Бұған дейін біз Ресей Президенті Путиннің мамыр айында Қазақстанға жоспарланған сапары және екі елдің интеграциясын тереңдетудегі электр энергетикасы саласының рөлі туралы айтқан болатынбыз. Осы орайда мынадай мән-жайды атап өткен жөн: 2023 жылы Ресей басшысының Қазақстанға сапары барысында үш жаңа ЖЭО салу туралы шешім қабылданған еді. Алайда кейінірек қаржыландырудың жоқтығына байланысты Ресейдің бұл жобалардан шығатыны туралы ақпарат тарады. Осыған байланысты Үкімет Көкшетау ЖЭО-сын өз күшімен салатынын мәлімдеді. Дегенмен, жобалық құжаттаманы әзірлеуге ішкі ресурс жеткілікті болғанымен, құрылысты толық қаржыландыру мен қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету мәселесі әлі де күрделі күйінде қалып отыр.
Бұл мәселенің жалғасы ретінде жақында Үкімет тарапынан «Көмір генерациясын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған ұлттық жобасы» бекітілді. Бұл құжаттың дәл қазір қабылдануы кездейсоқ емес екені анық. Жоба аясында баяғы үш ЖЭО-ның құрылысы қарастырылған, бірақ бұл жолы олардың техникалық сипаттамалары мен ауқымы айтарлықтай кеңейтілген.
Бұл жоба аясында қуаттылығы 7,8 ГВт болатын нысандарды іске қосу және жаңғырту көзделген. Оның ішінде Екібастұз (2640 МВт), Курчатов (700 МВт) және Жезқазған (500 МВт) қалаларындағы нысандар, сондай-ақ Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларындағы ЖЭО-лар бар. Сонымен қатар Ақсу МАЭС-ін, Екібастұз МАЭС-2-ні және Қарағанды энергия торабын қоса алғанда, жұмыс істеп тұрған 11 станцияны жаңғырту жоспарланған.
Ұлттық жобаны қаржыландыру үшін жалпы көлемі кемінде 7,5 трлн теңге инвестиция тарту қарастырылған. Бұл ретте қаржыландыру Қытай, Ресей, Еуропа немесе Әмірліктер сияқты нақты бір елге байланбаған. Алайда, бір ғана Көкшетау ЖЭО-сының құрылысына қаражат табылмай жатқанда, одан бірнеше есе көп инвестицияның қайдан келетіні белгісіз.
Қаржы мәселесіне келсек, қаражат табу мүмкіндігі әрқашан бар. Шын мәнінде, қажетті ресурстар табылды: Қазақстанда тариф арқылы қайтарылатын қарыз қаражаты есебінен бірқатар стратегиялық энергия қуаттары салынып жатыр. Алайда, бұл жобалардың тариф құнына қалай әсер ететіні – бөлек мәселе. Энергетика министрлігі мен Ұлттық экономика министрлігі бұл сұраққа нақты жауап беруден барынша қашқақтап отыр, десе де біз бұл көрсеткіштерді өзіміз де есептеп көре аламыз.
Мәселен, Алматы ЖЭО-2 нысанын алайық: іске қосылатын қуаттылығы – 557 МВт, жобалық құны – 388 млрд теңге, құрылысты Қытай тарапы жүргізуде. Нысан биыл пайдалануға беріледі.
Егер қуатты пайдалану коэффициентін 0,5 деп алсақ, жылдық өнім көлемі 557 МВт×8760 сағ/жыл×0,5=2,4 млрд кВт-сағ құрайды.
Мәселен, несие мерзімі 10 жыл, сыйақы мөлшерлемесі 5% деп алайық. Теңге бағамының жылдық құнсыздануын да 5% деңгейінде есептесек, валюта айырбастау шығындарын ескергенде несиенің жылдық құны 10%-ды құрайды. Несие калькуляторы бойынша бұл 1,6 коэффициентіне тең.
Осылайша, тариф арқылы қайтарылуы тиіс сома: 388 млрд×1,6=620 млрд теңге.
Ал 10 жыл ішіндегі жалпы өнім көлемі 24 млрд кВт-сағатты құрайды.
Демек, тарифке қосылатын үстеме: 620 млрд теңге/24 млрд кВт-сағ=26 теңге/кВт-сағ.
Атап өтетін жайт: бұл көрсеткіш – тарифтің толық құны емес, тек оның электр энергетикасынан және жалпы Қазақстан экономикасынан қытайлық инвесторлардың пайдасына алынатын бөлігі ғана.
Пайдалану шығындарын есепке алғандағы тарифтің жалпы көлеміне келетін болсақ, бұл мәселе бойынша да құзыретті органдар тарапынан ешқандай ресми ақпарат берілген жоқ. Дегенмен, қазіргі жұмыс істеп тұрған газ электр станцияларының деректеріне сүйене отырып, пайдалану бөлігін де шамалап есептеуге болады. Бу-газ циклінің жоғары тиімділігін ескерсек, бұл көрсеткіш шамамен 15–20 теңге/кВт-сағ деңгейінде болмақ. Осылайша, жаңғыртылған Алматы ЖЭО-2 шығаратын электр энергиясының құны шамамен 40–50 теңге/кВт-сағ құрайды. Бұл айтарлықтай жоғары көрсеткіш болғанымен, аса қауіпті емес сияқты. Өйткені Алматы тұрғындары қазірдің өзінде 30–40 теңге аралығында төлеп отырса, заңды тұлғалар мен бюджеттік ұйымдар үшін бұл тариф 40 теңгеден де жоғары.
