін, британдық үйлестірушілердің бақылауындағы украиналық теңіз дрондары Каспий құбыр консорциумының инфрақұрылымына бағытталған шабуылдарды жүйелі түрде күшейтті.
Бастапқы кезеңде Ақорда мұнай станцияларына жасалған соққыларды елемегендей болып, мұндай әрекеттер уақытша сипатта болады деп үміттенді. Алайда Новороссийск терминалындағы үш қондырғының бірі саналатын ВПУ-2 (алыстатылған айлақтық құрылғы) істен шыққаннан кейін Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме барынша ұстамды, қақтығыссыз сипатта болып, жағдайды өзара түсіністікпен шешуге үміт білдірумен шектелді.
Энергетика саласының сарапшысы Олжас Байдильдинов келтірген соңғы деректерге сәйкес, қаңтар айында Теңіз кен орнындағы мұнай өндіру көлемі желтоқсанмен салыстырғанда шамамен 50%-ға, Қарашығанақта 40%-ға, ал Қашағанда 60%-ға төмендеген. Бұл аталған үш жоба Қазақстан мұнай саласының негізгі тірегі болып саналады. Соның салдарынан қаңтар айында Қазақстаннан әлемдік нарыққа жөнелтілетін мұнай көлемі желтоқсан айымен салыстырғанда шамамен 45%-ға қысқарады деп күтілуде.
Қазақстандық сарапшылар республикадағы америкалық мұнай компанияларының мүддесін Дональд Трамп қорғайды деген үміт білдіруде. Сонымен қатар Қазақстан мұнайының негізгі сатып алушысы Италия екенін ескерсек, бұл мәселеде Еуропалық одақ та қолдау көрсетеді деген болжам бар.
Алайда АҚШ-тың 47-президенті бұл уақытта америкалық мұнай-газ трансұлттық компанияларын «қара алтынды» Венесуэладан өндіруге бағыттау қажеттігін алға тартып отыр. Ал Еуропалық одақтың энергетикалық қиындықтарына келсек, Лондон үшін бұл мәселеде жеке қаржылық мүдделер басым болып отырғаны байқалады.
Қазіргі жағдайда Қазақстанның саяси және мұнай саласындағы басшылығына оңай емес. Астана мұнай өндіруден түсетін салық кірістерінен айырылып жатыр, ал бюджет мүмкіндіктері бұған дейін де шектеулі болатын. Сонымен бірге Киев пен Лондон Ақорданың саяси қадамдарынан қауіптенбейді, өйткені бұл тараптар Қазақстан тарапынан өздеріне елеулі әрі сезілетін салдар туғызатын әрекеттерді бұрын бастан өткерген емес.
Республикада өндірілетін мұнайды тасымалдауға тартылған төрт танкерге бір мезетте жасалған шабуыл фрахт құны мен сақтандыру төлемдерінің қымбаттауына алып келеді. Бұл Қара теңіз арқылы «қара алтынды» жеткізуге байланысты шығындардың өсуін білдіреді, яғни тасымалдау шығыстарының артуы сөзсіз.
Қазақстан үшін мұнай секторындағы шығындардың орнын толтыратын балама көздердің болмауы және бұл түйткілдің жедел шешілмейтіндігі негізгі мәселе болып отыр. Орта деңгейдегі мемлекет ретінде елдің мұндай жағдайда шығынды қалай азайтатыны әзірге нақты айқындалған жоқ.
Сонымен қатар соңғы жылдардағы тәжірибе Астананың сыртта қалуға, яғни халықаралық үдерістерден белгілі бір қашықтық сақтап, оларға қатысты нақты ұстаным білдіруден тартынуға негізделген саяси бағыты өзін ақтамағанын көрсетіп отыр. Егер 2022–2024 жылдар аралығында бұл тәсілге әртүрлі көзқарас болуы мүмкін болса, 2025–2026 жылдары оның тиімсіздігі анық байқалды.
