Еуразия24 редакциясы бұқаралық ақпарат құралдарында қызу талқыланған Әлеуметтік кодекске енгізілген өзгерістерге жедел үн қатқан болатын. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Ұлттық банк және Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) бірлесіп әзірлеген бұл түзетулердің салдары аталған ведомстволардың құзыретімен ғана шектелмейді. Мәселе бұдан әлдеқайда ауқымды. Бұл – Үкімет пен Ұлттық банктің қазақстандықтарды зейнетақымен қамсыздандыру жүйесінде қордаланған мәселелерге қаншалықты тиімді жауап бере алатынына қатысты сауал. Оның үстіне бұл түйткіл жаһандық қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық күшейіп тұрған кезеңде одан сайын өзекті бола түседі.
Бұған дейін біз БЖЗҚ-дағы қордаланған мәселелер туралы да жазған едік. Алайда бұл тақырып әлі де жан-жақты талқылауды қажет етеді. Соңғы ұсынылған өзгерістердің өзі зейнетақы жинақтау жүйесін ұйымдастыруға жауапты құрылымдардың да алаңдаушылығы күшейгенін аңғартатындай.
Еңбек министрлігінің түсіндіруіне сенсек, зейнетақы жүйесі «азаматтардың зейнетақы жинақтарын қорғаудың тиімді әрі ашық үлгісіне көшу» кезеңіне аяқ басқан. Яғни ведомствоның пайымынша, қолға алынған өзгерістер жүйені жақсартуға бағытталған. Алайда қоғамда ең көп талқыланған мәселе – инфляция деңгейіне байланысты бюджеттен төленетін өтемақының алып тасталуы. Бұл жаңалық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде үлкен резонанс тудырды. Дегенмен министрлік мұндай алаңдаушылықтың негізсіз екенін айтып, зейнетақы жарналарының сақталуына берілетін мемлекеттік кепілдік күшінде қалатынын мәлімдеді. Ведомствоның түсіндіруінше, ол «нақты енгізілген жарналар көлемінде» сақталады. Ал жұмысшының жалақысынан жиырма, он бес, он немесе бес жыл бұрын ұсталған жарналардың бүгінгі нақты құнын кім және қандай әдістемемен есептейді? Бұл мәселенің нақты жауабы әзірге жоқ. Сондықтан мұндай бағалаудың қалай жүргізілетіні статистика органдары мен уәкілетті ведомстволардың шешіміне тәуелді болмақ.
Қалай болғанда да, қазіргі жинақтаушы зейнетақы жүйесі салымшылар үшін тиімді деп айту қиын. Әңгіме жүйені басқаратын құрылымдар туралы емес, ай сайын жалақысының 10 пайызы міндетті түрде ұсталып отыратын азаматтар жөнінде болып отыр. Өйткені ресми жұмысқа орналасқан әрбір қызметкер мұндай жарнаны төлеуге міндетті, ал зейнетке шыққанда жинаған қаражатының белгілі бір бөлігін жоғалтады. Мемлекет оның бір бөлігін ғана өтейді. Мәселен, 2025 жылы республикалық бюджеттен мұндай өтемақыға 16,1 млрд теңге бөлінсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 27 млрд теңгені құраған. Алайда мәселе бөлінген қаражат көлемінде емес. Өйткені өтемақы ресми инфляция деңгейіне ғана сүйеніп есептеледі. Оның үстіне бұл көрсеткіштің нақты бағаның өсу қарқынынан жоғары болмайтыны белгілі. Сондықтан мына жайтты ерекше атап өткен жөн: Қазақстандағы жинақтаушы зейнетақы жүйесінің қазіргі моделі азаматтардың жинағын көбейтуден гөрі, оның құнсыздануына әкеледі. Бұл жекелеген жағдай емес, жылдар бойы қалыптасқан жүйелі мәселе.
Сондықтан мұндай олқылықты түрлі амал-айламен бүркемелеудің орнына, алдымен мәселенің бар екенін ашық мойындап, оны шешудің нақты тетіктерін ұсыну қажет.
