29 қаңтарда Үкімет қаулысымен балалардың құқықтарын қорғау және олардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған жаңа стратегиялық құжат бекітілді. Құжатта балалардың жағдайына қатысты ауқымды статистикалық деректер беріліп, жылдарға бөлінген 9 нысаналы индикатор, 158 нақты іс-шара, сондай-ақ қауіпсіздік, білім беру және денсаулық сақтау салаларындағы мәселелердің сипаттамасы қамтылған. Сонымен қатар әкімшілік және цифрлық бақылау тетіктерін күшейту көзделген. Шыны керек, 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы елдегі балаларды қорғауға қатысты барлық қолданыстағы шараларды бір құжатқа топтастырған алғашқы кешенді құжат болды. Оны әзірлеуге Оқу-ағарту министрлігі мен Бала құқықтары жөніндегі уәкілі қатысқан. Тағы бір айта кетер маңызды жайт, тұжырымдама негізінен қызмет көрсету жүйесіне, инфрақұрылымды дамытуға және нормативтік өзгерістерге бағытталған. Онда балалардың қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін негізгі факторлардың бірі – отбасының экономикалық жағдайына терең талдау жасалмаған.
ЖЕТІСТІКТЕР
Алдымен саясаттанушы Данияр Әшімбаевтың пікіріне тоқталып өткен жөн. Оның жаңа Тұжырымдамаға қатысты көзқарасы бізді шенеуніктердің бала мәселесіне қалай қарайтынын тереңірек талдауға итермеледі.
«Өкінішке қарай, «сыни ойлау» ұғымы тек «цифрлық білім беру» аясында ғана аталады. Оқушылар мен мектеп тәрбиеленушілерінің оқу сауаттылығын дамыту жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды қабылдау (2026 жылы шілде) қарастырылғанымен, оқу тақырыбы осымен шектеледі. Құжатта «кітап» сөзі мүлде кездеспейді. Есесіне, жасанды интеллект (ЖИ) кеңінен қамтылған. Сапасы төмен әрі олқылықтары бар оқулықтарымызды жетілдіру мәселесі де қарастырылмаған. Тек тегін оқулықтар туралы ғана айтылады. Негізінен, қабылданған тұжырымдама көбіне балалардың құқықтары мен денсаулығын қорғауға, оларды тәрбиелеуге және инфрақұрылымды дамытуға бағытталған. Дегенмен, табиғи интеллектіні дамыту маңызды міндеттер қатарына жатпай ма?..», — деп сарапшы өз ойын ортаға салды.
Сол автор ауқымды құжаттың ішінен «балалардың құқықтарын қорғау саласындағы түйінді жетістіктерді» де бөлек атап өткен:
- 2024 жылдан бастап «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы аясында балалардың ұлттық байлыққа қолжетімділігі қамтамасыз етілді. Осы бағдарлама шеңберінде Ұлттық қордың инвестициялық табысының 50 пайызы балалардың жеке жинақтау шоттарына жыл сайын аударылып тұрады;
- Мемлекет тарапынан балаларға бастапқы білім беру капиталын тағайындауды көздейтін «Келешек» бірыңғай ерікті жинақтау жүйесі және 217 заманауи мектеп ашу бойынша «Келешек мектептері» жобалары іске асырылуда. Жалпы алғанда, 2021 жылдан бері 1 мыңнан астам мектеп салынды.
