Бұл күндері Мәскеуде Қазақстан, Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Армения, Өзбекстан және басқа да елдердің кино саласы өкілдерінің басын қосқан халықаралық кинофорум өтіп жатыр. Жиында кинематографистер әлемдік және өңірлік кино өнерінің болашағына қатысты көзқарастарын ортаға салып, саланы дамыту жолдарын ұсынып, қордаланған мәселелерді талқылауда. Қазақстан атынан форумға биыл да Кинематографистер лигасының басшысы Айдар Баталов қатысып отыр. Ол көршілес елдердегі әріптестеріне нақты міндеттерді атқаратын әрі іс жүзінде тиімді жұмыс істейтін Еуразиялық кинематографияны дамыту қорын құруды ұсынды. Бастама фильмдерді бірлесіп қаржыландырумен ғана шектелмейді. Сонымен қатар кино өндірісін біріктіріп, ортақ көрермен нарығын қалыптастыруды көздейді. Бұл бастама қандай нәтиже береді? Еуразия елдерінің ұлттық киноиндустриялары бәсекелестік күшейген қазіргі кезеңде өз орнын сақтап қалуға және халықаралық нарыққа шығуға көбірек мүмкіндік алады.
КИНО ТОҒЫСТЫРҒАН ЕЛДЕР
«Ресей халықтары» халықаралық апталығы аясында өткен кинофорум Еуразия кинематографиясы үшін маңызды мәселені бір алаңда талқылауға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, елдер арасындағы тарихи-мәдени байланыстарды қазіргі заман талабына сай, бәсекеге қабілетті бірлескен кино өндірісіне қалай ұластыруға болады деген сауал көтерілді.
Кинофорумның іскерлік бағдарламасы аясында «Ортақ мәдени кеңістікті қалыптастырудағы киноның рөлі» тақырыбында пленарлық отырыс және «Халықаралық кинодиалог: ортақ мәдени кеңістікті қалыптастыру тетіктері» атты дөңгелек үстел өтті.
Пленарлық отырысты Ресей президентінің халықаралық мәдени ынтымақтастық жөніндегі арнайы өкілі Михаил Швыдкой жүргізді. «Аргументы и факты» басылымының хабарлауынша, Швыдкой батыстық компаниялар Ресей нарығынан кеткеннен кейін елдің киноиндустриясы тың серпін алғанын атап өткен.
Ал біз бұл жағдайдың экономикалық жағына тоқталғымыз келеді. Батыстық компаниялардың Ресей кино нарығынан кетуі Еуразия елдеріне бірлесіп фильм түсіруге жаңа мүмкіндік ашты. Әрине, мұндай туындылар батыстық фильмдердің орнын көрермен үшін толық баса ала ма, жоқ па – ол бөлек мәселе. Алайда өз өнімін ұсынып, нарықта табысқа жетудің осындай мүмкіндігін пайдаланбау қателік болар еді.
«Халықаралық кинодиалог: ортақ мәдени кеңістікті қалыптастыру тетіктері» атты дөңгелек үстелде Қазақстан, Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Өзбекстан, Армения, Моңғолия және Сербия кинематографистері бас қосып, кино саласындағы ықпалдастықты нығайту жолдары мен бірлескен бастамаларды жүзеге асырудың нақты тетіктерін талқылады.
Айта кетейік, Ресейдің мәдениет министрі Ольга Любимова халықаралық киножобалардың маңызына ерекше тоқталды. Солардың бірі – түсірілім жұмыстары Ресей мен Қазақстанда жүргізілген «Волшебник Изумрудного города. Великий и ужасный» фильмі.
«Ведомости» басылымының хабарлауынша, Ольга Любимова киноның халықтар арасындағы байланысты нығайтудағы маңызына тоқталған. «Кино – адамдар мен халықтар арасындағы өзара түсіністікті арттырып, байланыстарды нығайтудың маңызды құралы. Ол экран арқылы әр адамға түсінікті әрі жақын құндылықтарды, бейнелер мен идеяларды жеткізеді», – деді министр.
