Кіріспе
Халықаралық қылмыстық сот 1998 жылы Рим статуты негізінде құрылып, 2002 жылы жұмысын бастады. Оның құзыретіне геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары және агрессия қылмысы жатады. Халықаралық шарт негізінде құрылған бұл тәуелсіз сот ұйымдық тұрғыдан Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамына кірмейді. Оның БҰҰ-мен байланысы негізінен Қауіпсіздік Кеңесінің белгілі бір жағдайларды Соттың қарауына жолдауы және істі қарауды кейінге қалдыру туралы өтініштері арқылы жүзеге асады. Соттың құрылуының маңызын жоққа шығаруға болмайды. Өйткені ол халықаралық қауымдастықтың ар-ожданына ауыр сын болатын қылмыстарды қарау үшін құрылған. Дегенмен Соттың құқықтық құжаттарда бекітілген мақсаты мен іс жүзіндегі қызметі арасындағы алшақтықты сыни тұрғыдан бағалау орынды. Құзыретінің шектеулілігі, Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің өкілеттіктеріндегі теңсіздік, дәлел жинаудың қиындығы, айыпталушыларды тұтқындауда мемлекеттерге тәуелділігі және ірі державалардың тікелей не жанама қысымы оның қызмет ауқымы мен нақты беделіне әсер етеді (Akande, 2009; Kotecha, 2020). Соңғы жиырма жылдағы тәжірибе көрсеткендей, Сот кей жағдайларда халықаралық қылмыс жасағандардың бәрін бірдей жауапқа тартатын әмбебап институт болудың орнына, жекелеген Батыс державаларының құралына айналды.
Сот қызметіндегі құрылымдық шектеулер
Бірінші шектеу Қауіпсіздік Кеңесінің істерді Сот қарауына беру тетігіне байланысты. Статуттың 13(b)-бабына сәйкес, Қауіпсіздік Кеңесі БҰҰ Жарғысының VII тарауын басшылыққа алып, белгілі бір жағдайды Соттың қарауына жолдай алады. Бұл өкілеттік Статутқа қатыспайтын мемлекетке қатысты да қолданылады. Ал 16-бап Кеңеске қарар қабылдау арқылы тергеуді немесе қылмыстық қудалауды он екі айға кейінге қалдыруға мүмкіндік береді. Бұл тетік қылмыстық сот төрелігін халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау міндетімен ұштастыру үшін әзірленген. Алайда Кеңестегі шешім қабылдау тәртібі мен тұрақты мүшелердің вето құқығы саяси теңсіздікке әкелуі мүмкін. Дарфурдағы жағдайдың 1593-қарармен (2005 ж.), ал Ливиядағы жағдайдың 1970-қарармен (2011 ж.) Сот қарауына берілуі – осы өкілеттіктің қолданылу мысалдары. Бұл мысалдар Соттың кейбір жағдайларды қарау мүмкіндігі қылмыстардың ауырлығына ғана емес, күштердің арақатынасы мен Кеңестің тұрақты мүшелерінің мүдделеріне де байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы ащы шындық Батысқа жатпайтын көптеген мемлекеттің Соттың бейтараптығына деген сенімін әлсіретті.
Екінші шектеу Прокурордың өкілеттіктеріне және істерді іріктеп қарау мәселесіне байланысты. Статуттың 53-бабы Прокурорды тергеу немесе қылмыстық қудалауды бастау туралы шешім қабылдағанда Сот құзыретінің құқықтық негіздерін, істің қарауға жарамдылығын және сот төрелігінің мүдделерін ескеруге міндеттейді. Алайда қылмыстың ауырлығы, дәлелдерге қол жеткізу мүмкіндігі мен ресурстардың шектеулілігі қай іске басымдық беру керегін шешуде Прокурорға едәуір еркіндік береді. Ауғанстан ісі – соның айқын мысалы. Апелляциялық палата 2020 жылғы 5 наурызда тергеуді бастауға рұқсат бергенімен, 2021 жылғы 27 қыркүйекте Прокурор негізгі күш «Талибанға» тағылған қылмыстарды тергеуге жұмсалатынын мәлімдеді. Бұл мәселеге қатысты негізді сын Прокурордың кез келген таңдауын саяси шешім деп бағалауды білдірмейді. Мұндағы талап – істерге басымдық беру өлшемдерінің ашық болуы және оларды бағалау мүмкіндігінің қамтамасыз етілуі (Kotecha, 2020). Сот қызметін сыни тұрғыдан талдағанда кейбір жағдайлар бойынша қылмыстық қудалау неге белсенді жүргізіледі, ал Батыс державаларының мүдделеріне қатысты істер неге созбалаңға салынады немесе кейінгі кезекке ысырылады деген сұрақ туындайды.