- Еліміздегі ең ірі ұлттық қайырымдылық ұйымы болып табылатын «Қазақстан халқына» қоғамдық қоры құрылды. Қазіргі таңда аталған қор республика бойынша 120-дан астам бағдарлама мен жобаны іске асыруда;
- Жалпы алғанда, Қазақстанда балалар медициналық көмектің барлық түрлерімен қамтамасыз етілген. Сонымен қатар, отбасы институтын нығайтуға және балаларды қолдауға бағытталған әлеуметтік қолдаудың 49 түрі мен әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақылардың 15 түрі қарастырылған;
- Конституциялық кепілдік берілген құқықтар аясында еліміздегі барлық балалар тегін орта біліммен, оның ішінде тегін оқулықтармен қамтамасыз етілген. Бұдан бөлек, мектептерде тегін қосымша сабақтар мен үйірмелер енгізіліп, 2025 жылы онымен 2,2 млн оқушы қамтылатын болады. Мұғалімдердің біліктілігін арттыру да өтеусіз негізде жүзеге асырылады;
- Оқыту мәселелерінен бөлек, барлық бастауыш сынып оқушылары мен әлеуметтік осал топтағы отбасылардан шыққан балалар үшін тегін ыстық тамақ және оқу жылына дайындық кезінде жаппай оқыту қорынан көмек түріндегі әлеуметтік пакетке кепілдік берілген;
- Көлік қолжетімділігі тегін тасымалдауды ұйымдастыру және мектеп автобустары паркін жаңарту есебінен қамтамасыз етілуде. 2025 жылы 1597 мектептегі 130 мың білім алушы тасымалмен қамтылып, бұл мақсатқа 2165 мектеп автобусы жұмылдырылды;
- Тәуелсіздік және отансүйгіштік, бірлік және ынтымақ, әділдік және жауапкершілік, заң және тәртіп, еңбекқорлық және кәсібилік, жасампаздық және жаңашылдық сияқты құндылықтарға негізделген «Адал азамат» құндылықтарға бағдарланған тәрбие беру және баланың үйлесімді дамыған тұлғасын қалыптастыру бойынша бірыңғай бағдарламасы енгізілді;
- 2024-2025 жылдар аралығында балалардың құқықтарын бұзудың алдын алуға, ерте анықтау тетіктерін енгізуге, зорлық-зомбылық пен буллингке жол бермеуге, өңірлерде отбасын қолдау және психологиялық қолдау орталықтарын ашуға, жетім балалардың тұрғын үй құқықтарын қамтамасыз етуге, балалар саудасына қарсы іс-қимылға, қорғаншылық органдарының штаттық санының нормативін, балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі өңірлік уәкілетті органдардың функциялары мен мәртебесін бекітуге бағытталған нормаларды қамтитын 10 заң қабылданды;
- Балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың барлық түрлері үшін жауапкершілікті қатаңдату арқылы зорлық-зомбылыққа жол бермеу және жазаның бұлтартпастығы саясатының іргетасы қаланды;
- Лицензиялау тетігін енгізу арқылы балалар инфрақұрылымының қауіпсіздігі күшейтілді;
- Мемлекеттік саясаттың тиімділігін бағалаудың негізгі құралдарының бірі ретінде балалардың әл-ауқаты индексі қабылданды. Ол өңіраралық айырмашылықтарды мониторингілеу және балалардың құқықтарын қамтамасыз ету саласындағы дамудың басым бағыттарын айқындау үшін қолданылады.
Расында, бұдан асқан қандай жетістік керек? Бұл шаралардың көбіне әкімшілік сипатқа ие екендігінде және оларда балалардың кезек күттірмейтін мұқтаждықтарына назар аударудан гөрі, «жетістікке жету» идеологиясының басым екендігінде қандай айырмашылық бар? Ал балалардан олар үшін не маңызды екені мүлдем сұралмайды: «Адал азамат» бағдарламасына терең бойлау ма, әлде отбасының әл-ауқаты деңгейі музыка мектебіне барып, барабаншы болуға немесе үлкен тенниспен айналысуға мүмкіндік бермейтіні ме?
Біздің ойымызша, алдағы төрт жылға арналған Тұжырымдама сияқты стратегиялық құжат проблемаларды мойындаудан және оларды шешу жолдарын ұсынудан тұру тиіс. Олардың қатарына балалар кедейлігі, өңірлік теңсіздік, ауылдық медицина мен психология саласындағы кадр тапшылығы, жасөспірімдер арасындағы қылмыс (толығырақ) және цифрлық тәуелділік жатады. Ең қызығы – идеологиялық сипаты бар құндылықтар бөлімі балалар құқығын қорғау құралы ретінде ұсынылып отыр. Дегенмен, тәрбие идеологиясы мен жүйелі құқықтық қорғау – екі бөлек ұғым. Оларды араластыру негізгі мақсатты айқындығын жояды. Нақты проблемалар тізбегінің көрінбеуі де осыдан туындап отыр.
БАЛА ӘЛ-АУҚАТЫНЫҢ ӨЛШЕМДЕРІ ҚАНДАЙ?
Бұл — өте маңызды әрі күрделі мәселе. Алайда Тұжырымдама мазмұнына сүйеніп, мемлекеттік деңгейде бала әл-ауқаты көрсетілетін қамқорлық пен қорғау шараларының санымен ғана өлшенеді деген қорытынды жасауға болады. Мәселен, құжатта балалардың әлеуметтік қолдаудың 49 түрімен және 15 түрлі төлеммен қамтылғаны, сондай-ақ соңғы екі жылда олардың мүддесі үшін 10 заң қабылданғаны айтылады. Сонымен қатар алдағы 4 жылда Тұжырымдаманы жүзеге асыру барысында 9 нысаналы индикаторға қол жеткізу көзделген. Олардың қатарында балалардың әл-ауқаты индексі, құқықтық қорғалу деңгейі, инфрақұрылым нысандарының үлесі, білім берудің қолжетімділігі, денсаулық сақтау нысандарының тозу дәрежесі және профилактикалық іс-шаралармен қамту көрсеткіштері бар.
