23 желтоқсанда Үкіметтегі брифинг барысында вице-премьер – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғаринге халықтың нақты табысы қашан өсетіні туралы сұрақ қойылды. Алайда ол бұл сұраққа тікелей жауап берген жоқ. Оның айтуынша, алдағы жылы Үкімет жан басына шаққандағы табысты 15 мың АҚШ долларынан асыруды жоспарлап отыр. Сонымен қатар, соңғы алты айда тәуелсіз экономистер жаңа Салық кодексінің күшіне енуі нақты экономика секторында елеулі қиындықтарға алып келуі мүмкін екенін жиі айтып жүр. Ал қарапайым қазақстандықтардың қазіргі қаржылық жағдайына қатысты айтқанда, 2025 жылдың аяқталып келе жатқан кезеңі айтарлықтай оң үрдістерді байқалмай отыр.
ХАЛЫҚТЫҢ ӘЛ-АУҚАТЫ – МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТТЫҢ БАСТЫ БАҒЫТЫ
Серік Жұманғариннің соңғы брифингте айтқан пікірлерін қайта-қайта дәйексөз ретінде келтіруге болады. Өмір жайлы мұндай әсерлі баяндауды тіпті «Хабардың» өзі сирек ұсынады.
«Халықтың әл-ауқатын арттыру әрдайым мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының бірі болып келді және солай болып қала береді. 2022 жылдан бері тұрғындардың табысын арттыруға бағытталған арнайы бағдарлама жүзеге асырылып жатыр. Қазіргі таңда әлеуметтік төлемдермен 4,7 млн адам қамтылған. 2025 жылға арналған әлеуметтік шығыстар көлемі шамамен 6 трлн теңгені құрайды: жылдың басында бұл көрсеткіш 5,9 трлн теңге болды, ал келесі жылға әлеуметтік бюджет 6,8 трлн теңгеге дейін ұлғайтылды. Осылайша, өсім 887 млрд теңгені құрап отыр. Бұл қаражат ең алдымен зейнетақы мен жәрдемақыларды арттыруға бағытталады. 2026 жылы олардың мөлшері 10%-ға өседі. Салыстыру үшін айтсақ, 2025 жылы бұл өсім 8,5% деңгейінде болған. Ал 2026 жылғы бюджетте зейнетақылар мен әлеуметтік төлемдерді ұлғайтуға арнайы 636 млрд теңге қарастырылған», – деді вице-премьер.
Бұл деректерге қатысты не айтуға болады? Әлеуметтік төлемдермен қамтылған 4,7 миллион адам, яғни шартты түрде айтқанда «әлеуметтік тәуелділер», халықтың шамамен 23 пайызын құрайды. Бұл көрсеткішке қарттар мен сәбилер де кіретінін ескерсек те, үлес айтарлықтай жоғары. Ал егер әлеуметтік төлем алушыларды 2025 жылдың үшінші тоқсанының қорытындысы бойынша шамамен 9,8 миллион адамды құрайтын экономикалық белсенді халықпен салыстырсақ, екі еңбекке қабілетті азаматқа бір әлеуметтік төлем алушыдан келетін арақатынас қалыптасады. Макроэкономикада мұндай жағдай «демографиялық жүктеменің жоғары деңгейі» ретінде сипатталады. Сонымен қатар, 4,7 миллион әлеуметтік төлем алушының қатарында тек зейнеткерлер мен жәрдемақы есебінен күн көріп отырған мүмкіндігі шектеулі жандар ғана емес, сондай-ақ балалар, студенттер және ұзақ уақыт бойы жұмыссыз жүрген азаматтар да бар.
Мемлекет үшін мұндай жағдайда экономикалық таңдау барған сайын күрделене түсуде. Серік Жұманғарин атап өткеніндей, бюджетке түсіп отырған елеулі әлеуметтік жүктеме жағдайында мемлекет кірістің үлкен бөлігін әлеуметтік қажеттіліктерге бағыттауға мәжбүр. Соның салдарынан қосылған құн өндіретін салаларға инвестиция салу мүмкіндігі шектеліп отыр. Ашық айтқанда, қалыптасқан ахуал алаңдатпай қоймайды. Дегенмен, Үкіметтің жағдайды жақсартуға күш салып отырғанына сенім білдіреміз.
Серік Жұманғарин брифинг барысында Үкімет Ұлттық банкпен және Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен бірлесіп, ортақ бағдарлама әзірлеп, ұсынғанын да хабарлады.