ЕУРАЗИЯЛЫҚ КИНО ҚОРЫН ҚҰРУ БАСТАМАСЫ КӨТЕРІЛДІ
Кинофорумның іскерлік бағдарламасына қатысушылар Қазақстан Кинематографистер лигасының төрағасы Айдар Баталовтың сөзін ерекше ықыласпен қабылдады. Ол кино саласындағы ықпалдастықты жекелеген мәдени іс-шаралармен шектемей, ұзақ мерзімге арналған ауқымды өндірістік жоба ретінде дамыту қажеттігін алға тартты.
«Бүгінде ортақ мәдени кеңістігіміздің, әсіресе Еуразия кинематографиясының алдында тұрған басты мәселе – ауқымның жеткіліксіздігі. Бұл қаржыландыру көлеміне де, кино өндірісінің мүмкіндіктеріне де, ең бастысы, көрермен аудиториясының кеңдігіне де қатысты. Әр елдің жетістігін жеке қарасақ, жағдай жаман емес сияқты. Ресейде импортты алмастыру саясаты табысты жүзеге асып жатыр, Қазақстанда кино прокатындағы отандық фильмдердің үлесі тұрақты түрде артып келеді. Алайда тереңірек үңілсек, біздің идеологиялық, тарихи және мәдени мазмұндағы ортақ идеяларымыз бен оқиғаларымыз әр елде шашыраңқы күйде қалып отыр. Әлемдік кино нарығы қарқынды өзгеріп, бірнеше ықпал орталығы қалыптасқан жаңа кезеңге аяқ басты. Осындай жағдайда Еуразия елдерінің халықаралық кино нарығында берік орын алуға сирек мүмкіндік туып отыр. Бірақ енді жекелеген келісімдермен шектелу жеткіліксіз. Бізге кино өндірісін жүйелі түрде біріктіріп, салалық ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру қажет», – деді Қазақстан Кинематографистер лигасының басшысы дөңгелек үстелге қатысушыларға арнаған сөзінде.
Айдар Баталов ұсынған бастаманың өзегі – Еуразиялық кинематографияны дамыту қорын (EFDF) құру. Қор Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) мүше бес елдің – Қазақстан, Ресей, Беларусь, Армения және Қырғызстанның мемлекеттік қаражатын, сондай-ақ медиахолдингтер, стриминг платформалары мен нарықтың өзге де қатысушыларының жеке инвестицияларын біріктіруді көздейді.
«Біз кезекті бюрократиялық құрылым құруды емес, қаржыландырудың икемді тетігін енгізуді ұсынып отырмыз. Қор фильм өндірісінің барлық кезеңін қамтиды. Тарихи зерттеу жүргізу мен сценарий жазудан бастап, түсірілім жұмыстарына, фильмді таратуға және ортақ прокатқа шығаруға дейінгі шығындарды қаржыландырады. Біздің мақсатымыз – бірлескен фильм түсіруді жекелеген сәтті жобалармен шектемей, киноиндустриядағы тұрақты тәжірибеге айналдыру. Менің тау-кен саласында жұмыс істеген тәжірибем бар. Бұл салада ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру жүйесі қалыптасқан. Ірі корпорациялар табысының белгілі бір шағын бөлігін осындай зерттеулер мен әзірлемелерге бөледі. Біздің ойымызша, осыған ұқсас жүйені Еуразия кинематографиясында да қолдануға болады. Бұл бастаманы жүзеге асырудың егжей-тегжейлі жоспары әзірленген. Оны мүдделі тараптармен бөлісуге дайынбыз», – деді Қазақстан Кинематографистер лигасының төрағасы.
Баталовтың фильмнің экономикалық тиімділігін жобалау кезеңінен бастап бірнеше елдің нарығын ескере отырып есептеу туралы ұсынысы қатысушылар арасында қызу талқыланды. Өйткені фильм әуел бастан оны түсіруге қатысқан елдердің кең көрермен аудиториясына арналып жасалса, өндіріске жұмсалған шығынды ақтап қана қоймай, прокаттан табыс табу мүмкіндігі де артады. Мұны қатысушылардың бәрі жақсы түсінеді.
