Қазақстанның медиа саласында осындай оқиға болған. Еліміздегі төлем қызметтері нарығында табысты жұмыс істеп, пайдалы қызмет ұсынып келген бір «банк» пен «банкир» медиа бизнеске белсенді түрде инвестиция сала бастады. Бұл іске журналистік ортада танымал, Батысқа бағдарланған ортада мол тәжірибе жинаған «құрбыларын» да тартты. Естеріңізде болса, «Еуразия24» осы ақпараттық-коммерциялық жобаның барысын қадағалап отырды. Кейін банк қаржыландырған ақпараттық-насихат жобалары қиындықтарға тап болып, ақырында жұмысын тоқтатты. Қазір «Айранның» жаңа шығарылымдары кездеспейді, ал «Орда» өз қызметін тоқтату туралы шешім қабылдады. Дегенмен бұл оқиғаның жалғасы болуы мүмкін екенін бұған дейінгі аралық қорытындымызда айтқан едік.
Мәселен, мынадай материал жарияланды: «Кремльдің ұстанымдары Қазақстанда неліктен қолдау табады? Ресейдің көрші елге әскери басып кіруін ақтайтын насихаты қалай жүргізіледі? Кремль таратқан пайымдарды қазақстандық аудиторияның бір бөлігі неге қабылдайды және олардың ықпалына кімдер көбірек ұшырайды?»
AzattyqAsia платформасында Халықаралық MediaNet журналистика орталығының зерттеу бағдарламаларының жетекшісі әрі Factcheck.kz фактчекинг ресурсының үйлестірушісі Снежана Цоймен сұхбат жарияланды AzattyqAsia.
Алдымен сұхбат өткен ақпараттық алаңға тоқталайық. Мұнда жасырын ештеңе жоқ: «Азаттық Азия» – «Азат Еуропа/Азаттық радиосының» орыс тіліндегі бөлімі. Оның қызметі негізінен АҚШ Конгресі мақұлдайтын америкалық үкімет гранттары есебінен қаржыландырылады. Қаржыландырудың екінші көзі – Еуропалық одақ. Атап айтқанда, өткен жылы Еуроодақ Кавказ бен Орталық Азиядағы хабар тарату қызметін қолдау үшін шұғыл қаржылай көмек бөлген.
Қазір АҚШ-тың өзінде де, Еуропалық одақта да саяси және қаржылық мәселелерге байланысты елеулі келіспеушіліктер бар. Екі тараптың арасында да, әрқайсысының өз ішінде де қайшылықтар аз емес. Соған қарамастан, біздің өңірде «Америка дауысының» жұмысын жалғастыру маңызды міндет саналады. Оған қажетті қаражат та, оны жүзеге асыратын адамдар да табылып жатыр.
Енді MediaNet орталығының «зерттеу» бағытына жетекшілік ететін Снежана Цойға тоқталайық. Халықаралық журналистика орталығының құқықтық мәртебесіне келсек, бұл – 2004 жылы қазақстандық журналистер тобы құрған кәдімгі үкіметтік емес коммерциялық емес ұйым.
Алайда еліміздегі үкіметтік емес ұйымдардың бәрі бірдей осындай ауқымды серіктестер мен демеушілер желісіне ие емес. Олардың қатарында Еуропалық одақ, Конрад Аденауэр атындағы қор, АҚШ-тың Астанадағы елшілігі, Ұлыбритания елшілігі, Нидерланд Корольдігінің елшілігі және басқа да көптеген ұйымдар бар. Осы серіктестердің толық тізіміне қарасақ, Украина аумағында Ресей мен біріккен Батыс елдері арасында текетірес жүріп жатқанына тағы бір дәлел табамыз. Ал «ресейлік нарративтерге» қарсы күрес жүргізіп отырған «Халықаралық журналистика орталығы» осы текетірестегі Батыс тарапының медиа кеңістіктегі өкілі іспетті.
Дегенмен соғыс өз алдына, бизнес өз алдына. Сондықтан MediaNet орталығының серіктестері мен демеушілерінің арасында Chevron компаниясының да болуы таңғаларлық емес.
Америкалық компанияны сөз етуіміздің себебі – «ресейлік насихатта белсенді қолданылатын эмоциялық реңкі басым таптаурын тұжырымдарға» қатысты бір мысалды келтіру. Бұл жолы Снежана Цой мынадай пікірді «әшкерелеуге» тырысады: «АҚШ пен Еуропа Қазақстанның өндіруші өнеркәсібін бақылауына алды. Елде Chevron және BP мұнай өндіруші компанияларының ықпалы берік орнықты». Бұған сұхбат кейіпкері еш күмәнданбастан былай жауап береді: «Ірі инвестициялық жобалар мемлекеттік деңгейде екі тарапқа да тиімді. Негізінде, кез келген ел, кез келген мемлекет осыған ұмтылады. Мұндай пікірлер де эмоциялық реңкі басым таптаурын тұжырымдарға жатады. Олар америкалық бастамалар мен басқа да жобалардың беделін түсіру мақсатында қолданылатын насихаттық нарративтер болып саналады. Ал шын мәнінде, бұл келісімдердің шарттарын ресми сайттардағы ашық ақпарат көздерінен тауып, танысуға, мән-жайын зерделеп, қарапайым фактчекинг жүргізуге болады…».
