Еуропа мемлекеттерінің үкіметтері Ресей тарапынан болуы ықтимал әскери қақтығысқа алдын ала дайындықты күшейтуге шақырып отыр. Бұл мәлімдемелерде 2029 жылға қарай ірі көлемдегі соғыс қаупі ең жоғары шегіне жетуі мүмкін екені көрсетіліп, негізгі қауіп көзі ретінде Ресей аталады. Алайда еуропалық саяси көшбасшылардың бұл бағыттағы мәлімдемелері әскери сипаттағы ұстанымдарымен қатар, өзге де сан қырлы стратегиялық және саяси мақсаттарды қамтиды.
Біріншіден, олар АҚШ президенті Дональд Трампты Украинаға қатысты келіссөздерге еуропалық тарапты қатыстырудың қажеттілігіне иландыруды және Ресейге жүктелетін шығындарды арттыруды көздейді. Екіншіден, Ресей Федерациясының егемен қаржы резервтерін тәркілеу шешімін негіздеуге ұмтылады. Үшіншіден, жаппай көші-қон үдерістері, демографиялық құлдырау, көмірқышқыл газынсыз даму саясатының және әлеуметтік мемлекетті қалыптастыруға бағытталған бастамалардың сәтсіздігі салдарынан туындаған ұзақ мерзімді дағдарыстардан халқының назарын басқа арнаға бұруды мақсат етеді. Төртіншіден, ұлттық әскери-өнеркәсіп саласына бағытталатын инвестиция көлемін ұлғайтуды дәлелдеуді қажет етеді. Бесіншіден, ұлттық қауіпсіздік жөніндегі жаңа стратегиясында еуропалық билеуші саяси күштерді неғұрлым қолайлы әрі прагматикалық серіктестермен алмастыруды басым бағыт ретінде айқындаған Вашингтоннан саяси дербестігін көрсетуге тырысады. Түптің түбінде, мемлекеттің негізгі міндеті — ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуға жағдай жасау, тіпті толық көлемде орындалмаған жағдайда да саяси билікті сақтап қалуға ұмтылады.
Не себепті Еуропалықтар Ресеймен соғысқысы келмейді?
Әлеуметтік сауалнамалардың нәтижелері еуропалық жастардың Ресеймен соғысқа қатысуға ниетті емес екенін көрсетіп отыр. Мемлекеттік қарыздың шамадан тыс ұлғаюы салдарынан активтер бағасының өсуі, ұзақ уақыт сақталған төмен пайыздық мөлшерлемелер, сондай-ақ мигранттарға төленетін әлеуметтік жәрдемақылар жағдайында жастар өздерін қолданыстағы саяси жүйе тарапынан назардан тыс қалғандай сезінеді. Осы факторлар олардың қазіргі саяси тәртіпке деген сенімінің әлсіреуіне алып келді.
Германияның 1956 жылдан бергі пайыздық мөлшерлемесі
Бұл үрдіс жас буынды тұрғын үй нарығынан ығыстырып, некеге тұру және бала сүю ықтималдығын төмендетіп отыр.
Еуропалық ер азаматтардың өз елдерінің мүддесі үшін соғысқа қатысуға құлықсыз болуы DEI саясатына (әртүрлілік, теңдік және инклюзивтілік) да байланысты. Аталған саясат ресми түрде әртүрлілікті, тең мүмкіндіктерді және қоғамның барлық топтарын қамтуды көздегенімен, іс жүзінде ол тең қағидаттардың орнына квоталық тәсілдерді енгізді, мемлекеттік және қоғамдық институттардың саясилануына ықпал етті, әлеуметтік қайшылықтарды күшейтті, басқару тиімділігін төмендетті және ашық қоғамдық пікірталас еркіндігін шектеді деген сынға ұшырап отыр.