Үшінші шектеу ірі державалардың қысымына және Сот шешімдерін орындату тетіктерінің әлсіздігіне байланысты. Статутта Соттың сот төрелігін жүзеге асырудағы тәуелсіздігі бекітілген. Дегенмен құқықтық тәуелсіздік ірі державалардың саяси және экономикалық қысымынан өздігінен қорғай алмайды. АҚШ үкіметі 2020 жылғы маусымда Соттың лауазымды тұлғаларына санкциялар мен визалық шектеулер енгізді. Байден әкімшілігі оларды 2021 жылғы сәуірде алып тастағанымен, АҚШ үкіметі 2025 жылғы 6 ақпанда санкция тетігін қайта іске қосты. 2026 жылы Сот АҚШ-тың Сот төрағасы, судья Томоко Аканэге және Прокурор кеңсесіндегі жоғары лауазымды тұлғалардың біріне санкция салғанын да хабарлады. Бұған қоса, Соттың өз полициясы немесе шешімдерді дербес орындайтын аппараты жоқ. Сондықтан айыпталушыларды тұтқындау мен шешімдерді орындауда мемлекеттердің ынтымақтастығына тәуелді. Палестина мен Израильге қатысты іс, сондай-ақ Путин ісі осы тәуелділікті көрсетеді. 2024 жылғы 24 қазанда Сот Моңғолияның Владимир Путинді тұтқындау жөніндегі ынтымақтастық міндетін орындамағанын анықтап, мәселені Қатысушы мемлекеттер ассамблеясының қарауына жолдады (ICC, 2024). Бұл жағдай Соттың өз шешімдерін тікелей орындату мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетеді. Ал Статутқа қатыспайтын мемлекеттердің лауазымды тұлғаларына берілетін иммунитетке қатысты даулар заңгерлер арасында әлі де талқыланып келеді.
Қазақстан: Конституция талаптары мен стратегиялық мүдделер арасындағы таңдау
Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Қазақстан үшін басты мәселе – Конституцияда көзделген иммунитеттердің Рим статутының 27-бабымен арақатынасын нақтылау. Жаңа Конституцияның 14-бабының 1-тармағына сәйкес, халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, Қазақстан азаматтарын шет мемлекетке беруге тыйым салынады (Constitution of the Republic of Kazakhstan, 2026, art. 14). Алайда осы норманың өзі азаматты Сотқа тапсыруға кедергі болмайды. Өйткені Статутта адамды Сотқа «тапсыру» мен шет мемлекетке «беру» екі бөлек рәсім ретінде қарастырылады. Ал Статуттың 27-бабы мен жаңа Конституцияның 48, 84 және 88-баптарында көзделген иммунитеттер арасындағы қайшылық – ресми түсіндіруді қажет ететін нақты мәселе. Жаңа Конституцияның 73-бабы 4-тармағының 1) тармақшасы Конституциялық сотқа халықаралық шарттарды алдын ала тексеруге мүмкіндік береді. Ал 102-баптың 1-тармағында Конституцияға қайшы келетін шарттарды бекітуге болмайтыны белгіленген. Сондықтан Статутқа қосылуға кедергі бар деген түпкілікті тұжырымды тек 2025 жылы көтерілген мәселелерге сүйеніп негіздеу енді жеткіліксіз.
Путинге қатысты іс Қазақстанның стратегиялық таңдауын да күрделендіреді. 2023 жылы 17 наурызда Сот Владимир Путин мен Мария Львова-Белованы тұтқындауға ордер берді. Статутқа қатысушы Моңғолия Путинді 2024 жылы қыркүйектегі сапары кезінде тұтқындаған жоқ. Осыған байланысты 2024 жылы 24 қазанда Сот Моңғолияның ынтымақтастық міндетін орындамағанын анықтады. Бұл іс Статуттың 27 және 98-баптарының арақатынасына қатысты құқықтық дауды айқын көрсетті. Сот Статутқа қатыспайтын мемлекет басшысының жеке иммунитеті оны Сотқа тапсыруға кедергі болмайды деп шешті. Дегенмен заң әдебиетінде бұл түсіндіруге қатысты сын айтылады. Қазақстан үшін мәселе Ресеймен тығыз экономикалық байланыстарға, сондай-ақ Еуразиялық экономикалық одақ пен Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы аясындағы қатынастарға тікелей қатысты. Ресейлік лауазымды тұлғаға қатысты Соттың сұрауын орындау елеулі саяси салдарға әкеліп, екіжақты қатынастарға нұқсан келтіруі мүмкін. Ал оны орындамау ынтымақтастық міндетінің бұзылғаны туралы шешімге және Қатысушы мемлекеттер ассамблеясындағы қысымға ұласуы ықтимал. Көпвекторлы сыртқы саясат ұстанатын ел үшін стратегиялық шешім қабылдағанда осы күрделі таңдауды ескерудің маңызы зор (Bell & Sobko, 2025).
