Сирек жер элементтері жөніндегі Қытай тәжірибесінен АҚШ-тан бұрын Үндістан сабақ алды. Энергетикалық өтпелі кезең мен жаңа технологиялық негіздегі экономикалық даму жағдайында сирек кездесетін металдардың стратегиялық маңызын ескере отырып, Үндістан үкіметі маңызды минералдарға қатысты Ұлттық миссияны іске қосты. Бұл бастаманың негізгі мақсаты – сирек кездесетін жер элементтеріне қолжетімділіктің үзілу қаупі жоғары болған жағдайда олардың жеткізілімінің тұрақтылығын қамтамасыз ету. Осы орайда Қазақстан үшін сирек металдар экспорттайтын жаңа әлеуетті әріптес пайда болуы мүмкін.
Мемлекеттің салмақты немесе салмақсыз екені ең алдымен көкжиектен әрі қарай қарай алу қабілетімен, яғни стратегиялық жоспарлауымен айқындалады. Соңғы уақытта Үндістан өзін салмақты мемлекет ретінде танытып жүр.
Дональд Трамп Үндістанды тәуелді мемлекет ретінде көруге тырысқан кезде, Нью-Делиде мұндай «сауда келісімінің» салдарын мұқият есептеп шықты. Талдау көрсеткендей, АҚШ тарапынан қысым мен бұйрықтарды қабылдау — Ақ Үй енгізген тыйым салушы баж салығынан да қауіпті әрі елдің егемендігіне нұқсан келтіретін салдарға алып келуі мүмкін еді. Сондықтан Үндістан тәуелсіз экономикалық бағытын таңдады.
Сондықтан Нарендра Моди Тяньцзинь қаласында өткен ШЫҰ-ның мерейтойлық саммитіне қатысып, Қытаймен қарым-қатынасты қайта жақсарту жолына бет бұрды. Бұған дейін өзара қарым-қатынас Гималайдағы шекаралық қақтығыстар кезеңінде шиеленіскен. Сонымен қатар, Ресей мен Беларусь бірлесіп өткізген «Батыс – 2025» әскери оқу-жаттығуларына Үндістан әскерилері тікелей қатысушы ретінде жіберілді. Бұл жағдай НАТО-ға мүше елдердің ақпарат құралдарында шынайы дүрлігу туғызды. Аса салмақты мемлекеттер дәл осылай әрекет етеді: олар әр нұсқаны таразылап, шешім қабылдаған соң, сол жолдан таймай, соның салдарымен төзімділікпен беттеседі.
Вашингтонмен қарым-қатынас нашарлаған тұста Бейжің галлий мен германийдің экспортына бақылау орнату туралы шешім қабылдаған кезде, бұл жайтқа алдымен мамандар назар аударды. Себебі бұл сирек кездесетін элементтер заманауи радарлар мен антенналар өндірісінде аса маңызды рөл атқарады.
Сауда-экономикалық қақтығыс ушыға түскен сайын Қытай тарапы экспорттық шектеу енгізілген сирек жер элементтерінің тізімін де кеңейте бастады. Соңында бұл мәселеге Дональд Трамптың өзі алаңдаушылық танытты. Себебі АҚШ-та алтыншы буындағы жойғыш ұшақтар өндірісі тоқтап қалды — ал осындай бір ғана ұшаққа 400 килограммнан астам сирек жер металдары қажет екені анықталды.
Қытай импортына 100 пайыздық кедендік баж салығын салу туралы соңғы шешім (бұған дейінгі 35% үстеме баждарға қосымша ретінде) — Ақ үйдің амалсыздықтан жасаған қадамы іспетті. Бұл ретте Қытай Халық Республикасы да дәл сондай жауап қайтарды. Нәтижесінде мынадай қорытынды шықты: екі тарап та өзара шектеу қоюға қабілетті, алайда айырмашылық мынада — Пекинде сирек жер элементтері бар, ал Вашингтонда қажетті көлем мен түр-түрі жоқ.
Қытайдың кез келген қадамын бірнеше қадам алға жоспарлап барып жасайтыны — баршаға белгілі ақиқат. Ал енді бұл қабілетке Үндістан да ие болып шықты.
Нью-Делидің маңызды минералдар бойынша қолға алған бастамаларына назар аударсақ, бірнеше ерекше шараны атап өтуге болады. Мәселен, аккумуляторлар мен электрондық қалдықтардан стратегиялық минералдарды қайта өңдеуді ынталандыруға 170 миллион доллар (рупиямен есептегенде) көлемінде қаражат бөлінді.
Сирек жер элементтерінің кен орындары «стратегиялық жобалар» мәртебесін алды. Бұл шешім – мұндай жобаларға қойылатын бюрократиялық кедергілерді айтарлықтай азайтып, экологиялық нормаларға қойылатын талаптарды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Бірі екіншісінсіз іске аспасы анық.
Сирек жер элементтерінің стратегиялық қоры қалыптастырылуда. Атап айтқанда, неодим мен празеодим оксидін өндіру қуаты елдің алты айлық сұранысын толық қамтамасыз етуі тиіс. Мысалы, неодим оксиді атом энергетикасында, электроникада, оптикада, металлургия мен химия өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. Өнеркәсіптік қауіпсіздік үшін маңызды саналатын кобальт, никель сынды өзге де стратегиялық маңызы бар металдар да бұл қорға енгізілген.
Қазақстан да әлемдік сирек жер элементтері нарығындағы өзгерістерді тереңірек түсініп, ұлттық кен орындарының тағдыры «моншаққа айырбасталған мұнайдың» кебін кимесе деген ниет бар. РЗЭ-ге аса мүдделі, әлеуетті сатып алушы ретінде Үндістанның белсенді қимылдай бастауы бұл стратегиялық ресурстардың құнын едәуір арттыра түседі.
