Қазақстан әлеуметтік даму институты үкіметтік емес ұйымдардың әлеуметтік жобаларының нәтижелілігіне арналған әлеуетті зерттеу жүргізді. Тек қана мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын бұл жобалар бюджет тәртібі мен қаржылық тәртіпке сәйкес жоғары нәтижелілік көрсетуі тиіс. Дегенмен аймақтардағы үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, мемлекеттік тапсырыс пен гранттар аясында жұмыс істеуде әлі де көптеген «күлдіретін» – яғни заңсыз немесе есебі дұрыс жүргізілмейтін — күмәнді схемалар кездеседі. Осы жағдай бойынша әлеуметтік ҮЕҰ қаржыландыратын мемлекеттік құрылымдар қалай қаржыландырады деген сұрақ туындайды.
САПАНЫҢ ОРНЫНА САН
Біз мемлекет тапсырыс берген әлеуметтік маңызы жоғары тақырыптардағы кез келген зерттеу (бұл жағдайда — Мәдениет және ақпарат министрлігінің тапсырысы) әдетте тек оң нәтижелерді көрсетеді деп үйреніп кеткенбіз. Сондықтан әлеуметтік үкіметтік емес ұйымдардың қызметіне арналған 150 беттен тұратын ауқымды есеп бізді таңғалдырды. Онда айқын жетістіктерден гөрі көптеген сын-пікірлер мен ескертулер келтірілген, оның ішінде бюджет қаржысын алатын ұйымдардың өз өкілдерінің де бағалаулары бар. Алайда бәрін рет-ретімен қарастырайық.
Зерттеу деректеріне сәйкес, Қазақстанда 24 мыңнан астам үкіметтік емес ұйым бар. Бұл сан, бір қарағанда, азаматтық сектордың еркіндігін, институционалдық қалыптасуын және белсенділігін көрсететіндей әсер қалдырады. Алайда тереңірек қарағанда, жағдай мүлде басқаша екені байқалады.
Зерттеу авторларының жазуынша, «ҮЕҰ басшыларына жүргізілген сауалнама тіркелген ұйымдардың жалпы санының небәрі 20–30 пайызы ғана іс жүзінде жұмыс істеп, тұрақты түрде мемлекеттік қаржыландыру алып отырғанын көрсетті».
Бұл нені білдіреді? Қазақстанда тіркелген үкіметтік емес ұйымдардың шамамен үштен екісі іс жүзінде белсенді емес, бірақ статистикада азаматтық сектордың ауқымды көрінісін қалыптастырып отыр. Соның салдарынан қаржылық және зияткерлік ресурстар тәжірибелі әрі бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан ұйымдардың қолында шоғырланады. Бір жағынан, бұл белгілі бір деңгейде сапаның сақталуына ықпал етуі мүмкін, алайда екінші жағынан, аймақтардағы жаңа және тар бағыттағы бастамалардың әлеуметтік қызметтер нарығына кіруіне кедергі келтіреді.
Сонымен қатар, кейбір өңірлерде жергілікті ҮЕҰ әлсіз болғандықтан, басқа аймақтардан келген ұйымдар белсенді жұмыс жүргізіп, сол кеңістікті иеленіп алады.
Мемлекет үшін, негізгі қаржы бөлуші ретінде, бұл жағдай аса күрделі мәселе ретінде қарастырылмайды, өйткені ҮЕҰ өкілдері арасында жүргізілген сауалнамалар мұндай ахуалдың жылдар бойы өзгермей келе жатқанын көрсетеді.
Зерттеу есебінен бірнеше дәйексөз келтірейік.
«Ашықтық жеткіліксіз. Таңдау рәсімінде неге дәл осы үміткер жеңімпаз атанды деген сұрақтар көп туындайды. Статистикаға қарасақ, жеңімпаздардың едәуір бөлігі шағымдану нәтижесінде анықталады. Бұл нені білдіреді? Бастапқы іріктеу кезінде конкурс ұйымдастырушысы бірқатар қателікке жол берген, техникалық талаптарды дұрыс дайындамаған немесе ұпайларды дұрыс есептемеген», — Павлодар облысындағы ҮЕҰ өкілі.
«Кейде ұйымдар өз өңірінен тыс жерлерге «кіріп кетеді». Мысалы, ұйым Жетісуда тіркелген, ал жобаны Батыс Қазақстан облысында ұтып алады. Олар ол жерге іс жүзінде барып жұмыс істей алмайды, өйткені ол қосымша шығынды талап етеді. Сондықтан жергілікті деңгейде қосалқы орындаушылар іздеп, оларға өте аз ақы төлеп, бүкіл жұмысты соларға жүктейді. Мұндай жағдайлар аз емес», — Павлодар облысындағы ҮЕҰ өкілі.