Алайда асығыс қорытынды жасауға болмайды: әңгіме тек электр энергиясын өндіру тарифінің өсуі туралы. Ал тұтынушы төлейтін түпкілікті тариф құрамына жоғары кернеулі және тарату желілері арқылы жеткізу шығындары да кіреді, бұл бөлік шамамен жалпы тарифтің жартысын құрайды және, әрине, тариф арқылы қайтарылатын инвестицияларды талап етеді. Қорытындылай келе, Алматы ЖЭО-2 мысалында көргеніміздей, «инвестиция орнына тариф» қағидаты бойынша жаңғырту қазіргі таңда халық пен бизнес үшін онсыз да ауырлық түсіріп отырған тарифтердің кемінде екі есеге өсуін талап етеді.
Шын мәнінде, «инвестиция орнына тариф» саясатын бастамашылар оның нәтижелерін барынша жасырын ұстағанымен, өздерін де, бізді де әзірге былай деп жұбата алады: жаңа екі еселенген тарифтерді ортақ электр энергиясы нарығында «араластырып» жіберуге болады, соның есебінен бағаның қымбаттауы аса байқалмайды.
Иә, бұл бір-екі нысан салынған кезде ғана солай болуы мүмкін. Ал егер шетелдік инвестиция есебінен мұндай құрылыстар жаппай жүргізілсе не болмақ?
Мәселен, Павлодар облысында қарқын алып жатқан ауқымды құрылысты алайық: қуаттылығы 1 ГВт ЖЭС (жел электр станциясы), 300 МВт қуат жинақтау жүйесі, құны – 1,2 млрд доллар, жобаны Қытай тарапы жүргізуде.
Қуатты пайдаланудың белгіленген коэффициенті (ҚПБК) 0,35 болғанда, жылдық өнім көлемі 1 ГВт×8760 сағат×0,35=3 млрд кВт-сағ құрайды.
Несиені 10 жылға 5%-бен алғанда, теңге девальвациясын ескергендегі жылдық құны 10% болады.
Тариф арқылы қайтарылуы тиіс сома: 1,2×1,6=1,9 млрд доллар. Тарифтік үстеме: 1,9 млрд доллар/30 млрд кВт-сағ=6,3 цент. Бұл доллардың орташа бағамын 550 теңге деп алсақ, 35 теңге/кВт-сағатқа тең.
Сондай-ақ биыл пайдалануға берілетін Түркістан бу-газ қондырғысын (БГҚ) алайық: қуаттылығы 1000 МВт, құны – 800 млрд теңге.
Жылдық өнім – 6 млрд кВт-сағ, 10 жылда – 60 млрд кВт-сағ.
Тарифтік үстеме: 800 млрд теңге×1,6/60 млрд кВт-сағ=22 теңге/кВт-сағ.
Демек, тарифті кем дегенде екі есеге жуық өсіру қажет болады.
Немесе жақында ғана бекітілген Көмір генерациясын дамытудың ұлттық жобасын қарастырайық: қуаттылығы 7,8 ГВт, құны – 7,5 трлн теңге.
Жылдық өнім: 7,8×8760×0,7=48 млрд кВт-сағ.
Тариф арқылы қайтарылуы тиіс сома: 7500 млрд теңге×1,6/480 млрд кВт-сағ=25 теңге/кВт-сағ.
Нәтижесінде жаңартылған көмір генерациясының құны шамамен 50 теңге/кВт-сағатқа жуықтайды, оған қоса желілік инфрақұрылымды дамыту үшін де осындай көлемде тарифтік үстеме қосылады.
Мұнда тағы бір күрделі мәселе бар: аса қажет жаңа қуат көздерін іске қосумен қатар, қолданыстағы нысандарды жаңарту қажеттілігі бұдан да өзекті болып отыр. Ал бұл «инвестиция орнына тариф» қағидаты аясында тарифтің тағы бірнеше құрамдас бөлігінің қосылуын білдіреді.
Қысқасы, «инвестиция орнына тариф» саясаты оны іске асырудың алғашқы жылдарында-ақ өздігінен тығырыққа тірелуі мүмкін.
Шын мәнінде, мұндай саясатты бастамашылар өздерін де, бізді де былай деп жұбата алады: нысандар іске қосылған бойда тарифтерді бірден енгізу міндетті емес, өйткені шетелдік қарыздар бойынша есеп айырысу басталғанға дейінгі жеңілдік кезеңі бар. Әрине, бұл өз лауазымдарында 2029 жылдан артық отыруды жоспарламайтындар үшін жақсы жұбаныш болар. Алайда, біз одан кейін де осы елде өмір сүретіндіктен, ұлттық инвестициялау көздерін шұғыл түрде іздеуіміз қажет.
Айтпақшы, бұл бағытта Ресеймен бірлесіп әрекет еткен жөн, себебі бұл елде де энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласындағы мәселелер бірдей.
Сондай-ақ қазандық-турбиналық жабдықтарды «сыртқы жеткізушілерден», яғни Еуразиялық экономикалық кеңістікке кірмейтін Қытай, Корея немесе Германиядан сатып алу да «инвестиция орнына тариф» саясаты сияқты ұлттық мүддеге қайшы келетін қадам болып табылады.