Оның үстіне қазақстандық кинематографист ортақ қордың қаражатын тек қымбат блокбастерлер түсіруге жұмсауды ұсынып отырған жоқ. Қор сценарий әзірлеуге, деректі және авторлық кино түсіруге, анимация саласын дамытуға, архивтегі материалдарды қалпына келтіруге, сондай-ақ ұлттық фильмдерді өз елінен тыс нарықтарға шығаруға да қолдау көрсете алар еді.
НАЦИЗМДІ АҚТАУҒА ЖОЛ ЖОҚ
Айдар Баталов өз сөзінің бір бөлігін тарихи жадыны сақтау мәселесіне арнады. Қазақстан Кинематографистер лигасының басшысы өңірдегі әріптестерін кино мұрасын сақтауға, архив материалдарын қалпына келтіруге және Еуразия халықтарының ортақ тарихын баяндайтын туындыларды жас ұрпаққа таныстыруға шақырып қана қоймай, өзі де осы бағытта фильмдер түсіріп жүргенін ерекше атап өткіміз келеді.
Қыркүйек айында ол «Еуразия24» басылымына Қазақстан, Ресей және Беларусь кинематографистері бірлесіп түсірген «Жеңіс баласы» халықаралық киножобасының тарихы туралы әңгімелеген болатын.
Тарихи және мәдени мұраның ұмытыла бастағанына мысал ретінде Айдар Баталов режиссер Элем Климовтың «Иди и смотри» фильмінің постері өзгертіліп, киім дизайнында пайдаланылған оқиғаны келтірді.
«2026 жылғы қазанда бәріміз қоғамда үлкен дау туғызған оқиғаға куә болдық. Әнші Егор Крид «Милый ублюдок» клипіне Элем Климовтың соғыс тақырыбындағы әйгілі «Иди и смотри» драмасының постері бұрмаланып бейнеленген дизайнерлік ұзын жеңді жейде киіп түсті. Бұл қоғамның наразылығын туғызған кезде әнші аталған фильм туралы бұрын-соңды естімегенін, дүкеннен жай ғана сәнді киім сатып алғанын ашық мойындады. Бұл – бәрімізге ой салатын алаңдатарлық жағдай. Геноцид қасіреті, өртке оранған ауылдар мен соғыста қаза тапқан миллиондаған адамның тағдыры қарапайым білімсіздіктің салдарынан киімдегі мәнсіз сәндік суретке айналса, демек, мәдени-ағартушылық жұмысымызда елеулі олқылық бар. Егер біз архив мұрасын ұқыптылықпен қалпына келтіріп, жастарға тарихи таным беруге және шынайы тарихи фильмдер түсіруге өзіміз ден қоймасақ, өткенді білмеушілік пен немқұрайлылықтың, арсыздықтың белең алуы сөзсіз», – деп Айдар Баталов қазіргі қоғамдағы үрдістерге қатысты алаңдаушылығын білдірді.
Оның бұл пікірімен келіспеске болмайды. Өйткені ұлы кинотуындылар қоғамның мәдени өмірінен шеттеп, кейінгі ұрпақтың танымынан өшкен сайын бастапқы мәні мен маңызын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан кино мұрасын сақтау ісі де жаңа фильмдер түсіру сияқты жүйелі әрі үздіксіз жұмысты қажет етеді.
КЕҢ АУҚЫМДЫ БАСТАМАЛАР
Алайда Айдар Баталов Еуразия елдерінің кино өндірісін тек тарихи тақырыптармен шектеуді ұсынып отырған жоқ. Керісінше, оның пікірінше, бірлескен киножобаларда өңірден тыс жерлердегі көрермендердің де қызығушылығын оята алатын, адам тағдырын арқау еткен ауқымды туындыларға басымдық берілуі керек.