Eurasia24 редакциясы бұған қатысты мынадай көпшілікке белгілі деректі алға тартады: Chevron компаниясымен жасалған келісімшарт, сондай-ақ Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ кен орындарындағы өнімді бөлу туралы келісімдердің (ӨБК) барлығы ұлттық салық заңнамасының қолданылу аясынан шығарылған әрі құпия сипатқа ие. Басқаша айтқанда, бұл келісімдердің мазмұны құпия сақталады және олар ашық дереккөздерде жарияланбайды.
Біз Снежана Цой көпшілікке әдейі жалған ақпарат таратып отыр деп отырған жоқпыз. Бәлкім, оның өзі де бұл жайттан хабарсыз шығар. Қалай болғанда да, сұхбатты толық қарап шыққан адам оның зерттеуден гөрі насихатқа көбірек бағытталғанын аңғарады. Нақтырақ айтқанда, бұл – қарсы насихат: әрбір ресейлік нарративке өз қарсы нарративін, әрбір таптаурын тұжырымға оған қарсы өзге бір тұжырымды ұсыну.
Ал насихат жұмысын жасырын жүргізетін адамға мәселенің мән-жайын терең білу әрдайым тиімді бола бермейді. Өйткені Қазақстандағы шетелдік концессиялардың жай-жапсарын мұқият зерделесе, өзі насихаттап жүрген ұстанымдарына күмәндануы да мүмкін…
Eurasia24 насихатпен де, қарсы насихатпен де айналыспайды. Біздің мақсатымыз – ақпарат тарату, оқиғалар мен үдерістерді талдау, өзекті мәселелерді ашық көтеріп, олардың жауабын іздеу.
Біз MediaNet халықаралық журналистика орталығының жанындағы DEMOSCOPE жедел мониторинг бюросы неліктен тұрақты түрде әлеуметтік сауалнамалар жүргізіп, қоғамдық пікірді зерттейді деген сұрақ қоймаймыз. Заңмен тыйым салынбаған іске рұқсат етіледі. Егер АҚШ Мемлекеттік департаменті немесе, мәселен, атауы үш әріптен тұратын басқа бір ұйым мұндай зерттеулерді өз қаражатына қаржыландыруға мүдделі болса, оған еш қарсылығымыз жоқ. Мұндай материалдардың Қазақстанның ақпарат кеңістігінде жариялануына да қарсы емеспіз. Қоғам мұндай мәліметтерден де хабардар болуы тиіс. Алайда бұл қызмет шетелдік насихаттың немесе қарсы насихаттың құралына айналмауы үшін зерттеулердің кімнің тапсырысымен және қандай қаражат есебінен жүргізілетінін міндетті түрде ашық көрсету қажет. Мұның өзі де белгілі бір тұрғыдан ықпалды насихат құралына айналуы мүмкін.
Ал еліміздің Мәдениет және ақпарат министрлігіне қояр сауалымыз бар: қоғамды толғандыратын өзекті мәселелер бойынша тұрақты түрде сауалнамалар жүргізіп, олардың нәтижелерін жариялауды жолға қоюға болмай ма? Мәселен, Қазақстан азаматтарының Украинадағы соғысқа көзқарасы қандай? Халықтың әл-ауқаты артып, тұрмыс жағдайы жақсарып жатыр ма? Немесе географиялық тұрғыдан үш сағаттық белдеуді қамтитын Қазақстанда бірыңғай уақыт белдеуін енгізуге қатысты жұртшылық не ойлайды? Үкімет пен қоғам неге өз қаражаты есебінен осындай зерттеулер жүргізіп, елдегі ахуалды және халықтың көңіл күйін тереңірек танып-білмеске?
Еліміздің Оқу-ағарту министрлігіне де сауалымыз бар. Снежана Цойдың айтқаны рас па? Атап айтқанда, оның «…біз (MediaNet) 2022 жылы 9–11-сынып оқушыларына арналған медиасауаттылық бойынша оқулық әзірледік. Бұл оқу құралын Оқу-ағарту министрлігі мақұлдады және қазір ол ресми түрде элективті курс ретінде ұсынылады» деген мәлімдемесі шындыққа сәйкес келе ме?
Егер балаларымызға арналған оқулықтардың шетелдік қаржы есебінен жазылып жатқаны рас болса, онда тағы бір сұрақ туындайды: өз оқулықтарымызды өз қаражатымызға қашан әзірлейміз?
