Бұрын «Қашан үйленесің?» деген сұраққа жастардың бірі қызарып, бірі күлімсіреп жауап беретін. Қазір бұл сұрақ кейбіреулер үшін жай әңгіме емес, өмірлік жоспарына араласу сияқты қабылданады. Бірі мансап қуып жүр, екіншісі баспана жинауда, үшіншісі өзіне лайықты адамды кездестіре алмай жүр. Ал ата-аналар болса: «Жасың келді, енді шаңырақ көтеретін уақыт емес пе?» деп алаңдайды.Бір қарағанда, мәселе жастардың отбасын құруға қызығушылығы азайғанында сияқты. Бірақ қазіргі қоғамға тереңірек үңілсек, бұл құбылыстың артында экономика, құндылықтардың өзгеруі, тұрғын үй мәселесі және жеке таңдау еркіндігі тұрғанын байқаймыз. Жастардың үйленуге асықпауы – бір ғана себеппен түсіндірілетін қарапайым мәселе емес.
Қазақстандағы ресми статистика жастардың отбасын құру жасы ұлғайып келе жатқанын көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы елімізде 115,9 мың неке тіркелген. Бұл 2024 жылғы 123,6 мың некеден аз. Алғаш рет шаңырақ көтерген ерлердің орташа жасы – 27,9, әйелдердікі – 25,3 жас. Демек, отбасын құру туралы шешім көпшілік үшін жиырмадан енді асқан кезеңнен гөрі, жиырманың екінші жартысына қарай ығысқан.Бұл жерде бір маңызды айырмашылық бар: неке санының азаюы жастардың барлығы үйленуден бас тартты деген сөз емес. Оған халықтың жас құрамы, көші-қон, жыл сайынғы демографиялық өзгерістер және некені ресми тіркеу ерекшеліктері де әсер етеді. Сондықтан мәселені тек «қазіргі жастар отбасын қаламайды» деген пікірмен түсіндіру дұрыс емес.
Бүгінгі жас үшін үйлену – тек екі адамның бір-бірін ұнатуы емес, ортақ өмірді ұйымдастыру. Пәтер жалдау, азық-түлік, көлік, күнделікті шығын, болашақ баланың тәрбиесі – мұның бәрі жас отбасының алдында тұратын нақты сұрақтар.Мәселен, Алматыда жұмыс істейтін 26 жастағы жігітті елестетейік. Оның тұрақты жұмысы бар, сүйген қызы да бар. Бірақ екеуі үйлену туралы сөз қозғағанда, алдымен «Қайда тұрамыз?», «Жалақымыз жетеді ме?», «Ата-анадан бөлек шығуға мүмкіндік бар ма?» деген мәселелерге тоқталады. Бұл – жалғыз адамның оқиғасы емес, көптеген жастар үшін таныс жағдай. Мұндайда үйленуді кейінге қалдыру сезімнің жоқтығынан емес, жауапкершіліктің салмағынан туындайды.
Үйлену жасының ұлғаюы Қазақстанға ғана тән құбылыс емес. Еуропаның көптеген елдерінде жастар алдымен жоғары білім алуға, кәсіби тәжірибе жинауға және қаржылық дербестікке ұмтылады. Мысалы, Италия мен Испанияда алғашқы некеге тұру жасы отызға жақындап, кейбір жағдайларда одан да асып түседі. Жапонияда да жастардың еңбек нарығындағы тұрақтылығы мен тұрғын үйге қатысты шығындары отбасы құру уақытына әсер ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады.Қазақстанда да осыған ұқсас өзгерістер байқалады. Алайда біздің қоғамда дәстүрлі отбасы құндылықтары, ата-ананың пікірі және туыстық байланыстардың маңызы әлі де жоғары. Әр елдің экономикалық жағдайы, мәдениеті және демографиялық ерекшелігі әртүрлі.
Қазіргі жастардың бір бөлігі отбасын құрудан бұрын өзін дамытуға мән береді. Университет бітіру, шетелде білім алу, кәсіп бастау, тіл үйрену, жеке баспанасына ақша жинау – олардың өмірлік жоспарына айналған. Бұрын жиырма жаста үйлену қалыпты саналса, бүгін жиырма беске дейін өз болашағын анықтап алу маңызды болып отыр.Әлеуметтік желілер де бұл мәселеге әсер етуде. Жастар басқа адамдардың саяхатын, кәсіби жетістігін, әдемі өмірін көріп, өз өмірін сонымен салыстырады. Бірі «алдымен мансап, кейін отбасы» десе, енді бірі «дұрыс адамды таппайынша асықпаймын» деген ойда. Бірақ әлеуметтік желідегі жарқын көрініс нақты өмірдің толық бейнесі емес екенін ескеру қажет.
Отбасын құру мәселесінде ерлер мен әйелдерге қойылатын талаптардың да өзгергенін байқауға болады. Бұрын ер адамнан ең алдымен табыс табу, ал әйелден үй шаруасына бейім болу күтілсе, қазіргі жастар серіктестікке, өзара түсіністікке және міндеттерді бірге атқаруға көбірек мән береді. Бұл өзгеріс отбасылық қарым-қатынастың мазмұнына әсер етеді.Қазақстандағы демографиялық ахуалға қарасақ, 2024 жылы 365,9 мың бала дүниеге келген. Оның ішінде 25–29 жастағы әйелдердің үлесіне барлық туудың 27,5 пайызы, ал 30–34 жастағыларға 26,2 пайызы тиесілі болды. Ана болудың орташа жасы 29,8 жылды құрады. Бұл көрсеткіштер бала туу кезеңінің де біртіндеп кейінірек шоғырланып келе жатқанын көрсетеді.
Тағы бір мәселе: қоғамда «Жастар тым талғампаз болып кетті», «Бұрынғылар қиындыққа қарамай үйленген» деген пікірлер жиі айтылады. Алайда әр кезеңнің жағдайы әртүрлі. Бұрын бір отбасының бірнеше буыны бір үйде тұруы қалыпты болса, бүгінде жастардың жеке кеңістікке, дербестікке және өзара келісімге деген талабы күшейді.Сондықтан ең маңыздысы – белгілі бір жасқа дейін міндетті түрде үйлену емес, өз таңдауын саналы түрде жасау.
Жастардың отбасын құруға деген көзқарасын түсіну үшін оларды сынаудан бұрын тыңдау қажет. Ата-ана баласының жоспарын сұрап, қысым көрсетпей сөйлесуі қажет. Ал қоғам жас отбасының алдында тұрған нақты мәселелерге назар аударуы керек.
Жастардың үйленуге асықпауы – отбасы құндылығы жоғалды дегенді білдірмейді. Бұл – қоғамдағы экономикалық, мәдени және жеке өмірге қатысты өзгерістердің көрінісі. Біреу ерте шаңырақ көтерсе, енді бірі отыздан кейін отбасын құруы мүмкін.Бүгінгі басты сұрақ «Неге үйленбейсің?» емес, «Болашақ отбасыңды құруға қандай жағдай қажет?» болуы мүмкін. Себебі берік шаңырақ тек уақытында жасалған таңдаудан емес, өзара құрметтен, жауапкершіліктен және қолдаудан құралады.
Айнұр Есімбекова