Нәтижесінде DEI саясаты демократиялық үдерістерге, басқару тиімділігіне және қоғамдық сенімге кері әсер ететін жанама салдарлары бар әлеуметтік инженерияның бір түрі ретінде барған сайын жиі қабылдана бастады.
Ақ нәсілді ер адамдардың күрделі жағдайы
Кейбір сарапшылар, соның ішінде Ұлыбританиядан шыққан Фираз Модад, DEI саясатын егжей-тегжейлі сынға алады. Сарапшы негізделген болжамдар жасап, компанияларға геосаяси өзгерістердің коммерциялық салдарын бағамдауға көмектеседі. Британдық талдаушының пікірінше, DEI саясаты жас ақ нәсілді ер адамдарға қарсы бағытталған және олардың мансаптық өсу мүмкіндіктерін шектейді.
Таңғаларлығы — DEI қағидаттарына сүйене отырып, Ұлыбританияның Корольдік әскери-әуе күштері де өз қатарындағы жаңа қабылданғандардың басым бөлігі ақ нәсілді екеніне шағым жасап, мұны «проблема» ретінде қарастырады. Халқының шамамен 80 пайызы ақ нәсілділерден тұратын әрі тарихи және этникалық тұрғыдан солай қалыптасқан ел үшін мұндай ұстаным қисынсыз көрінеді.
DEI саясаты бастапқыда корпоративтік және академиялық ортада қалыптасқан, мұнда сыртқы әртүрлілікке басымдық беріледі, ал нақты нәтижелер екінші кезекке қойылады. Осы тәжірибені негізге алған Ұлыбританияның Корольдік әскери-әуе күштері әскери құрылымның табиғатына сай келмейтін азаматтық стандарттарды қабылдады. Соның салдарынан армия қатарына қабылдау үдерісі енді демографиялық көрсеткіштерге немесе әскери қажеттілікке емес, дәл осы талаптарға сәйкестендірілуде.
Сонымен қатар, DEI шеңберінде ақ нәсіл ұғымы жиі құрылымдық үстемдіктің көрінісі ретінде қарастырылады. Осыған байланысты әскерге қабылдау ашық, ерікті түрде жүргізіліп, үміткерлердің дене дайындығы мен жеке қабілеттеріне негізделсе де, ақ нәсілді рекруттардың көп болуы жекелеген топқа артықшылық берілгенінің белгісі ретінде түсіндіріліп отыр.
Әскери қызметкерлер құрамында ақ нәсілді ер адамдардың басым болуы көбіне кемсітушілік ретінде бағаланады. Бұл ретте әртүрлі әлеуметтік топтардың әскери қызметке деген қызығушылық деңгейі, мәдени көзқарастары мен мансаптық таңдауларының айырмашылығы жиі ескерусіз қалады.
Кез келген мемлекеттің қарулы күштері ең алдымен елдің қорғанысы мен қауіпсіздігін жоғары тиімділік, бірлік және жауынгерлік дайындық қағидаттары негізінде қамтамасыз ету үшін құрылады. Алайда DEI саясатын ұстану бірқатар қайшылықты салдарға әкеліп отыр. Олардың қатарына ақ нәсілді үміткерлерді қабылдауды шектеу немесе баяулату, талаптардың төмендетілуі, ақ нәсілді емес кандидаттар үшін артықшылықты тетіктердің енгізілуі, сондай-ақ әскери қызметшілердің моральдық рухының әлсіреуі жатады.
Нәтижесінде мұндай жағдайда армия кадр іріктеу мәселесін кәсіби қажеттіліктерге емес, идеологиялық талаптарға сүйене отырып шешеді. Ал идеология шынайы жағдайдан басым түскен кезде, мемлекеттік институттар негізгі демографиялық көрсеткіштерге қайшы келетін, меритократия қағидаттарын бұзатын, ұлттық қорғанысты саясиландыратын шешімдер қабылдай бастайды. Мұндай қадамдар қоғам үшін қисынсыз көрініп, түптеп келгенде мемлекеттің қауіпсіздігі мен оған деген қоғамдық сенімге нұқсан келтіреді.