Өкінішке қарай, аталған құжатта балалық шақтың экономикалық өлшемі қарастырылмаған. Дегенмен, бұл мәселе үй шаруашылықтарының табысымен және ата-аналардың жұмыспен қамтылу сапасымен тікелей байланысты болуы тиіс. Ата-аналары жұмыста болған кезде қараусыз қалып, өрттен қаза тапқан балалардың көптеген қайғылы оқиғалары бізге белгілі. Сондай-ақ, патронаттық немесе асырап алушы ата-аналар балаларға берілетін жәрдемақы есебінен күн көріп, ал балалардың өздеріне сол қаржының аз ғана бөлігін ең арзан киім-кешек пен қарапайым тамаққа жұмсаған жағдайлар да аз емес. Осы орайда, мақсат-міндеттері айқындалған Тұжырымдама мұндай балалардың өмірін қалай өзгертпек?
Балалардың әл-ауқаты индексі — іс жүзінде өте маңызды индикатор, алайда оның нақты әрі өлшенетін бағдары болуы қажет. Мысалы, балалар кедейлігі неше пайызға төмендейді, 2030 жылға қарай 1000 балаға шаққандағы психологтармен қамтамасыз ету көрсеткіші қандай деңгейге жетеді, өңірлер арасындағы алшақтық қашан және қандай шаралар арқылы қысқарады, сондай-ақ білім беру мен медицина инфрақұрылымы 2030-2035 жылдардағы жасөспірімдер санының ең жоғары шегіне (осыдан 10 жыл бұрынғы демографиялық өсім толқыны балалары ержеткенде) төтеп бере ала ма?
Біз Тұжырымдаманың қамқорлықты жариялау және іске асырылған жобаларды көрсету тұрғысынан өте сапалы құжат екенін көріп отырмыз. Ол саяси тұрғыдан сауатты әрі әлеуметтік бағыты дұрыс түзілген, оған сын айту қиын. Дегенмен, құжаттың отбасы экономикасына басымдық бермей, идеологиялық тұжырымдармен шамадан тыс жүктелуі Тұжырымдаманың іс жүзінде емес, тек қағаз бетінде ғана табысты болуына әкеп соғуы мүмкін.
CІЗ ҮШІН ТАҒЫ НЕ ІСТЕЙ АЛАМЫЗ?
Тұжырымдамадағы әкімшілік ресурстың шамадан тыс көптігін қанша сынасақ та, оның рөлі сақталып қала бермек. Мәселен, 2030 жылға қарай Қазақстанда жаңадан отбасын қолдау орталықтары құрылып, қорғаншылық органдарының әлеуеті нығаяды. Сондай-ақ балалар инфрақұрылымын лицензиялау, психологтардың функцияларын кеңейту және ведомствоаралық тетіктерді үйлестіру жұмыстары жүргізілмек. Алайда жаңа Тұжырымдаманы әзірлеушілер дәл осындай міндеттерді атқарып отырған қазіргі құрылымдардың тиімділігіне талдау жасады ма? Себебі қазірдің өзінде қорғаншылық органдары, кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі комиссиялар, бала құқықтары жөніндегі уәкілдер мен отбасын қолдау институттары жұмыс істеп тұр. Біздің ойымызша, қолданыстағы жүйеге жаңа функциялар мен қосымша тетіктерді қосу бюджет шығындарын арттырып қана қоймай, бюрократияның жаңа толқынына әкеп соғады.
Мемлекет жаңа Тұжырымдама арқылы цифрлық алгоритмдер мен әкімшілік қадағалаудың көмегімен өскелең ұрпақтың айналасында «стерильді күмбез» тұрғызуға тырысып жатқандай әсер қалдырады. Алайда ол күмбездің астында қазақстандық отбасылардың экономикалық әл-ауқаты сияқты іргелі мәселе әлі де шешімін таппай тұр. Оқу-ағарту министрлігі мен бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты баланың әрбір қадамын цифрландыруға және мектептерге нейрожелілерді енгізуге дайын, бірақ ЮНИСЕФ стандарттарына қайшы, балалық шақтың қауіпсіздігі балабақшаларды лицензиялаудан емес, ата-аналардың ертеңгі күнге деген сенімінен басталатынын мойындауды ұмыт қалдырды. Ал шенеуніктердің Тұжырымдамалар мен патриоттық тәрбие бағдарламаларын әзірлеу арқылы жасаған бұл қамқорлығын балалардың өздері сезіне ме, жоқ па – ол жағы бізге белгісіз.
