2026 жылғы 7 тамызда Түркия, Пәкістан және Сауд Арабиясы бірлескен қорғаныс туралы келісімге қол қойды. Сонымен қатар Түркияның Сыртқы істер министрі бұл одаққа Мысырдың да қосылуы мүмкін екенін атап өтті. Бұл келісімнің АҚШ пен Израильдің Иранға ешқандай негізсіз жасаған шабуылынан кейін жеңіліске ұшырауы аясында жасалғаны назар аудартады. Таяу Шығыстағы жетекші мемлекеттер бұған дейін Вашингтон ұсынған қауіпсіздік кепілдіктеріне енді арқа сүйей алмайтынын түсінді.
Түркия, Пәкістан және Сауд Арабиясы арасында жасалған бірлескен қорғаныс туралы келісім соңғы бірнеше онжылдықта Таяу Шығыста қалыптасқан қауіпсіздік жүйесіне елеулі ықпал етуі мүмкін. Сауд Арабиясы бұған дейін, 2025 жылы Пәкістанмен осы сипаттағы келісімге қол қойған еді. Қазіргі келісім аясында барлау ақпаратымен алмасу және қауіпсіздік саласындағы іс-қимылды үйлестіру қарастырылған. Ал келешекте тараптар өзара әскери көмек көрсету міндетін құқықтық тұрғыда бекітуді көздеп отыр.
Бұл келісімді жасауға Сауд Арабиясы бастамашы болды. Эр-Рияд үшін оның негізгі мәні – ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуде бір ғана тарапқа тәуелді болмай, әртүрлі серіктестермен ынтымақтастықты күшейту. Сауд Арабиясы ірі өңірлік дағдарыс туындаған жағдайда АҚШ корольдіктің қауіпсіздігі мен мүдделерін міндетті түрде қамтамасыз етеді деген бұрынғы ұстанымнан біртіндеп бас тартып келеді.
Пәкістан үшін жаңа қорғаныс бірлестігіне қатысу халықаралық деңгейдегі ықпалын едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Осы арқылы Исламабад негізінен Оңтүстік Азиядағы әскери держава мәртебесінен шығып, Таяу Шығыстағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысатын негізгі мемлекеттердің біріне айналуы мүмкін.
Бұл ретте Анкараның ұстанымы ерекше назар аудартады. Түркия НАТО құрамында қала отырып, сонымен бірге Таяу Шығыс пен Оңтүстік Азияның қауіпсіздігін қамтитын ұжымдық қорғаныс жүйесіне қосылып отыр. Егер алдағы уақытта осы екі әскери бірлестіктің мүдделері бір-біріне қайшы келсе, Түркия басшылығы қандай бағыт ұстанатыны маңызды мәселеге айналмақ.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа әскери одақтың қаншалықты орнықты болатынына қатысты тағы бір маңызды мәселе туындайды. Себебі оған қатысушы үш мемлекеттің қауіпсіздікке төнетін қатерлер жөніндегі ұстанымдары әртүрлі:
- Пәкістан үшін негізгі қауіп Үндістан мен Ауғанстан тарапынан туындайды.
- Сауд Арабиясы үшін дәстүрлі түрде Иран мен Йеменге байланысты қауіп-қатерлер басым.
- Түркияның қауіпсіздік мәселелері мүлде басқа бағыттарды қамтиды. Олардың қатарында Сириядағы жағдай, күрд қарулы құрылымдары, Шығыс Жерорта теңізіндегі ахуал, соның ішінде Грекиямен арадағы қайшылықтар және Израильмен ықтимал текетірес бар.
Сондықтан құрылып жатқан жаңа қорғаныс жүйесінің тиімділігі іс жүзінде сыналатыны сөзсіз. Үндістан мен Пәкістан арасында жаңа қақтығыс туындаған жағдайда Сауд Арабиясы Үндістанмен текетіреске баруға дайын бола ма? Сирияда ықтимал қақтығыс басталса, Пәкістан оған қатыса ма? Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы жағдай қайта шиеленіскен жағдайда Анкара қандай ұстанымда болады? Осы сауалдардың жауабына қарай бұл келісім толыққанды қорғаныс одағына айнала ма, әлде саяси мәлімдеме деңгейінде қала ма деген мәселе айқындалмақ.
Жаңа әскери одақтың құрылуы Израиль үшін де мүлде жаңа жағдай қалыптастырып отыр. Осы уақытқа дейін Тель-Авив өңірдегі негізгі ЧЧмемлекеттердің әрқайсысымен қарым-қатынасты жеке қарастырып келсе, енді олардың әскери әлеуетін біртұтас жүйе аясында біріктіру ықтималдығы пайда болды.
«Авраам келісімдері» жасалғаннан кейін Израиль Таяу Шығыста қауіпсіздіктің мүлде басқа жүйесі қалыптасады деп есептеді. Оның негізінде Иранның ықпалын тежеу мүддесі ортақ Израиль, Парсы шығанағындағы араб мемлекеттері және АҚШ болуы тиіс еді. Алайда қалыптасып келе жатқан жаңа жағдайда Израиль өңірлік қауіпсіздік жүйесіне ықпал ететін тараптан осы жүйенің ықпалына ұшырауы мүмкін елдердің біріне айналып отыр. Ал Мысырдың жаңа әскери одаққа қосылу ықтималдығы Израильдің өңірдегі оқшаулануын одан әрі күшейте түседі.
Ядролық қару мәселесі де қосымша алаңдаушылық туғызады. Одаққа қатысушы мемлекеттердің ішінде ядролық қаруға ие жалғыз ел – Пәкістан. Келісім жасалғаннан кейін Пәкістанның ядролық тежеу мүмкіндігі Сауд Арабиясы мен Түркияның, ал келешекте Мысырдың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де қолданылуы мүмкін бе деген мәселе туындады. Егер мұндай мүмкіндік қарастырылса, Израильдің ядролық доктринасы қандай өзгерістерге ұшырауы тиіс деген сауал да күн тәртібіне шығады.