Жас еуропалық ер адамдардың өздерін қоғамнан шеттетілгендей сезінуінің келесі себебі — көші-қон деңгейінің шамадан тыс жоғары болуы. Бұрын еңбек жолын енді бастаған, жауапкершілікке үйретіп, кәсіби дамуға мүмкіндік беретін төмен жалақысы бар бастапқы жұмыс орындары көбіне жергілікті жас ер азаматтарға тиесілі болатын. Қазіргі жағдайда мұндай жұмыс орындарын еңбекақысы одан да төмен шарттарға келісетін мигранттар иеленіп отыр.
Соның салдарынан ақ нәсілді ер адамдар үшін кәсіби ілгерілеу мүмкіндігі, демек, қоғамдағы және жеке өмірдегі әлеуметтік маңызын арттыру жолы әділетсіз түрде шектелді.
Еуропалық ер адамдар ерлер мен әйелдер арасындағы қатынастардың теңгерімсіз қалыптасуына қоғамды кінәлайды. Бұл, ең алдымен, ажырасу рәсімдерін жеңілдеткен заңнамадан, әйелдер тарапынан қойылатын шынайы жағдайға сәйкес келмейтін талаптардан, сондай-ақ корпоративтік лауазымдарда әйелдердің табыс табу мүмкіндіктерінің артуынан көрінеді. Аталған үрдістер бірқатар жағдайда ақ нәсілді ер адамдардың мүдделерін шеттетуімен қатар жүреді. Сонымен бірге, ерлер басымдық сақтап отырған салалардағы еңбекақы деңгейі айтарлықтай өзгеріссіз қалып отыр. Мұның барлығы ер адамдардың тұрақты қарым-қатынас орнату мүмкіндігін төмендетеді.
Отбасысы жоқ немесе оны құру перспективасын көрмейтін ер адамдар үшін елді қорғау жолында қауіп-қатерге баруға деген ішкі ынта да әлсірейді.
Қоғамды қорғауға дайындық деңгейіне алдыңғы буынның моральдық құндылықтары да ықпал етеді. Бұл буын әлі де адал еңбек пен қабілет пен еңбегіне қарай ілгерілеу қағидатын табысқа жетудің негізгі жолы деп санайды. Алайда қазіргі ақ нәсілді ер адамдар үшін бұл мүмкіндіктер көші-қон үдерістері мен DEI саясатының салдарынан едәуір шектелген. Соның нәтижесінде ұрпақтар арасында алшақтық қалыптасып отыр. Бұл алшақтық көбіне аға буынның жомарт зейнетақы алып отырған кезеңінде жинаған қаражатын мүмкіндігінше толық пайдалануға ұмтылып, оны кейінгі ұрпаққа қалдыруға мүдделі болмауымен ұштасады.
DEI идеологиясының білім беру жүйесіне терең енуі, сондай-ақ үкімет пен бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан ақ нәсілді ер адамдарды және олардың тарихи рөлін тұрақты түрде жағымсыз сипатта көрсетуі кең ауқым алды. Мұндай жағдай Ұлыбританиядағы консервативті көзқарастағы топтар арасында мемлекеттік және қоғамдық институттардың «ақ нәсілділерге, ер адамдарға тән және ескірген» деп сипатталуына қатысты шағымдардың жиілеуіне әкелді.
Осы саяси жүйе аясында ақ нәсілді ер адамдарды не ынталандыра алады және олар өздерін жағымсыз түрде көрсететін идеология үшін неге күресуі тиіс деген сұрақ туындайды.
Адамдар қарсы алдындағы жауға деген өшпенділіктен емес, артында тұрған құндылықтарға деген сүйіспеншіліктен күреседі. Ал сүйіспеншілік табиғаты бойынша өзара жауаптылықты талап етеді. Жастарды бағаламайтын қоғам олардың адалдығына ие бола алмайды әрі оларды күреске жұмылдыру қабілетінен айырылады.