«Бұған «Айтматов» жобасы тамаша мысал бола алады. Бұл ұлы жазушының өмірбаянын баяндайтын жай ғана фильм емес, Еуразия киносының қандай болуы керектігін көрсететін дайын үлгі. Шыңғыс Айтматов орыс тілінде жазды, шығармашылығы туған халқының ұлттық құндылықтары мен рухани тамырынан нәр алды. Соған қарамастан, оның туындыларын бүкіл әлем оқып, түсінді. Біз дәл осындай халықтарды жақындастыратын тұлғалардың өмірі мен шығармашылығын негізге алып, бірлескен фильмдер түсіруіміз қажет. Сонда ғана бір елдің күші жетпейтін, әлемдік деңгейдегі ауқымды туындылар жасауға мүмкіндік туады», – деп есептейді Қазақстан Кинематографистер лигасының басшысы.
Бұл жолы да оның пікірі орынды.
Алайда Айдар Баталов Еуразия елдерінің кино саласындағы ынтымақтастығын дамыту туралы сөз қозғаған сайын, отандық кино саласының кейбір өкілдері мен осы төңіректегі жұртшылық арасында түрлі әңгіме өрбиді. Олар мұндай бастамаларды Ресейдің мүддесі үшін Қазақстанның ұлттық мүддесіне нұқсан келтіру әрекеті ретінде көрсетуге тырысады.
Осындай жағдай 2026 жылғы сәуірде де болған еді.
«Мен Қазақстан нарығын түгелдей Ресей фильмдерімен толтыруды ұсынып отырған жоқпын. Менің айтпағым – әрқайсымыздың нарығымызда бір-біріміздің өнімдерімізге орын болуы керек. Әрі сол орындарды америкалық өнімдерге емес, ең алдымен Еуразия елдерінің өнімдеріне бергеніміз жөн. Бұл өнеркәсіп тауарларына да, кино туындыларына да бірдей қатысты», – деген еді Айдар Баталов сол кезде «Еуразия24» басылымына берген сұхбатында.
Бұл жолғы дөңгелек үстелде де Кинематографистер лигасының басшысы ұлттық кино өнерін қорғаудың маңызына ерекше тоқталды.
«Еуразиялық ықпалдастық Қазақстанның, Ресейдің, Беларусьтің немесе Қырғызстанның өзіндік ерекшелігі бар ұлттық кино өнерін қандай да бір жалпылама «ортақ өнімнің» тасасында қалдырмауы, оның орнын баспауы тиіс. Керісінше, ортақ нарық ұлттық кино мектептеріміздің дамуына, кеңінен танылуына және табыс табуына жол ашатын сенімді қорған әрі берік тірек болуы керек. Құрметті әріптестер, мәдени байланыстар туралы үйреншікті әңгімелермен шектелетін уақыт өтті. Енді халықтарымыздың бай тарихи мұрасы мен ортақ адамгершілік құндылықтарына сүйенген қуатты Еуразиялық киноиндустрияны қалыптастыруға кірісуіміз қажет. Қазақстан Кинематографистер лигасы әріптестікке ашық. Форумға қатысушылардың барлығын Еуразиялық кино қорын құру жұмысына атсалысуға шақырамыз», – деді Айдар Баталов.
Бұл ұсынылған бастаманың ең маңызды қағидаларының бірі деуге болады. Өйткені мәдени ықпалдастық ұлттық кино өнерінің өзіндік болмысын сақтай отырып, оның дамуына жаңа мүмкіндіктер ашқан жағдайда ғана шынайы мәнге ие болады.
Еуразия елдеріне Голливудтың кино өндіру үлгісін қайталау немесе онымен тек бюджет көлемі жағынан бәсекелесу міндет емес. Олардың басты артықшылығы өзіне тән оқиғалар мен тақырыптарда, мәдени әралуандылықта және ортақ мақсат жолында күш пен қаражатты біріктіре білуінде болуы мүмкін. Ал бұл мақсат – көрерменнің жүрегіне жол табу.
Еуразия24