«Мәселе тек зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерді индекстеумен шектелмейді. Қазіргі таңда атқарылып жатқан шаралар шағын және орта бизнесті қолдауға да бағытталған, бұл – аса маңызды. Бағдарлама аясында жұмыспен қамтуды арттыру үшін қайта даярлау тетіктері қарастырылған. Әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасына қатаң бақылау жүргізіледі. Ішкі өндірісті дамыту, бәсекелестікті қолдау, денсаулық сақтау қызметтерінің сапасын арттыру, коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту да басты бағыттардың қатарында. Көп жағдайда мемлекет жүзеге асырып отырған осы монетарлық емес шаралар ескерусіз қалып жатады. Атап айтқанда, ауылдарды газдандыру, ауызсу тарту, емханалар, балабақшалар мен мектептер құрылысын ұлғайту халықтың күнделікті шығындарын азайтады. Бұл да азаматтардың табысын арттыруға елеулі үлес қосады. Жалпы алғанда, еңбекақы деңгейі – халықтың нақты табысына тікелей әсер ететін негізгі фактор», – деді спикер.
Сондай-ақ еңбекақы қорының жалпы ішкі өнім құрылымындағы үлесі соңғы бірнеше жыл бойы 31 пайыз деңгейінде сақталып отырғанын атап өтті, бұл оның экономикамен қатар үйлесімді өсіп келе жатқанын көрсетеді. Ресми статистика деректеріне сүйенсек, есептік тұрғыдан алғанда, жағдай дәл осылай көрінуі мүмкін. Алайда…
КЕЛЕСІ ЖАЛАҚЫҒА ДЕЙІН КҮН КӨРУ
Экономист Руслан Сұлтанов және оның Tengenomika телеграм-арнасы өңірлер бөлінісіндегі халықтың азық-түлікке жұмсайтын шығындары жөніндегі деректерді жариялап, алаңдатарлық қорытынды жасады.
«Азық-түлікке жұмсалатын шығын үлесі неғұрлым жоғары болса, тіпті номиналды табыс өсіп жатқан күннің өзінде табыстың сапасы соғұрлым төмен болады. Өңірлер арасындағы азық-түлік шығындарындағы айырмашылық тамақтану мәдениетіне емес, үй шаруашылықтарының өмір сүру шегіне қатысты мәселені көрсетеді. Алматы қаласы мен Алматы облысы арасындағы айырмашылық аумақтық теңсіздіктің ең айқын мысалдарының бірі. Егер шығындардың жартысынан астамы азық-түлікке кетсе, бұл экономиканы бірден үш бағытта тежейді: біріншіден, адамдар өз дамуына қаржы сала алмайды (сапалы медицина, білім алу, дағдыларды дамыту қолжетімсіз болады); екіншіден, тауарлар мен қызметтер нарығы тоқырайды (сұраныс негізінен азық-түлікпен шектеліп, азық-түлікке жатпайтын салалар дамымайды); үшіншіден, күнкөріс психологиясы қалыптасады (ойлау көкжиегі «келесі жалақыға дейін жету» деңгейімен шектеліп, ұзақ мерзімді жинақ пен инвестиция жасалмайды). Мұндай тұтыну құрылымы – кедейліктің жай ғана салдары емес, оны одан әрі күшейтетін фактор. Шешім – нақты табыстарды арттыру және шығындарды күнкөрістен даму бағытына көшіру», – делінген жарияланымда.
2025 жылдың үшінші тоқсанының қорытындысы бойынша Қазақстанда халықтың ақшалай шығындарының орта есеппен 52,3 пайызы азық-түлік тауарларына тиесілі. Энгель заңы тұрғысынан алғанда, бұл жағдай табыс деңгейінің төмен екенін көрсететін, кедейлікке жақын әрі қауіп төндіретін шекке таяған ахуал ретінде бағаланады.
Үй шаруашылықтары табысының жалпы көлеміндегі азық-түлікке жұмсалатын шығындардың үлесі бойынша Қазақстанда Түркістан облысы алдыңғы орында тұр — 61,1%. Одан кейін Жетісу облысы (60,1%), Жамбыл облысы (59,7%), Алматы облысы (57,8%) және Шымкент қаласы (57,9%) орналасқан.
Азық-түлікке жұмсалатын шығындардың үлесі ең төмен өңірлер қатарына Қарағанды облысы (42,4%), Ұлытау облысы (45,0%), Ақмола облысы (45,3%), Солтүстік Қазақстан облысы (46,1%) және Қостанай облысы (47,4%) жатады, — деп жазады сарапшы.
Руслан Султанов 2025 жылы азаматтардың жеке қаржылық жағдайын бағалау мақсатында өз жазылушылары арасында сауалнама жүргізді. Сауалнама нәтижелері төмендегідей бөлінді:
•38% – қаржылық жағдайы жақсарғанын көрсеткен;
•16% – табыстарында айқын өсім болғанын, қаржылық қор қалыптастырғанын атап өткен;
•22% – жағдайдың жақсарғанын, алайда сапалық серпіліс болмағанын көрсеткен;
•19% – елеулі өзгерістер болмағанын білдірген;
•39% – қаржылық жағдайының нашарлағанын айтқан;
•27% – табыстары шығындардың өсу қарқынына ілесе алмай жатқанын көрсеткен;
•12% – өмір сүру деңгейін төмендетуге мәжбүр болғанын хабарлаған.