Қазіргі еуропалық қоғам мәдениеті, дүниетанымы, тілі мен діни ұстанымы өзгеше адамдардың жаппай көші-қонын тиімді түрде қоғамға кіріктіре алмау салдарынан елеулі сын-қатерлерге тап болып отыр. Осы үдерістер аясында жергілікті этникалық қауымға жататын ер адамдардың қоғамдық өмірдегі рөлі шектеліп келеді. Мұндай жағдай қоғам ішіндегі әлеуметтік тұрақсыздықтың күшеюіне алып келуде.
Көпжылдық неолибералдық саясаттың нәтижесінде қалыптасқан қазіргі жүйе Ресей сияқты, өздерінен географиялық тұрғыдан алыс әрі Украинада басымдыққа ие болып отырған қарсыласқа қарсы жаппай күреске шығуға жас еуропалықтарды жігерлендіре алмай отыр.
Gallup International жүргізген сауалнама нәтижелерінен алынған скриншот. Онда респонденттерге өз елін қорғау үшін соғысқа дайын екендігі туралы сұрақ қойылған. Қызыл түс — «жоқ», көк түс — «иә», сұр түс — «білмеймін» деген жауапты білдіреді.
Терроризм қаупі
Австралияда еврейлердің Ханука мерекесі кезінде орын алған қанды шабуыл радикалды топтар тарапынан төнетін қауіптің әлі де жойылмағанын көрсетеді. Бұл қауіп Австралия көшелерінде ғана емес, жалпы Батыс елдерінде де айқын байқалып отыр.
Германияда бір апта ішінде радикалды көзқарастағы мигранттар тарапынан Рождество мерекесіне арналған жәрмеңкелерге жоспарланған екі шабуылдың алдын алу мүмкін болды. Ал Парижде қауіпсіздік мақсатында жаңа жылға арналған бірқатар іс-шаралар тоқтатылды. Ұлыбританияда болса, Рождество мерекесіне арналған шаралар джихадистік топтардың автокөлік арқылы шабуыл жасау қаупіне байланысты арнайы қорғаныс тосқауылдарының ішінде өткізіліп жатыр.
Өмір сүру деңгейінің төмендеуі салдарынан тұрақты күйзеліс жағдайында өмір сүріп отырған жергілікті халық арасында да, сондай-ақ мигранттар ортасында да қылмыс деңгейінің артуына байланысты Батыс Еуропаның көптеген елдерінде Рождество жәрмеңкелері қазіргі таңда қарулы полицияның қатысуымен ғана өткізіледі.
Мұны Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңімен салыстыруға болады. 1914 жылы Рождество қарсаңында және Рождество күндері Батыс майданының бүкіл желісі бойында «Рождестволық бітім» деп аталған өздігінен қалыптасқан уақытша атысты тоқтату орын алған болатын.
Сол кезеңде Антанта әскерлерінің сарбаздары — британдықтар мен француздар, сондай-ақ Төрттік одақтың жауынгерлері — немістер мен австро-венгрлер окоптардан шығып, бір-бірімен шоколад пен темекі алмасты, қаза тапқандарды бірге жерледі, ән айтты, тіпті футбол ойнады. Бұл соғыс жағдайындағы адамгершіліктің сирек көрінісі болды: христиан дінін ұстанатын сарбаздар бір сәтке болса да жаулықты ұмыта тұрды. Алайда мұндай жаппай бітімдер кейін қайталанбады, өйткені Еуропа елдерінің әскери басшылығы солдаттардың мұндай гуманистік әрекетін тәртіп пен басқаруға қатер ретінде қабылдады.
Ендеше, еврейлер мен христиандардың ең қасиетті мерекелерінің өзін қорғауға қауқарсыз саяси жүйе ерлік пен жанқиярлықты қалыптастыра ала ма? Жоқ.