Статутқа қосылуды уақытша шегеру және ұлттық құқықтық әлеуетті нығайту
Сот қызметіндегі құрылымдық шектеулер, Қауіпсіздік Кеңесінің рөлінен туындайтын саяси теңсіздік, тергеу басымдықтарын белгілеудегі Прокурордың өкілеттіктері және шешімдердің орындалуы мемлекеттердің ынтымақтастығына тәуелді болуы Қазақстаннан Рим статутына қосылу мәселесіне барынша байыппен қарауды талап етеді. Бұған Статуттың 27-бабының жаңа Конституцияға қайшы келу ықтималдығы мен үшінші мемлекеттерге қатысты істердің стратегиялық салдары да қосылады. Асығыс қосылу сот төрелігін нығайтудың орнына, елді өзге күштердің мүддесіне қызмет ететін құралға айналдыруы мүмкін. Батысқа жатпайтын кейбір мемлекеттердің Сотпен қарым-қатынас тәжірибесінен осындай қауіптің белгілері байқалды.
Бірінші қадам – халықаралық қылмыстарды ел ішінде тергеп, сотта қараудың құқықтық негізін нығайту. Қазақстанның қылмыстық заңнамасында Статуттың 7-бабына сай келетін «Статутқа қарсы қылмыс» деген дербес қылмыс құрамы жоқ (Sayapin, 2020). Бұл қылмыстың құрамын заңда нақты белгілеп, оған қылмыстық жауаптылық енгізу істерді ұлттық соттарда шынайы әрі толыққанды қарауға мүмкіндік беріп, Соттың араласу ықтималдығын азайтады. Екінші қадам – Статуттың Конституцияға сәйкестігін ресми тексеру. Кез келген саяси шешім қабылданғанға дейін Конституциялық сот Статуттың 27-бабы мен жаңа Конституцияның 48, 84 және 88-баптарында көзделген иммунитеттердің арақатынасын, сондай-ақ адамды Сотқа тапсыру мен шет мемлекетке берудің айырмашылығын (102-бап) нақтылауға тиіс. Үшінші қадам – Статуттың 27 және 98-баптары мен алдын ала тексеру тетігі жөнінде ресми құқықтық қорытынды жариялау. Бұл құқықтық белгісіздікті азайтып, мәселені саяси тұрғыдан әрқилы түсіндіруге жол бермеуге және 2025 жылғы ресми ұстанымды жаңартуға мүмкіндік береді. Төртінші қадам – Статутқа қосылмай-ақ, техникалық ынтымақтастықты кеңейту. Қазақстан халықаралық гуманитарлық құқық, судьяларды даярлау және жәбірленушілерді қорғау бағыттарында халықаралық институттармен бірлесіп жұмыс істей алады. Алайда мұндай ынтымақтастық мүшеліктен туындайтын міндеттемелерді жанама түрде қабылдау деп түсіндірілмеуге тиіс. Бесінші қадам – қабылданған шешімді белгілі бір мерзім сайын қайта қарау. Мемлекет парламенттің, сот органдарының және халықаралық құқық мамандарының қатысуымен осы шешімнің ықтимал шығыны мен пайдасын жүйелі түрде бағалап отыруы қажет.
Қорытынды
Халықаралық қылмыстық соттың маңызы зор болғанымен, оның қызметінде мін де, біржақтылық та бар. Мемлекеттерге тәуелділігі, Қауіпсіздік Кеңесінің саяси рөлі, істерге басымдық берудегі кең өкілеттіктері және Батыс державаларының, ең алдымен АҚШ-тың қысымы халықаралық сот төрелігінің бәріне бірдей қолданылуы мен тиімділігіне қатысты елеулі сұрақтар туғызады. Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Қазақстан үшін басты мәселе – конституциялық иммунитеттер мен Статуттың 27-бабының арақатынасын нақтылау. Қазіргі жағдайда Қазақстанның әзірге Статутқа қосылмауы байыпты, жауапты әрі негіздеуге болатын шешім болуы мүмкін. Бірақ бұл ұстаным халықаралық қылмыстарды ел ішінде тергеп, сотта қарау мүмкіндіктерін нығайтумен, конституциялық қайшылықтарды айқындаумен және шешімнің пайдасы мен ықтимал шығынын мерзімді түрде қайта бағалаумен ұштасуға тиіс. Мұндай ұстаным халықаралық қылмыстық сот төрелігінен бас тартуды білдірмейді әрі Қазақстан азаматтарының Сот құзыретінен толық тыс қалуына кепілдік бермейді. Дегенмен ықтимал саяси салдарын бағаламай, міндеттемелерді асығыс қабылдау стратегиялық қателік болар еді.
Автор: Саид Хаваринежад, халықаралық қатынастар саласындағы PhD, Томск мемлекеттік университеті