Сарапшының қорытындылауынша, қалыптасқан жағдай барынша прагматикалық сипатқа ие. Оң өзгерістер бар, алайда олардың басым бөлігі шектеулі деңгейде байқалады. Респонденттердің бір бөлігі үшін табыстың өсуі міндетті және күнделікті шығындардың артуын толық өтеуге жеткіліксіз болған. Сауалнамаға қатысқандардың шамамен жартысы қаржылық жағдайында айтарлықтай жақсаруды сезінбеген немесе керісінше, нашарлауды атап өткен. Сонымен қатар, жинақтар есебінен қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізген азаматтардың үлесі әлі де төмен деңгейде қалып отыр. Бұл үй шаруашылықтарының экономикасы әлі де бейімделу кезеңінде екенін көрсетеді. Макроэкономикалық көрсеткіштер бойынша өсім байқалуы мүмкін, алайда шынайы тұрақтылық табыстар шығындардан жылдамырақ өскен жағдайда, қаржылық қор қалыптасып, жоспарлау көкжиегі бір айлық шеңберден асқанда ғана қамтамасыз етіледі. Сауалнама нәтижелері қоғамның елеулі бөлігі бұл деңгейге әлі жете қоймағанын аңғартады.
ТАБЫСТЫҢ ТЕРІС СЕРПІНІ
Тәуелсіз экономист Айдархан Құсайынов та бұл мәселеге жуырда назар аударды. Ол қараша айында Сенат төрағасы Мәулен Әшімбаевтың Taldau Talks подкастындағы пікірталас барысында мемлекеттік бюджет пен салық саясаты дамуды ынталандыратын тетік болудан қалғанын айтты. Оның пікірінше, бұл құралдар қазір тек ағымдағы міндеттемелерді өтеу, яғни қаржылық тепе-теңдікті сақтап қалу мақсатында ғана қолданылып отыр. Экономистің айтуынша, бұл жағдай қоғамға да таныс көрініс: мемлекет те халықтың басым бөлігі сияқты қысқа мерзімді табысқа тәуелді күйде өмір сүріп отыр.
«Олигархтарға тарифтер төмендетілді, ал қарапайым азаматтар үшін бұрынғы шешімдер қайта қаралған жоқ. Біз жүйелі саясат жүргізбей, жағдайға қарай әрекет етеміз, бір орында айналып жүргендейміз. Жедел есептер жарияланған кезде бәрі жақсы көрінеді, ал түйткілді мәселелер ашық айтылмайды. Соның салдарынан жалпы жағдай оң сипатта деген әсер қалыптасады. Жекелеген, қысқа мерзімді нәтижелер бар, бірақ макроэкономикалық деңгейде бұл тәсіл тиімді емес. Мен салықтардың өсуіне қарсы емеспін — қазіргі таңда Қазақстан шын мәнінде төмен салықтық ортаға жақын. Алайда салықты арттыру табыстар өскен жағдайда ғана негізді болады. Қазір жалақы төмендеп, нақты табыстар азайып отыр, ал мемлекет «жақсы жұмыс істедік, енді көбірек салық төлеңіздер» деген ұстаным білдіруде. Бұл қоғамда қарсылық тудырады. Бюджет пен салық жүйесі даму құралы болудан қалып, тек күнкөріс деңгейін ұстап тұру тәсіліне айналды», – деп атап өтті Айдархан Құсайынов.
Сол пікірталас барысында Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов азаматтардың нақты табыстарының төмендеп жатқанын ашық түрде растады.
«Қазіргі уақытта нақты табыстардың айтарлықтай өсуі байқалмайды. Жекелеген тоқсандарда тіпті теріс көрсеткіштер тіркеліп отыр. Бұл жалақының атаулы түрде өсіп жатқанын білдіреді: жұмыс беруші оны 10–15 пайызға арттыруы мүмкін. Алайда инфляцияның жоғары деңгейіне байланысты халық бұл өсімді сезінбейді. Адамдар бұрын қандай азық-түлік пен тұрмыстық тауарларды тұтынса, сол деңгейде қалып отыр. Инфляция неғұрлым жоғары болса, табыстың өсуі соғұрлым қиынға түседі», – деп атап өтті ол.
Арада бір ай өткен соң Айдархан Қусаинов өз Telegram-арнасында (https://t.me/aidarkhankussainov/1575 ): «Халық табысының теріс өсім қарқыны айтарлықтай жеделдеді», – деп жазды. Ол бұл пікірін 2025 жылы халықтың нақты табыстары шамамен 2 пайызға төмендегенін көрсететін деректермен және иллюстрациялық материалдармен негіздеді.
Соған қарамастан, Серік Жұманғариннің айтуынша, «халықтың әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың негізгі басымдығы және солай болып қала береді» деген ұстаным еске түседі.