Саяси элита мәселесі
Еуропада қару-жарақ күшін көрсету, Ресейге қатысты қатаң мәлімдемелер мен одан төнетін қауіптерді күшейте сипаттау саяси басшылықтың қоғам алдындағы беделі ең төмен деңгейге түскен кезеңде орын алып отыр. Әрбір жеке теракт, әрбір мигрант қатысқан қылмыс мұндай басшылықтың заңдылығы мен қоғамдық қолдауын одан әрі әлсіретуде.
Ақ нәсілді еуропалықтар өздерін әлеуметтік тұрғыдан шеттетілгендей сезінеді және өздерінің қиын жағдайына жауапты деп санайтын топтардың мүддесі үшін күресуге ниет білдірмейді.
Қарапайым тілмен айтқанда, кез келген еуропалық армияның тірегі әрі негізгі құрамы саналатын ақ нәсілді ер адамдардың еуропалық элитаның мүддесі үшін соғысқа шығуына негіз жоқ.
Ал еуропалық элиталардың өз проблемаларын шешуі үшін оларды заңдастырып келген либералдық идеологиядан, сонымен бірге билікке жабысып қалу ұстанымынан бас тартуына тура келер еді.
Ресей тарапынан төнетін қауіп-қатерді бағалау
Ресейдің Санкт-Петербург қаласының қауіпсіздігін күшейту мақсатында Балтық елдері үстінен бақылауды қалпына келтіруге және Финляндияны бейтарап мәртебеге қайта оралуға мәжбүрлеуге бағытталған ұмтылыстары бар. Сонымен қатар, Кремльдің Қара теңіздің Еуропалық бөлігіндегі жағдайға қатысты да стратегиялық мүдделері болуы ықтимал. Бұл мүдделер православие дінін ұстанатын қауымдарды өз ықпалына біріктіру және Қырымның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен байланыстырылады.
Ресейдің құрлықтағы қауіпсіздік белдеуі Карпат тауларынан басталады, бұл аумақ Румыния мен Молдова жерін қамтиды. Алайда Украинадағы соғыс Ресейдің аталған мақсаттарды әскери жолмен іске асыра алатынын білдірмейді. Керісінше, Ресей Украинадағы басымдығын пайдалана отырып, осы елдерге саяси ықпалын күшейтуге ұмтылуы ықтимал.
Алайда бұл мақсаттарды іске асыру мүмкіндігі бірқатар факторлармен шектеледі. Атап айтқанда, Оңтүстік және Батыс Еуропа үшін ауыр салдарға қарамастан, Балтық және Қара теңіз өңіріндегі мемлекеттер Еуропалық одақтан алған пайдасын КСРО кезеңімен салыстырғанда анағұрлым жоғары деп бағалайды. Бұл ретте ЕО-ға мүше болу аталған елдердің дарынды жастарының жаппай көші-қонына әкеліп отырса да, олар бұл үдерісті жалпы тиімді деп санайды.
Осы тұрғыдан алғанда, Кремль үшін соғыс қаупінің негізгі көзі Батыс Еуропа емес. Еуропа көшбасшыларының қатаң мәлімдемелеріне және АҚШ-тың НАТО аясындағы қатысуына қарамастан, Мәскеу үшін басты қауіп Румыния мен Балтық елдерінен туындайды. Сондай-ақ Польшаның кез келген ықтимал қарулы қақтығысқа тартылуы да Ресейдің ұлттық қауіпсіздігіне қатер ретінде қабылданады.
Осыған байланысты Франция, Германия және Аустрия үшін ең орынды жол — Ресеймен әскери және саяси ымыраға ұмтылу. Ресейдің Шығыс Еуропада шешуші рөл атқаратынын мойындау да дәл осы мақсатқа қызмет етер еді. Мұндай ұстаным Еуропаның өз ортасында ауқымды соғыстың алдын алуға мүмкіндік береді.