Тағы бір маңызды мәселеге ашық қарау қажет. Ол – Қазақстандағы жалақы деңгейінің төмендігі және экономиканың көлеңкелі секторының ауқымы. Мәселен, Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, биылғы бірінші тоқсанда еңбекақының жалпы ішкі өнімдегі үлесі небәрі 27,6 пайызды құрады. Бұл қалыпты деңгейден шамамен бір жарым-екі есе төмен көрсеткіш. Ал Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының биылғы алғашқы жартыжылдыққа арналған статистикасына сүйенсек, ресми еңбекақыдан аударылған міндетті зейнетақы жарналарының жалпы көлемі 1 трлн 467 млрд теңгені құраған. Бұл көрсеткішті күтілетін ЖІӨ көлемімен салыстырғанда, оның үлесі бар болғаны 17,7 пайызға тең. Демек, статистикада есепке алынатын еңбек табысының едәуір бөлігі БЖЗҚ жүйесінен тыс қалып отыр. Бұл да бір маңызды үрдісті көрсетеді: қызметкерлер де, жұмыс берушілер де қазіргі жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысудан түрлі жолмен жалтаруға тырысады.
Сонымен қатар биылғы алғашқы алты айда қазақстандықтардың жалақысынан ұсталған міндетті зейнетақы жарналарының көлемі 1 трлн 467 млрд теңгеге жетсе, инвестициялық табыс тағы 1 трлн 110 млрд теңгені құраған. Яғни небәрі жарты жылдың ішінде қор активтері шамамен 2,6 трлн теңгеге ұлғайған. Мұндай өсімнің себебі де түсінікті. Өйткені екінші жартыжылдықтың басындағы жағдай бойынша БЖЗҚ активтерінің жалпы көлемі 26,9 трлн теңгеге жеткен. Осындай ауқымды қаражат инвестициядан қомақты табыс әкеліп отыр.
Нақты экономика мұндай табыстылықты көрсете алмай жатқанда, БЖЗҚ-ның инвестициялық кірісі қайдан қалыптасады? Ел экономикасының қай саласы осындай ауқымды инвестицияны игеріп, оған соншалықты жоғары табыс төлей алады?
Бұл жерде негізгі табыс көзі нақты өндіріс емес, қаржы нарығы екені байқалады. Ал зейнетақы жинақтарының ең ірі алушысы – республикалық бюджет. Қор қаражаты негізінен Қаржы министрлігі шығаратын мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестицияланады. Соның нәтижесінде инвестициялық кіріс те мемлекеттік бюджет есебінен қалыптасады.
Қаржыгерлер үшін бұл жүйе тиімді көрінуі мүмкін. Жыл сайын тапшылықпен бекітілетін республикалық бюджет БЖЗҚ-дан қарыз алып, сол арқылы тапшылықты жабады. Кейін бұл қаражатты пайызымен қайтарады. Оның үстіне Ұлттық банктің ақша-кредит саясатының әсерінен мемлекеттік бағалы қағаздардың кірістілігі де жоғары деңгейде қалып отыр. Соның салдарынан бюджет тапшылығы ұлғайып, БЖЗҚ-дан алынатын қарыз көлемі де жыл сайын арта түседі.
Осының нәтижесінде БЖЗҚ еңбеккерлердің нақты табысын қаржы жүйесіне бағыттайтын тетікке айналғандай әсер қалдырады. Яғни қазақстандықтардың отбасылық бюджетінен алынған қаражат ұзақ мерзімге қаржы нарығына шоғырланып, нақты экономикаға емес, қаржы айналымына қызмет етіп отыр.
БЖЗҚ дәл осылай республикалық бюджет қаражатының да едәуір бөлігін өзіне тартатын тетікке айналған. Ал бұл қаржының өзі өндіріс пен әлеуметтік салаға ауадай қажет.
Енді осы қаражаттың айналымнан шығуына тоқталайық. Нақты экономикадан алынған зейнетақы жинақтары түрлі қаржы құралдарына инвестицияланады. Осы сәттен бастап олар қаржы жүйесінің ішінде қалып, нақты экономикаға қайта оралмайды.
Бұл қаражат жүйеден тек шектеулі көлемде ғана шығарылады. Мұны биылғы алғашқы жартыжылдықтың статистикасы да көрсетеді. Осы кезеңде қорға түскен қаражат шамамен 2,6 трлн теңгені құраса, төлем ретінде небәрі 0,9 трлн теңге ғана қайтарылған.