«Ашықтық — ең әлсіз тұстардың бірі. Барлық ҮЕҰ бірдей ашық әрі есеп бермейді, мұны мойындау қажет. Ашық есептердің жетіспейтіні байқалады», — Шымкент қаласындағы ҮЕҰ өкілі.
«Әлеуметтік жобаларды іске асыруға бөлінетін бюджеттік қаражаттың тиімділігі туралы айтсақ, мемлекеттік саясатта көтерілетін тақырыптардың өзі дұрыс, маңызды әрі өзекті. Бірақ жобалардың мазмұны әлсіз болғандықтан, олардың нақты тиімділігі, менің ойымша, 50 пайыздан сәл ғана жоғары. Бұл да, мүмкін, тым оптимистік баға болар. Ашықтық пен есептілікке қатысты мәселелер расында бар және олардың саны аз емес. Мұның барлығы жүйенің жұмысына елеулі түрде әсер етеді», — Астана қаласындағы сарапшы.
БЮДЖЕТ БӘРІНЕ ТӨЗЕДІ
Үкіметтік емес ұйымдардың әлеуметтік жобаларын қаржыландыру екі негізгі құрал арқылы жүзеге асады: мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс (МӘТ) және «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КЕАҚ (АБҚО) арқылы берілетін гранттық қаржыландыру. Мемлекеттік тапсырыс жүйесіне қатысушылардың өздері айтатын сын-пікірлерге қарамастан, әлеуметтік жобаларға бөлінетін бюджет жыл сайын артып келеді.
Есепте көрсетілгендей, 2024 жылы ҮЕҰ-ларды мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс тетігі арқылы қаржыландыру көлемі 23 млрд теңгеден асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 12 пайызға көп.
Сол есепте сарапшылар қаржыландыру тетіктерін әртараптандыру тиімділікті арттыру үшін аса маңызды екенін атап өтеді. Гранттық қаржыландыру жүйесі барған сайын нақты бағытталған сипат ала бастады. Атап айтқанда, 2024 жылы жергілікті қауымдастықтардың нақты мәселелерін шешуге арналған 150-ден астам гранттық жоба іске асырылды. Олардың жалпы бюджеті 1,5 млрд теңгеден асты.
Бір қарағанда, бәрі оңтайлы көрінеді: қаржыландыру бар, тақырыптар өзекті, қоғамдық игілікке жұмыс істеуге барлық мүмкіндік бар сияқты. Алайда ҮЕҰ-лардың мемлекеттік бюджетке тәуелді болуы оларды қаржылық тұрғыдан әлсіз әрі тұрақсыз етеді. Көбіне үкіметтік емес сектор бір конкурстан екіншісіне дейінгі аралықта ғана өмір сүреді. Сондықтан бұл ұйымдардың ешқайсысы алдағы 3–5 жылға жүйелі жоспар құрып, қоғам үшін маңызды жобаларды тұрақты түрде әзірлей алмайды.
Біз тіпті статистиканы бұрмалап отырған «ұйқыдағы» 70 пайыз ҮЕҰ-ның көпшілігі дәл осы жағдайдың салдары деп болжаймыз.
Түпкі бенефициар кім?
Көпшілік үшін бұл ұғым қаржылық ықпал мен орасан байлықты еске түсіреді. Алайда әлеуметтік қажеттіліктерге бағытталған ҮЕҰ қаржыландыруы жағдайында соңғы қызмет алушылар — қоғамның ең әлсіз топтары. Олар ҮЕҰ-лардың жұмысы кейде мемлекеттің қолдауынан да тиімді екенін атап өтеді. Бұл — инклюзия, көпбалалы отбасыларды қолдау, жастар саясаты, экология сияқты маңызды салаларда көмек алатын миллиондаған азаматтар.
«Халық арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнама нәтижелері респонденттердің 65 пайыздан астамы өз өңіріндегі үкіметтік емес ұйымдардың қызметі туралы белгілі бір деңгейде хабардар екенін көрсетті. Сонымен қатар қызмет алушылардың 72 пайызы көрсетілген қызметтердің сапасын “жоғары” және “өте жоғары” деп бағалаған. (…) Мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғау және әлеуметтік тұрғыдан осал топтарды қолдау саласындағы жобалар жыл сайын 450 мыңнан астам тікелей бенефициарды қамтиды», — деп жазады зерттеу авторлары.
Біз ҮЕҰ қызметтерінің сапасына берілген мұндай жоғары бағалардың себебін де түсіндіреміз. Коммерциялық емес әрі мемлекеттік емес ұйым ретінде олардың клиентке бағдарланған тәсілі мен сенімге негізделген жұмыс стилі тікелей болашақтағы қаржыландыруына әсер етеді. Бұл белгілі бір деңгейде рас, бірақ толық шындық емес. Өйткені жоғарыда айтқанымыздай, мемлекеттік органдар үшін тапсырыс беруші ретінде кейде жұмсалған қаражаттың нақты тиімділігінен гөрі, бюджеттің уақтылы игерілгені туралы есепті алу маңыздырақ болып жатады.