Нақтырақ айтқанда, алғашқы алты айда азаматтарға 932 млрд теңге төленген. Оның 408 млрд теңгесі тұрғын үй жағдайын жақсартуға және емделуге жұмсалса, зейнетақы төлемдері мен сақтандыру ұйымдарына аударылған қаражаттың жалпы көлемі 524 млрд теңгені құраған. Яғни қазіргі зейнеткерлерге төленген қаржы көлемі жұмыс істеп жүрген азаматтардан қорға түсетін міндетті жарналардан бірнеше есе аз.
Айта кетерлігі, биылғы алғашқы жартыжылдық тұрғын үй мен емделуге арналған жинақтарды белсенді пайдалану мүмкіндігі сақталған соңғы кезең болды. Енді мұндай мүмкіндік айтарлықтай шектелді. Соның салдарынан алдағы уақытта қорға жыл сайын түсетін 2,6 трлн теңгеден асатын қаражатпен салыстырғанда, жүйеден шығарылатын қаржы көлемі төрт-бес есе төмен болуы ықтимал.
Енді БЖЗҚ жүйесіндегі өзге де мәселелерге назар аударайық.
Зейнеткерлік жасқа жеткен азаматтарға БЖЗҚ-дан кесте бойынша төленетін орташа ай сайынғы төлем мөлшері – 38 952 теңге. Бұл қаражат ең үнемді есептегеннің өзінде бір апталық азық-түлікке ғана жетуі мүмкін. Көп жылдар бойы жалақыдан міндетті түрде ұсталған 10 пайыздық жарнаның қайтарымы осы болса, оның тиімділігіне қатысты сұрақтардың туындауы заңды.
Ал республикалық бюджеттен төленетін зейнетақының орташа мөлшері биыл 158 мың теңгені құрайды. Бұл БЖЗҚ-дан төленетін сомадан шамамен төрт есе жоғары. Оның үстіне мұндай төлемді БЖЗҚ-дан алатындардың саны 530–550 мың адамнан аспайды. Яғни Қазақстандағы барлық зейнеткердің шамамен бестен бірі ғана жинақтаушы жүйеден төлем алып отыр.
Салыстыру үшін айтсақ, 2026 жылғы республикалық бюджетте зейнетақымен қамсыздандыруға 4 трлн 890 млрд теңге қарастырылған. Бұл қаржы 2,6 млн адамды қамтиды. Осы көрсеткіштерге сүйенсек, зейнетақымен қамсыздандыру жүйесіндегі БЖЗҚ-ның үлесі 11 пайызға да жетпейді.
Осындай жағдайда Еңбек министрлігі жинақтаушы жүйеге әлеуметтік міндеттерді де жүктеп, оны бюджет есебінен төленетін зейнетақының баламасына айналдыру жолдарын қарастырып отыр. Тіпті осы тұрғыда Сингапурдың зейнетақы моделіне де назар аударылып жүр. Автордың пайымынша, бұл нақты жағдайды жан-жақты саралаудан гөрі, өзге елдің тәжірибесін сол күйінде көшіруге ұмтылған әрекетке көбірек ұқсайды.
Қазақстанның қаржы нарығы ұзақ жылдар бойы жиналған зейнетақы активтерін сақтап, еселеуге қолайлы орта емес. Оның үстіне бүгінгі жаһандық қаржы нарығындағы ахуалдың өзі қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарын сыртқы қаржы құралдарына бағыттауға болмайтынын аңғартып тұрғандай.
Ендеше, балама бар ма? Қазақстанда азаматтардың еңбек жолында жинаған қаражаты сақталып қана қоймай, нақты табыс әкелетін бағыт бар ма?
Мұндай мүмкіндік ұлттық инфрақұрылым саласында бар. Атап айтқанда, электр энергетикасы мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы ұзақ мерзімді инвестиция үшін әлдеқайда тиімді бағыт бола алады. Сондықтан Үкімет пен сайлауға қатысатын саяси партиялар осы мәселеге баса назар аударуы тиіс.