«Сарапшылардың 82 пайызы бюджеттік қаражатты бақылаудың қолданыстағы жүйесі жобалардың нақты әлеуметтік нәтижесіне емес, рәсімдердің қағаз жүзінде сақталуына — түбіртектердің, актілердің болуына — көбірек бағытталған деп санайды. (…) Тиімділікті бағалау гранттық жобаларға салынған әрбір теңге еріктілер мен қауымдастық ресурстарын тарту есебінен қосымша әлеуметтік әсер беретінін көрсетті. Коммерциялық баламада бұл әсер 1,5 есе қымбатқа түсер еді», — деп жазады зерттеу авторлары.
Бұл жөнінде не айтуға болады? ҮЕҰ өкілдері мен сарапшылардың пікіріне сүйенсек, шығындардың тиімділігі, кемінде, жоғары. Өйткені үкіметтік емес ұйымдар еріктілердің тегін еңбегін пайдалану арқылы бюджеттік қаражатты үнемдейді. Олар мұндай мүмкіндікті одан әрі кеңінен қолданғысы да келеді. Алайда қаржылық бақылаудың «жазалау сипатындағы» тәсілі ҮЕҰ басшыларын жұмыс уақытының 40 пайызына дейін қағазбастылыққа жұмсауға мәжбүр етіп, адамдармен тікелей жұмысқа бөлінетін уақытты қысқартады.
МӘСЕЛЕЛЕР, КЕДЕРГІЛЕР, БЮРОКРАТИЯ
Біз мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын үкіметтік емес ұйымдардың қызметіндегі ең өзекті мәселеге — олардың дербес дамуына және қызмет көрсету сапасын арттыруына кедергі келтіретін жүйелі проблемаларға келіп тірелдік.
1-мәселе — жобалардың қысқа мерзімділігі. Қазақстандағы мемлекеттік сатып алу жүйесінде байқаулар жиі созылып кетеді. Соның салдарынан жобалар бойынша нақты жұмыс тек жылдың ортасында басталады. Бұл ҮЕҰ-ларды бөлінген қаражатты асығыс игеруге мәжбүрлеп, сапаға назар аударуға мүмкіндік бермейді.
2-мәселе — сыбайлас жемқорлық, ашықтықтың жеткіліксіздігі және кадр тапшылығы. Зерттеу аясында сауалнамаға қатысқан ҮЕҰ басшыларының шамамен жартысы мемлекеттік әлеуметтік тапсырысты жергілікті деңгейде бөлу кезінде субъективтілік бар екенін көрсеткен. Сонымен қатар бюджеттік жобалардағы ҮЕҰ қызметкерлерінің орташа жалақысы нарықтық деңгейден 30–40 пайызға төмен болғандықтан, білікті мамандар бұл сектордан үнемі кетіп жатады. Айта кету керек, әлеуметтік бағыттағы ҮЕҰ-ларда жұмыс істеу көбіне мемлекеттік қызметке өтуге жол ашатын «әлеуметтік лифт» ретінде қабылданады.
2025 жылдың желтоқсанында өткен Қазақстанның XII Азаматтық форумынан кейін Eurаsia24 бұған дейін Мәдениет және ақпарат министрлігінің ҮЕҰ-лардың мемлекет өміріндегі рөліне қатысты мәлімдемесіне пікір білдірген болатын. Сол кезде жобалық қызметтің 95 пайыздан астамы мемлекеттік қаржыландыруға тәуелді жағдайда «үкіметтік емес» деген атауға «квази» деген қосымшаны қоса қолдануға негіз бар екенін атап өткен едік.
Қазақстан қоғамдық даму институтының зерттеуінен де осы мазмұн айқын көрінеді. ҮЕҰ-лардың әкімдіктердің тапсырмасын ғана орындайтын «квазимемлекеттік құрылымдарға» айналуы — жай ғана қауіп емес, бұл сектордың болашағына тікелей қатер. Мемлекетке тәуелді әрі тендерлік бюрократияға батып қалған, тіпті қабілетті ұйымдардың өзі бастамашылдық пен икемділігін жоғалта бастайды.
Осыған байланысты зерттеудің негізгі ұсыныстарының бірі — әлеуметтік жобаларды көпжылдық қаржыландыру тетігін енгізу қажеттігі. Бұл жобалардың нәтижелерін тұрақты етуге және ұйымдардың кадрлық әлеуетін сақтауға мүмкіндік береді.
